10 

IS 

l^v. 

CO 

<M 



CO 



CO 




FROM -THE- LIBRARY OF 
TR1NITYCOLLEGE TORONTO 




COEPVS 

SCRIPTORVM BCCLB8IA8TIGORVM 
IATINORVM 

EDITVM CONSILIO ET IMPENSI8 

ACADEMIAE LITTERARVM CAESAREAE 
YINDOBONENSIS 

VOL. XXXXVII. 

Q. SEPT. FLORENT. TERTVLLIANI OPERA 



EX EECENSIONE 



AEMILII KROYMANN 

PARS III. 



VINDOBONAE LIPSIAE 

F. TEMPSKY G. PREYTAG 

MDCCCCVI. 



SEPTIMI FLORENTIS 



TERTVLLIANI 



EX KECENSIONE 



AEMILII KROYMANN 



IAKS III. 



VINDOBONAE LIPSIAE 

F. TEMPSKY G. FREYTAG 

MDCCCCVI. 



Typis expressit Rudolphus M. Rohrer, Brunae 



70037 



PRAEFATIO. 



.Mitionis huius ordinem ab Augusto Keifferscheid per tria 
uolumina ita dispositum, ut uolumen secundum et scripta 
codicis Agobardini in tomo prime non edita contineret et 
eos Tertulliani libros, quorum recensio nititur codicibus 
saeculo quinto decimo uetustioribus, l ) ne ultra modum in- 
cresceret huius uoluminis ambitus, ita censuit immutandum 
qui post Eeifferscheidii mortem in uacuam eius prouinciam 
intrauit Georgius Wissowa Halensis, ut utrique illi secundi 
uoluminis parti suum daret fasciculum. e quibus cum ipse sus- 
ciperet adornandum priorem, ut aliquanto celerius procederet 
opus post Keifferscheidii curas nimis diu interceptum, alterius 
ad me detulit Academiae Caesareae Vindobonensis auctoritate 
recensionem, quam inde ab aestate 1901 institutam et non 
sine munificentia Academiae per intercapedinem muneris publici 
peractam iamiam proponimus uiris doctis. 

Continentur igitur in boc uolumine ea Tertulliani opera, 
quae reperiuntur in duobus saeculi undecimi libris manuscrip- 
tis, 2 ) Montepessulano codice (M) et Paterniacensi (P), 
ad quos accedunt editiones princeps et tertia Beati Rhenani 
(E 1 et JR 3 ), Hirsaugiensibus scilicet libris manuscriptis et 
Gorziensi (G) superstructae hodie deperditis. in subsidium 
autem uocantur duo codices Itali, Florentini N et F, et pro 
libris de patientia et de carnis resurrectione editio quae uulgo 

) cf. uol. I praef. p. VI. 

2 ) Quae in codice Paterniacensi exhibentur Tertulliani opera de came 
Christi, de praescriptione haereticorum, aduersus ludaeos non huic 
uolumini sed secundo erant inserenda, quia priora duo in Agobardino, 
postremum in Fuldensi quoque exstat codice. 



VI Praefatio. 

uocatur Gangneiana (J5), rectius autem dicenda Mesnartiana, 
in qua hie illic uel inter uerba uel in margine superest ine- 
moria optimi illius codicis libri Agobardini affinis, ex quo 
primum edidit Martinus Mesnart (a. 1545) nouem illos 
Tertulliani libros, qui nondum exstabant apud Rhenanum. 1 ) ex 
his artis criticae subsidiis cum ad opus accessi, una praesto 
erat Montepessulani codicis collatio ab Augusto Keifferscheid 
qua solebat diligentia elaborata; reliquos libros omnes ego 
ipse excussi, editiones uero iam ab Oehlero collatas sed non 
ubique qua opus erat fide excussas denuo relegi, ei potissimum 
iricumbens negotio, ut accuratius quam libuerat Oehlero distin- 
guerem inter Rhenani primam et tertiam. 

Ac de natura quidem et indole, de origine et cognatione 
totius huius recentioris lectionis memoriae, et manu scriptae 
et in editionibus Rhenani superstitis, cum uberius disputauerim 
in commentariolo meo Actis Acad. Caes. Yindobonensis inserto, 2 ) 
iam breuius licebit colligere quae illic copiosius inuenies 
exposita et argumentis comprobata. 

Archetypus omnium qui hodie supersunt saeculi et undecimi 
et quinti decinii codicum olim fuisse uidetur in bibliotheca 
coenobii Cluniacensis, exaratus in duobus uoluminibus, e qui- 
bus alterum teste illius bibliothecae uetere catalogo 3 ) decem 
continebat Tertulliani scripta et Apologeticum eius, alterum 
septendecim. ad hunc archetypum temporum iniquitate deper- 
ditum sine ulla dubitatione ex nostris codicibus deducendi sunt 
Montepessulanus et Florentinus N.*) exprimere enim 

*) cf. uol. I praef. p. IX sqq. 

2 ) Kritische Vorarbeiten fur den dritten und vierten Band der neuen 
Tertullian-Ausgabe torn. CXL1II. Vindobonae 1900. 

3 ) cf. Delisle, Inventaire des manuscrits de la bibliotheque nationale. 
*) Partem priorem codicis Florentini N ex ipso fluxisse Montepessulano 

docui Kritische Vorarbeiten p. 11 sqq. utrique autem adnumerandum 

esse codicem Gorziensem iam non superstitem, quern in tertia sua 

editione adornanda in usum uocauit Beatus Rhenanus, ibidem compro- 
batum reperies p. 89. 



Praefatio. 



vn 



Montepessulanum uoluminum Cluniacensium alterum, l ) Floreii- 
tinum N utrumque inde liquet, quod ipsum eum, queru indicat 
uetus catalogus, continent librorum numerum. reperiuntur 
enim in Montepessulano et Florentini N parte priore decem 
libri TertuUiani et Apologeticus, in parte posteriore Florentini 
N septendecim, ita ut iste codex plenam et integram nobis 
uideatur praebere archetypi Cluniacensis imaginem. num ad 
eundem fontem redeant reliqui codices, Paterniacensis et 
quae perierunt uolumina Hirsaugiensia, quorum imaginem 
nobis hodie praebet Florentinus F, 2 ) suo iure dubitauerit 
aliquis, quia in illis et liber Apologeticus omnino deest et 
alii libri alio exhibentur ordine, ut relucebit ex tabula infra 
apposita. 3 ) sed Apologeticum librum omnino alienum esse ab 

1) Quin Montepessulanus olim secundum habuerit uolumen meo quidem 
iudicio non potest dubitari. de hac re amplius infra p. XXII. 

2 ) cf. Kritische Vorarbeiten p. 47. 



3 ) Codex Florentinus N 

(saec. XV): 
De patientia 
De carne Christi 
De carnis resurrectione 
Aduersus Praxeam 
Aducrsus Valentinianos 
Aduersus Marcionem libri V 
(Apologeticus) 

De fuga 

Ad Scapulam 

De corona militis 

Ad martyr as 

De paenitentia 

De uirginibus uelandis 

De habitu muliebri 

De cultu feminarum 

De exhortatione castitatis 

Ad uxorem libri II 

De monogamia 

De pallio 



Codex Florentinus F 

(saec. XV) : 
De carne Christi 
De carnis resurrectione 
De corona militis 
Ad martyr as 
De paenitentia 
De uirginibus uelandis 
De habitu muliebri 
De cultu feminarum 
Ad uxorem libri II 
De persecutione (= de fuga) 
Ad Scapulam 
De exhortatione castitatis 
De monogamia 
De pallio 

De patientia dei 
Aduersus Praxeam 
Aduersus Valentinianos 
Aduersus Marcionem 
Aduersus ludaeos 



VIII Praefatio. 

hoc corpore Tertullianeo et ex ipsis ueteris catalog! uerbis 1 ) 
apparet et ex Montepessulano codice; immutandi autem ordinis 
librorum quae fuerint causae, accuratius examinanti baud dif 
ficile erit suspicari. qui enim exarabat ex archetypo librum 
Paterniacensem, cum exemplar suurn descripsisset usque ad 
librum aduersus Valentinianos, animaduertens ingentem ambi- 
tuin operis insequentis (librorum quinque adtiersus Marcionem), 
bos libros suo destinasse uidetur uolumirii 2 ) et pro illis ex 
altero archetypi uolumine substituisse eos quatuor libros anti- 
baereticos, qui etiam pro rerum argumentis coniungendi erant 
cum reliquis antihaereticis, quos modo descripserat. eadem 
autem hac ratione cogendi in unum libros antihaereticos (in 
arcbetypo Cluniacensi, ut docet Elorentinus N, miserrime dis- 
iectos) ductus esse uidetur qui Hirsaugienses scripsit libros, 
qua quidem in re, ut magis adaequaret duorum uoluminum 
ambitum, libros de came Christi et de carnis resurrectione 

Contra ludaeos Aduersus omnes haereses 

Aduersus omnes haereticos De praescriptionibus haereticorum 

De praescriptione haereticorum Aduersus Hermogenem 
Aduersus Hermogenem 

Codex Montepessulanus Codex Paterniacensis 

(saec. XI): (saec. XI): 

De patientia De patientia 

De carne Christi De uera carne domini ( de carne 

De carnis resurrectione Christi) 

Aduersus Praxeam De carnis resurrectione 

Aduersus Valentinianos Aduersus Praxeam 

Aduersus Marcionem libri V Aduersus Valentinianos 

(Apologeticus) Aduersus ludaeos 

Aduersus omnes haereses 
De praescriptione haereticorum 
Aduersus Hermogenem. 

*) Legitur enim in catalogo: continet decem libros 1 ertulliani et 
apologeticum eius et in Montepessulano addidit huuc librum manus 
alia recentior. 

2 ) In tria igitur uolumina disposuisse uidetur opera Tertulliani, ex 
quibus unum ad nos peruenit. num perfecerit quod sibi proposuerat, 
non potest dici. 



Praefatio. VIIII 

et ipsos quidem antihaereticos in partem priorem trans- 
ponere coaetus esse uidetur. x ) ipsorum igitur uoluminum 
Cluniacensium et dispari ambitu et librorum in illis ordine 
non ubique apto inductos esse crediderim libraries illos, ut 
discederent ab ordine tradito. quern ordinem. in uniuersum 
pro rerum argumentis 2 ) digestum, cum nusquam uideam tur- 
batum nisi in partis prioris libro primo et in posterioris partis 
quatuor ultimis, persuadere mihi uix possum hunc esse ilium 
ordinem quern instituerit is, qui totum hoc corpus collegit; 
multo uerisimilius mihi uidetur ordinem ab initio institutum 
siue casu siue consulto aliquando esse immutatum, quod ita 
factum esse putauerim, ut ex archetypo librorum Cluniacen 
sium. in uno exarato uolumine permagno et incipiente a 
libro dc fuga, post librum de pallia auulsi fuerint ei libri, 
quos nunc habemus in Montepessulano et in codicis Florentini 
N priore parte. hos enim si rursus illuc inserueris, habebis 
reuera corpus Tertullianeum pro librorum argumentis apte dis- 
posifrim neque quicquam desiderabis in ordine scriptorum. 

Hoc corpus ab interitu uindicasse de proximo ut uidetur 
imminente baud paruum est meritum coenobii Cluniacensis 
et eorum coenobiorum, quae ant ab illo traxerunt originem 
aut arte illi adhaerebant, Trecense 3 ) dico et Paterniacense 
Transiuranum et Gorziense et Hirsaugiense. unde autem allatus 
sit bibliotheoae Cluniacensi grandis iste thesaurus, cuius ante 
ueterem catalogum parcissima est memoria 4 ), qua regione, 

1 ) Cur in parte priore dirempti sint libri de persecutionc et ad Sca- 
pulam a reliquis duobus, qui ad causam persecutionuin pertinent Chri- 
stianorum (de corona militis, ad martyras), non uideo. 

2 ) Ita in parte prima coniuncta est librorum antihaereticorum pars 
maior; in secunda primum habemus quatuor libros ad persecutionem 
Christian orum pertinentes, deinde quatuor, qui de disciplina ecclesiastica, 
denique tres, qui de castitate Christiana agant. 

3 ) Ex Trecensi coenobio orturn esse codicem Montepessulanum docent 
uerba margini inferior! folii primi inscripta: Ex libris collegii oratorii 
Trecensis. 

4 ) Semel tantum thesauri huius in ueteribu* catalogis factam inueni- 
nms memoriam. legimus enim in uetere catalogo bibliothecae Lauris- 



X Praefatio. 

quo saeculo, a quo uiro sit congestus, dubito, num unquam 
quisquam sit indagaturus. id quidem pro certo potest affirmari, 
ei, qui laudabile hoc negotium suscepit, notitiam fuisse nullam 
neque illius corporis Tertullianei, quod congestum habemus in 
codice Agobardi, episcopi Lugdunensis, neque minoris illius, 
ex quo instruxerunt editiones suas Martinus Mesnart et Sigis- 
mundus Gelenius. dubitari enim nequit, quin, si nouisset ilia, 
aut omnes qui in illis corporibus exstabant libri Tertulliani in 
suum corpus fuerit recepturus aut nullum; e quibus neutrum 
uidemus factum, Gallicanae autem ecclesiae nos debere haec 
tria corpora, etsi pro certo liaberi non potest, eatenus per- 
suasum habebimus, dum certis rationibus demonstrabitur ali- 
unde ea in Galliam translata esse. ceterum in Italia ea orta 
esse equidem haud facile crediderim. illic enim Gelasii 
pontificis decretum tantum ualuisse iam cognitum habemus, 
ut prorsus omnis illic deleta sit Tertulliani memoria. cunctos 
enim qui in bibliothecis Italis asseruantur codices Tertulliani 
deriuatos esse ex duobus illis Florentinis N et F e Germania 
et Gallia saeculo quinto decimo eo apportatis nuper docuimus. 1 ) 
Ad iudicandam autem corporis Cluniacensis iudolem ac 
naturam summi fore momenti cum persuasum haberem. si 
cognoscerem, quae ratio intercederet inter Agobardini lectionis 
memoriam et saeculi undecimi codicum, in commentariolo meo 
supra nominato (p. 16 34) duos hos Tertullianeae memoriae 
testes inter se comparaui, in examen uocatis libri de carne 
Christi capitibus I XI, 2 ) quern librum solum in utroque cor- 



heimensis saeculi X (Seeker, Catalogi antiqui 37, 320 et 321 ; 385 et 386. 
of. Mai, Spic. Rom. V 186): Libri Tertulliani presbyteri: de patientia 
lib. I, de carnis resurrections lib. I, adu. Marcionem lib. V, de carne 
Christi lib. I in uno codice. deinde: liber Tertulliani presbyteri; item 
alius liber Tertulliani. denique: item libri Tertulliani. dubitari uix 
potest, quin haec sint corporis nostri membra disiecta; sed certius de 
hac re iudicare exile catalogi dicendi genus uetat. 

*) cf. commentariolum meum Die Tertullian-Uberlieferung in Italien 
in Act. Acad. Vind. torn. CXXXVIII. Vindobonae 1898. 

2 ) Mutilus est in codice Agobardino hie liber. 



P r a e f a t i o. XI 

pore traditum habemus. quamquam non maiorem nobis sup- 
petere comparationis materiam magnopere dolendum est, id 
tamen singulorum locorum castigatione demonstrasse mihi 
uideor, prae antiquiore memoria omnibus fere in locis con- 
temnendam esse recentiorem, traxisse autem illam hunc mor- 
bum non tam ex incuria librariorum quam ex libidine quadam 
audacissima corrigendi, quae nee ab immutatione uerborum 
abhorruerit nee ab omissione nee ab interpolatione. haec textus 
temeraria recensio utrum eodem modo per totum corpus sit 
adhibita an in aliquibus tantum libris, certis argumentis propterea 
probare non possumus, quia ubique destituti sumus Agobardini 
libri auxilio; tamen neminem, qui interpretandis hums uoluminis 
libris impertiuerit laborem, dubitaturum esse puto, quin in 
omnibus passim deprehendantur correctorum manus, exceptis 
fortasse libris aduersus Hermogenem et aduersus Valentinianos, 
quorum tam misera est condicio, ut a quoquam eos correctos 
esse baud facile credas. ac inedelarum illarum magnam quidem 
partem omnino nos fugituram nemo non uidebit qui examina- 
uerit comparationem a me institutam; ita enim plerumque 
sunt adhibitae, ut, nisi genuinae memoriae praesto sit testis, 
nullo modo possint cognosci, in quibus numero imprimis eas, 
quae ad syntaxin pertinent. *) crebro accidet, ut qui stili Ter- 
tullianei satis sit peritus non dubitet, quin correctoris manu 
immutata sint uerba auctoris, neque uero praeter probabilita- 
tem quicquam mutare audeat. multo sane facilius continget, 
ut interpretatorum inepta additamenta inuestigemus, etsi et 
hac in re, non suppetente scilicet antiquiore memoria, nutabit 
saepius iudicium. quae cum ita sint, sapienti cuique erit certurn 
in huius uoluminis scriptis restituendae uerae Tertulliani libro- 
rum faciei non parem. fore artem criticam, nisi forte casu 
aliquando donetur nobis codex non correctus. 

Ceterum Agobardinum si omittimus, non omni antiquioris 

*) Exempli gratia cum causale in Agobardino baud raro cum indica- 
tiuo coniunctum in codicibus sacculi XI fere imsquam inuenies ita 
usurpatum. 



XII Praefatio. 

lectionis memoria destituti sumus, unde qualis sit condicio 
corporis Cluniacensis iudicare liceat. baud contemnendum enim 
ad bane rem subsidium nobis confert editio Martini Mesnart 
anno 1545 Lutetiae impressa, quam falso loanni Gangneio 
adscribi ex acrosticho intellegitur titulo huius editionis affixo. *) 
is enim uir doctus in edendis duobus huius uoluminis scriptis 
de patientia scilicet et de carnis resurrectione in usum 
uocauit duos alios libros manuscriptos, e quibus alterum, - 
ad librum de patientia adhibitum - - qui fuerit et unde acce- 
perit ignoramus, 2 ) alterum nouimus 3 ). maxime autem dolen- 
dum est, quod non, ut debuit, lios codices pro fundamento 
posuit in recensendis illis Tertulliani libris, sed satis habuit 

1 ) Multum dies haec ipsa (lector candide 
Ardensque lector) commodi tibi attulit 
liursusque dico commodi multum attulit. 
Tertullianum tandem tibi habes integrant 
Ipsumque cunctis expiatum sordibus: 
Non dico ego author em sed authoris opera 
Viris disertis habita summo in pondere 
Subtili ad unguent Cypriano cognita, 
Magnoque may-no, ex parte lapsa tempore 
Et consepulta nunc reuiuiscunt tibi. 
Si legeris, mirabere. potcris interim 
Notasse, quantum caeteris theographis 
Antestet et sententiis et floribus 
Rerumque uarietate quam gratissima. 
Tu frtiere lector muncre, et faustus uale. 

2 ) Inerat olim liber de patientia teste indicuJo etiam in codice Ago- 
bardino neque incredibile mihi uidetur ex parte reuulsa superstites fuisse 
Mesnarti temporibus aliquas lacinias. 

3 ) Est ille codex, Masburensis libri a Sigismundo Gelenio usurpati 
maxirne affinis, ex quo desumpsit nouem ilia scripta, quae non inerant 
in Kbenani codicibus: de testimonio animae, de anima, de spectaculis, 
de baptismo, scorpiace, de idololatria, de pudicitia, de ieiunio aduersus 
psycliicos, de oratione. fuisse autem in hoc codice etiam alios tres libros, 
in quibus edendis codice Masburensi se usum esse testatur Sigismundus 
Gelenius de carnis resurrectione dico et de praescriptione haeretico- 
rum et de monogamia docui in dissertatione mea Quaestiones Ter- 
tullianeae critic ae (Oeniponte 1894) p. 7 9. 



Praefatio. XIII 

uariantes eorum scripturas uel inter uerba recipere uel margin! 
adscribere. qua quidem in re cum uerisimile non sit ilium ea 
qua nos solemus cura ac diligentia esse usum, 1 ) multum abest, 
ut plenam et integram habeamus codicum illorum imaginem. 
et sic tamen ex eis, quae in J5 et Bmg inueniuntur a textu 
Khenaniano diuersa, comprobatur quod supra tulimus de cor- 
poris Cluniacensis recensione iudicium, mendorum scilicet 
magnam partem non incuriae librariorum sed correctorum curis 
adscribendam esse. quoties autem uerborum iacturam uel sin- 
gulorum uel plurium passa sit recentior memoria inde cogno- 
scas, quod in solo libro de patientia sexies in B comparent quae 
in reliquis codicibus prorsus interierunt, in his magnum illud 
in capite tertio decirno lemma, quod ab interitu uindicasse 
non paruum est meritum editionis Mesnartianae. haec autem 
uerborum amissio cum eodem modo etiam in libro de carnis 
resurrections passim occurrat, quid de reliquorum librorum 
integritate iudicandum sit, simul absolutum est. Sigismun- 
dum uero Gelenium, qui ipse quoque in edendo libro de 
carnis resurrectione adhibuisse se testatur codicem suum Mas- 
burensem, Mesnartiani libri maxime affinem si non eundem. 
dignum non esse cui fidem habeamus, indicanti scilicet nus- 
quam quid codici quid ingenio suo debeat, et alibi docuimus 2 ) 
et in ipsa huius libri recensione satis superque inuenimus 
comprobatum. uenditasse enim ilium ingenii sui inuenta pro 
codicis lectionibus non fugiet eum qui comparauerit ubique 
B cum Gelenio. multo difficilius mihi uidetur de eo codice 



*) Mala fide eum rettulisse de eis quae in codicibus suis inuenerat non 
habeo quod suspicer. imrao laudandus mihi uidetur, quod ea quae apud 
Ehenanum omnino uidebat deesse uncinis appositis notauit, sicut et in 
libro de pudicitia quae in codice suo euanuerant spatiis uacuis relictis 
diligenter et accurate indicauit. id solum ei uitio uerti potest, quod plus 
aequo fidem habuisse uidetur Khenani auctoritati, non suo codici super- 
struens nouam editionem sed illius curis. certe segregandus est ut a 
persona loannis Gangnei ita et a iudicio, quod de hoc uiro docto tulit 
CarolusSchenkl (Poetae Christiani minor es uol. 1 337 sqq. et 437 sqq.). 

2 ) cf. Quaest. Tert. p. 8. 



XIHI Praefatio. 

iudicium ferre, ex quo ad eundem ilium librum de carnis 
resurrections adnotasse se dicit uarias lectiones lacobus Pa- 
melius, loannis Clementis Angli dico librum ((7). quern 
codicem etsi baud parui momenti esse concedo in recensendis 
duobus illis scriptis, quae nusquam nisi apud Mesnartium et 
Gelenium comparent, de pudicitia dico et de ieiunio ad- 
uersus psychicos - - cum baud pauca illic seruauerit quae in 
IB et Gel interciderunt, pro reliquis scriptis in deterioris notae 
subsidiis numerandum esse iudico. minime autem sequi eum 
uolui in libro de carnis resurrectione. nam etsi et bic non 
desunt loci, ubi ilium probare reliquos reprobare par sit, 
dubitari nequit, quin et coniecturis et interpolationibus sit 
deprauatus, imprimis ubi scripturae loci afferuntur. 

Haec quoniam disputauimus, ut quale indicium feramus 
pateat de tota ilia memoria, quam debemus coenobio Clunia- 
censi, iam de ipsis manuscriptis et superstitibus et deperditis 
quae in hoc uolumine adhibendo scienda sunt paucis adum- 
brabimus, 

Primum sine dubio inter critica huius uoluminis subsidia 
obtinet locum codex Montepessulanus 54 (Jf), quern etsi 
non ipse contuli tamen meis oculis inspicere non neglexi. est 
liber formae oblongae patens in altitudinem centlmetra tri- 
ginta sex, in latitudinem undetriginta, membranaceus, saeculi 
XI ut mihi uidetur ineuntis, ducenta quinquaginta quatuor 
continens folia 1 ) et exaratus in binis columnis, quarum sin- 
gulae undetriginta habent uersus. est elegantissime scriptus et 
eadem ubique cura et diligentia, ut omnium quos ego uidi 
codicum Tertulliani longe sit nitidissimus. in primo folio uerso 
ab eadem manu, quae codicem ipsum exarauit, praepositus est 
hie titulus: ISTI LIBRI IN HOC CODICE CONTINENTVR: 
DE PACIENTIA LIB I DE CARNE XPI LIB I DE CARNIS 
RESVRRECTIONE LIB I ADVERSVS PRAXEAM LIB I 

*) A manu recent! columnis praepositi sunt numeri. errat autem qui 
id fecit 1116 dinumerans colamaas, cum in numerando a columna 899 
non ad 900 transeat, sed ad 1000. 



Praefatio. XV 

ADVERSVS VALENTINIANOS LIB I ADVERSVS MAR- 
CIONE LIB. V, turn ab alia manu recentiore additum est: Post 
sex supcriorcs adpositus est elegantissimus liber Apologeticus de 
ignorantia del in Cliristo iesu qui perhibetur. usque in finem 
libri quinti aducrsus Mardonem ab eadem manu exaratus est; 
qui postea ab alia manu additus est liber Apologeticus meo 
quidem iudicio a saeculi duodecimi manu scriptus est. prioris 
partis librarius quae in describendo peccauerat non ita raro 
secundum exemplar suum correxit (m. 1), plerumque supra 
uersum adnotansueriorem scripturam, interdum etiam in margine 
uel in spatio inter duas columnas relicto. praeter hanc ipsius 
librarii manum etiam alia hie illic comparet (m. 2) non multo re- 
centior, quae et supra uersum emendauit errata manus prioris et 
(multo saepius) in margine addidit quae inter uerba desidera- 
bantur. has autem lacunas iam in archetypo codicis M fuisse 
inde apparet, quod eaedem etiam in Paterniacensi reperiuntur 
codice. sumpsit igitur haec corrector ille ex alio codice, siue 
ex Hirsaugiensibus libris siue ex libro illorum affini, cum nus- 
quam additum uideamus quod non compareat in codice Flo 
rentine F et editione Rhenani. comparent denique in margine 
Montepessulani uel inter uerba signa quaedam (v siue //) a 
manu recentissima eis locis apposita, qui aut aliquanto obscu- 
riores sunt aut sine dubio corrupt!, quae adnotare consulto 
neglexi. *) prouenit autem hie codex, ut supra diximus, ex 
coenobio Trecensi. 

Codicis Montepessulani maxime affinis est Paterniacensis 
439 (P), membranaceus et ipse quoque saeculi XI, sed exeuntis 
ut uidetur, qui hodie cum libris Beati Rhenani in bibliotheca 
Seletstadiensi asseruatur. est, ut Montepessulanus, oblongae 
formae in altitudinem patens centimetra duodetriginta semis, 
in latitudinem uiginti, centum quadraginta quatuor continens 
folia. 2 ) utrum ab una an a pluribus exaratus sit manibus 

J ) Adnotaui autera ubi haec manus delet quae in M per errorem bis 
ecripta sunt (m. 3). 

2 ) Praeter eos quos supra nominaui libros Tertulliani inueniuntur in 



XVI Praefatio. 

equidem dicere non audeam, cum hie illic diuersitas quaedam 
scripturae deprehendatur, quae tamen non ea est, ut non inter- 
uallis quibusdam ab eadem manu omnia scripta esse credas. 
multo neglegentius exaratus est quam Montepessulanus et a 
librario ipso multis locis correctus, plerumque secundum 
exemplar sed interdum etiam ex coniectura. l ) emendauit autem 
praeterea hunc codicein ex libris Hirsaugiensibus primus editor 
Beatus Ehenanus, supplens ex illis quae in Paterniacensi uide- 
bat omissa et uarias eorum lectiones uel supra uersus uel in 
margine adnotans. 2 ) ita instructum codicem ipsum Frobenio 
typis describendum commodauit, quam ob rem ad uerbum fere 
concordat cum illo Ehenani prima. artiore autem affinitatis 
uinculo cohaerere hunc librum cum Montepessulano quam cum 
Hirsaugiensibns, etsi ad eundem fohtem eos omnes redire 
certum est, cum ex magno eorruptelaruin numero librorum 
MP communium turn ex lacunarum earundem baud paruo 
numero satis liquet, quas in Hirsaugiensibus non fuisse et 
Rhenanus testis est et codex Florentinus F. s ) ceterum quanta 
neglegentia descriptus est Paterniacensis liber passim enim 
hiat lacunis ubi Montepessulanus est integer - - tanta etiam 
corrigendi exemplaris nee non interpolandi audacia. 4 ) corri- 

hoc codice a manu alia recentiore scripta uita S. Simeonis monachi qui 
stetit super columnam et narratio de Dareo incipiens: antiquas per 
historias dum quaererem. 

x ) Ubi id factum est, in apparatu adnotaui corr. m. 1 siue corr. libr. 
ipse; duobus uel tribus locis animaduerti aliam manum (m. 2} et ipsam 
antiquam. 

2 ) Coniecturas suas, ipsas quoque in margine notatas, ab Hirsaugien- 
sium lectionibus ita distinxit Khenanus, ut his alias illis fort, praescri- 
beret. ceterum in margine primae editionis hie illic leguntur quae in 
Paterniacensi non compareant; haec igitur inter imprimendum a Ehenano 
addita sunt. 

3 ) cf. exempli gratia p. 8, 20. 13, 21. 28, 22. 41, 10. 90, 25. 116, 2. 

4 ) Ex suo ipsius arbitrio librarian! codicis Paterniacensis exemplar 
suum correxisse multis locis persuasum habeo, ubi Paterniacensem contra 
Montepessulani et Hirsaugiensium consensum facere uideo, ut p. 2, 17. 
3, 11. 6, 12 et 19 (ubique uel supplendo uel emendando restituit uerum). 



Praefatio. XVII 

gentem autem exemplar suum librarium cum et uerum baud 
raro restituisse animaduertam, etiam eis locis, ubi in Pater- 
niacensi aliqua inueniuntur quae nee in Montepessulano nee 
in Florentine F et Rlienani prima comparent, 1 ) nescio an con- 
iectanti librario debeantur. 

De libris Hirsaugiensibus, 2 ) e quibus anno 1521 Beatus 
Khenanus ea Tertulliani opera edidit, quae in Paterniacensi 

7, 7 et 18. 10, 9 (interpolauit est). 14, 4. 35, 24. 36, 23. 50, 21 (locus 
emendatus). 59, 8 (interpolaait dicens). 61, 27. 63, 23 (consulto omisisse 
uidetur die}. 65, 11. 20. 27 (recto suppleuit ut). 67, 18. 29 (propter 
primariam corruptelam facultatem [5 rocte facultatum] fulso rescripsit 
earn is pro carnibus). 09, 4 (falso coniecit m. 1 quasi pro quia). 70, 11 
(suppleuit ex scripturae loco nouum), 70. 15 (eorum pro illorutn). 71, 3 
(remouit iniuria accusatiuum graecum). 71, 5 (bis uerum restituit). 72, 4 
(falso post quia indicatiuum restituifc pro coniunctiuo). 73, 3. 75, 5. 17 
(interpolauit hominis\ 85, 25. 86, 8 (correxit iiunc locum secundum 
similem locum 59, 14). 98, 12 (consulto correxit sed in quod, sed falso). 
102, 25. 109, 17. 110. 17 (audacter et falso pro facta\m\ rescripsit 
uiuentem). 188, 9 (interpolauit uocem parere). sufficere puto haec exempla 
ad comprobandum quod supra tuli indicium. 

x ) Velut in memorabili illo loco p. 9, 22, ubi uocabulum moras, sine 
dubio necessarium et aptum, nee in M nee in HP comparet. 

2 ) Hos et Paterniacensem librum quoin odo nactus sit enarrat in prae- 
fatione Ehenanus: Prosequelamur anno supcriori eximium ilium ciuilis 
pnidcntiae et optimarum liticrarum antistitem Vdalricum Zasium, cum 
sodalitatis litter ariae salutandae gratia Seletstadium uenisset, Colmariam 
usque, quo cum uenissemus insignem ilium bonorum studiorum fautorem 
Dn. lacobum Zimmermanum, illic Decanum, adiuimus. In cuius biblio- 
theca libris exquisitissimis instmcta, forte uetustum quendam codicem 
arripui, quern is ex Paterniaco Transiurano coenobio (Peterlingen) 
commodum attulerat. Hunc cum me uideret auidius euoluere, pro suo 
candore pcrmisit, ut mecum auferrem. Deinde cum paulo post agerem 
Argentorati intellexisscmque Thomam Eappium ad Thermas Hercinias 
quas uulgus Syluestrcs appellat projicisci uelle, rogaui liominem, ut 
Hirsaugiense coenobium quod illinc non mulium abest adiret. Is nego- 
tium id lubens suscepit. atque audi fortunam uixdum biduum 
fuerat in Therm-is, cum Bcuerendus Abbas Hirsaugiensis .... illuc quo- 
que lotum uenit. Quae res cffecit, ut facllius impetraret quod uolebat- 
Itaque Tertulliani libros secum attulit, quos ab illo paulo post Basileae 
agens accepi non minori gaudio, quam si gemmas milii misisset. 1 

X XXXVII. Tert. III. ^ 



XV1IJ Praefatio. 

non exstabant, 1 ) rectius nunc quam antea iudicare licet, quia 
Rhenani prima (E 1 ) comparata cum Florentine F ueram in 
uniuersum et integram nobis permittit restituere illorum ima- 
ginem. ubiubi enim prima Ehenani cum codice F facit Hir- 
saugiensem nos habere certum est, ubi uero F cum M(PN) 
facit contra jR 1 . Rhenani coniecturam agnoscendam esse non 
minus liquet. 2 ) ceterum qua aetate fuerint conscripta uommina 
Hirsaugiensia, quia tacet Rhenanus, scire non possumus, quam- 
quam inde, quod ille ubiubi praesto erat Paterniacensis ilium 
pro fundamento posuit, iure fortasse concludas Rhenanum hunc 
codicem antiquiorem iudicasse libris Hirsaugiensibus et ob earn 
rem fide digniorem. quantum autem deperditis libris in uerbis 
auctoris constituendis adiudicandum sit auctoritatis et quo 
uinculo coniuncti fuerint cum Montepessulano et Paterniacensi, 
firmioribus iam positis fundamentis dici posse existimo. ac 
primum quidem id hac nostra recensione palam factum est 
rion tantum intercedere inter Hirsaugienses et reliquos, quan 
tum intercedere uidebatur quamdiu non satis distinctae erant 
editiones Rhenanianae; rnaiorem enim numerum discrepanti- 
arum, quae in tertia Rhenani reperiuntur, non Hirsaugiensibus 
sed coniectanti Rhenano deberi iam potest cognosci. ueriorem 
tamen archetypi imaginem praebere codicem Montepessulanum 
quam Hirsaugienses uix fugiet quemquam, qui locos discre- 
pantes perlustrauerit. sicut enim in immutandis quorundam 

*) Sunt hi libri: de corona militis, ad martyr as, de paenitentia, de 
uirginibus uelandis, de habit u muliebri, ad uxorem, de persecutione, ad 
Scapulam, de exhortatione castitatis t de monogamia, de pallio, aduersus 
Marcionem. 

2 ) Arti emendandi multo etiam magis studuit Rhenanus in editione 
secunda a. 1528 emissa, in qua adornanda nulla adhibuit noua codicum 
subsidia, maxime autem in tertia, quae prodiit a. 1539 (E 3 ), non solum 
Gorziensis libri quam interea acceperat collatione sed etiam ipsius con- 
iecturis permultis locis emendata. propterea, cum eas quas postmodum 
probauit medelas etiam in tertiam receperit, secundae editionis rationem 
nullam censuimus habendam, eo accuratius autem distinximus inter pri- 
mam et tertiam, ut tandem aliquando cognosci possit, quid codicibus 
quid ingenio suo debeat Rhenanus. 



Praefatio. XVIIII 

uocabulorum forinis, quae grammaticorum regulis obstrepere 
uidebantur, satis audacem fuisse Hirsaugiensiuin librarium iam 
prius animaduertimus, 1 ) ita et ab interpolationibus quamuis 
paruulis non prorsus eura abstinuisse concedendum est. 2 ) tamen 
multum abest, ut Hirsaugiensibus possimus care re. baud paucis 
enim locis - - etsi in ipsis quoque saepius interciderunt sin- 
gula uocabula 3 ) - - ex illis suppler! possunt quae in Monte" 
pessulano et Paterniacensi omnino desiderantur; 4 ) quin immo 
non desunt loci, ubi Hirsaugienses integros, Montepessulanum 
ceterosque interpolates esse iudicandum sit, ut loco memora- 
bili p. 303, 15 (cf. etiam p. 46, 6). quae cum ita sint, id 
certum est Hirsaugienses non esse descriptos ex eodem exem 
plar! ex quo Montepessulanum et Paterniacensem; ad eundem 
tamen fontem omnes tres redire cum absolutum sit, super- 
est, ut Montepessulanum et Paterniacensem propter lacunas 
communes secundo gradu distare censeamus ab archetype Clu- 
niacensi, de Hirsaugiensibus autem, utrurn ex ipso archetype 
an ex apographo eius fluxerint, in suspense reliriquamus 
iudicium. ceterum de liac re certius iudicare liceret. nisi libri 
Hirsaugienses, a Ehenano cum Paterniacensi in prela Frobeniana 
commissi, prorsus interiissent; tune enim cognosci posset, 
quantum mutauerit in illis manus correctoris, cuius mention em 
facit Khenanus in margine editionis suae (cf. Imius uoluminis 

l ) cf. Krit. Vorarl). p. 10. ad quae exempla adiungo haec ex libris 
aduersus Marcionem collecta: agnoscere pro adcognoscere (464, 8 saepius), 
multiplicatis pro multificatis (ibidem), pepercit pro parsit (496, 27), nent 
pro neunt (519, 20), suffodi pro suffodiri (521, 16). 

-) cf. in libris adu. Marcionem 304, 18 (sit). 324, 27 (est). 409, 26 
(est). 421, 12 (est}. 464, 21 (dei alterius). 521, 22 (ut). 554, 17 (inquit,. 
584, 1 (e-rit}. 

3 ) In libris aduersus Marcionem hoc quadragies fere factum est, cum 
duobus tantum locis (481, 14. 496, 20) tota membra intercideiint. 

4 ) In libris aduersus Marcionem sex locis tota membra omittit Monte- 
pessulanus (296, 22. 350, 20. 374, 6. 453, 22. 549, 12. 567, 7), cum 
singula uerba in eo aliquanto rarius (uicies fere) omissa uideamus, quani 
in Hirsaugiensibus. 

b* 



XX Praefatio. 

p. 3, 2). fieri enim potest, ut et uariarum lectionum et inter- 
polationum magna pars non codici sed corrector! illi debeatur. 

Nunc paucis etiam de quinti decimi saeculi libris manu- 
scriptis, de Florentinis F et N et de eo codice, quern in 
adornanda tertia editione in usum uocauit Beatus Ehenanus, 
Gorziensem dico hodie deperditum, de quibus omnibus latius 
disputaui KritiscJie Vomrbeiten p. 4 13. 

Asseruatur codex Florentinus F (Conuenti soppressi VI, 
10) in bibliotheca Magliabechiana. est chartaceus (38 X 30), 
in duabus partibus exaratus, e quibus priorem secundum sub- 
scriptionem descripsit anno 1426 in coenobio Pforzhinensi 
frater Johannes de Lautenbach, posteriorem ibidem eodemque 
anno 1 ) frater Thomas de Lypha. fiuxisse hunc codicem ex 
apographo Hirsaugiensium olim in coenobio Pforzhinensi asser- 
uato nunc deperdito satis certis rationibus probasse mihi 
uideor. 2 ) neglegentissime autem exaratum fuisse illud apogra- 
phum ex ingenti et lacuriarum et mendorum 3 ) numero cogno- 
scitur, quibus caruisse Hirsaugienses ex prima Khenani editione 
scimus. quamuis autem malae sit notae, tamen non omnino 
contemnendum est eius auxilium. ubicumque enim pro funda- 
mento posuit Ehenanus Paterniacensem in usum tantum ad- 
hibitis Hirsaugiensibus, cum nee accurate nee plene excussisse 
cognoscatur quos prae Paterniacensi neglexit codices, quantum 
nos adiuuet Florentinus .Fin restituendis libris deperditis facile 
intellegitur, nee semel inde suum redditum esse puto Tertul- 
liano. in eis autem libris, quos ex solis Hirsaugiensibus edidit 
Khenanus, sicut in hoc uolumine libros aduersus Marcionem, 
cum non adnotauerit ubique, ubi codices ubi iudicium suum 

*) cf. Die Tertullian-Uberlieferung in Italien p. 13. 

2 ) Kritische Vorarbeiten p. 67. 

3 ) Quam feci huius codicis collationem plenam et integram non ex 
press! nisi ad librum de patientia, ut qualis eius sit condicio inde possit 
cognosci; ceterum, ne inutili et raolesta abundantia oneraretur apparatus 
criticus, in notandis uariis eius lectionibus parcior quara profusior esse 
malui, imprimis in quarto et quinto aduersus Marcionem libro, ubi et 
lacunas adnotare desii. 



Praefatio. XXI 

sit secutus, id nobis praestat auxilii codex jP, ut iam liquido 
discernere liceat coniecturas Rhenani ab eis, quae debuit codi- 
cibus. 

In eadem autem bibliotheca Magliabechiana asseruatur etiam 
alter codex Florentinus N (Conuenti soppressi VI, 9), ipse 
quoque chartaceus (39 X 32) et a duabus manibus in duabus 
partibus 1 ) exaratus. atque priorem quidem hums codicis par- 
tem ex ipso Montepessulano descriptam esse, quippe in qua 
non solum prima sed et secunda Montepessulani manus cor- 
rectrix compareret, cum prius pro explorato iam habuerim, 
hodie eadem fiducia non audeam asserere. potest enim hie 
Florentinus etiam Gorziensis libri esse apographum hodie deper- 
diti, cuius collationibus in tertia sua usus est Beatus Rhena- 
nus. 2 ) sciri enim nequit, -- quamquam tacet de hac re Rhe- 
nanus - - num manus correctorum Montepessulani etiam in 
illo codice comparuerint, ut et hinc fluere potuerint in Floren- 
tinum. utut autem iudicandum est de horum codicum inter 
se affinitate, quin ad Montepessulanum redeant non potest 
dubitari, quam ob rem pro eis Tertulliani libris, quos et ille 
continet, prorsus sunt neglegendi. 8 ) suboritur autem hoc loco 
quaestio, unde acceperint hi codices 4 ) ea Tertulliani scripta, 
quae in Montepessulano non continentur. ac primum quidem 

*) Dirimuntur hae partes, quarum utriusque in fine subscriptio com- 
paret nulla, duobus foliis uacuis relictis. 

2 ) Dicit in praefatione hanc collationem diligentia et dexteritate 
Huberti Custinei uiri cum pietate turn eruditione excellentis adiuuante 
Dominico Florentine sodali peractam esse euro, clarissimi luris consulti 
D. Claudii Cantiunculae Ferdinandi Caesaris a consilioC uarias autem 
huius collatioi .A lectiones exscripsit Khenanus in adnotationibus suis 
singulis libris praefixis. 

3 ) Attameti ad librum de patientia notaui omnes codicis N lectiones 
uarias, ut qualis sit possit cognosci. animaduertendum autem est satis 
audacter et non sine magna corrigendi temeritate depingere librarium 
exemplar suum, quippe qui nee a coniecturis nee ab immutationibus et 
interpolationibus abhorreat. 

4 ) Totum corpus in Gorziensi exstitisse ex Rhenani adnotationibus 
liquet. 



XXII P r a e f a t i o. 

in eis opusculis, quae in Paterniacensi exstant, in Montepes- 
sulano non comparent, codices NG in uniuersum contra Hirs- 
augienses cum Paterniacensi facere uidemus, ex quo tamen 
in his partibus eos fluxisse ne credamus lacunae impediunt 
solius Paterniacensis propriae. eandem autem rationem inter- 
cedere inter GN et Birsaugienses in eis scriptis, quae ex soils 
Hirsaugiensibus edidit Khenanus, uoluminis quarti apparatus 
criticus docebit. absolutum igitur cum sit nee ex Hirsaugien 
sibus nee ex Paterniacensi ilia scripta desumpta esse, ueri- 
simillimum mihi uidetur, quod iam antea suspicatus eram, 1 ) 
habuisse olim Montepessulanum etiam alterum uolumen reliqua 
continens corporis Cluniacensis opuscula nunc deperditum et 
superesse huius uoluminis memoriam, quamquam deprauatam 
nee integram, in solo hodie codice Florentino N (et in colla- 
tionibus Gorziensis), unde apparet, quanti nobis futurus sit in 
quarti uoluminis libris recensendis hie quern nemo usque adhue 
exeussit liber manuscriptus. 

Haec de codicum fundamentis, quibus nititur huius uoluminis 
recensio. infirma ea esse et fallacia cum post primum omnes 
deinceps cognouissent editores, pro sui quisque ingenii faculta- 
tibus ernendando auctori nauauerunt operam, e quibus quid 
quisque praestiterit nunc paticis erit adumbrandum. palma sine 
dubio adiudicanda est Beati Rhenani admirabili ingenio, 
qui postquam anno 1521 primam editionem emisit prae tem- 
poris angustiis, ut ipse profitetur, plus aequo maturatam, per 
uiginti fere annos et interpretando et emendando auctori tarn 
strenuam tamque indefessam adhibuit industriam, ut in sequen- 
tibus duabus editionibus annis 1528 et 1539 emissis et 
emendatlor semper et adnotationibus plenior prodiret Tertulli- 
anus. cui quantum profuerit singulare eius ingenii acumen ac 
iudicii sobrietas prima quaeque huius uoluminis pagina melius 
docebit quam uerbosissima nostra laudatio. quain feliciter autem 
exerceat emendandi artem, testes aunt imprimis libri acluersus 
Hermogenem et aduersus Valentmianos, quos ex codicibus 

!) Kritische Vorarbeiten p. 13. 



Praefatio. XXIII 

tanta corruptelarum multitudine deprauatis ita edere, ut non 
modo possint legi sed ut et emendationum maior pars ab 
omnibus qui sequebantur editoribus sit probata, baud mediocris 
sane critici ingenii est testimonium. et mutasse quidem ilium 
baud raro uerba auctions, ubi nos ex melius iam perspecto 
sermone Tertullianeo mutandi necessitatem agnoscere non 
possumus, id ei crimini uertere obtrectatoris magis quam 
iusti iudicis esse putauerim. magis sane in ea re mibi uitu- 
perandus uidetur Rhenanus, quod permultis locis, ubi praeter 
codicum auctoritatem quid ausus est mutare, in adnotationibus 
singulis libris praefixis id commemorare neglexit. inde enim 
posteriores omnes neque enim Eigaltium hie excipio neque 
Oehlerum - - in eum inciderunt errorem, ut Ehenani coniec- 
turas pro codicum memoria acciperent et mendis male a Rhe- 
nano emendatis suam superstruerent emendationem. nam inde 
a Martino Mesnart omnes pro fundamento posuerunt tertiam 
Rhenani, prima eius aut omnino neglecta ant non ea qua opus 
erat diligentia inspecta, Mesnartius quidem et Geienius 
ita, ut ubicumque noua codicum subsidia adbibere non poterant, 
tertiam Rhenani repetere satis habuerint nulla adhibita sua 
cura. ac Mesnartio quidem id certe laudi dandum est, quod 
quaecumque debuit codicibus a se primum in auxilium uocatis 
uncinis includenda curauit et ubi contra Rhenani auctoritatem 
suos codices sequi ausus non est, uarias eorum lectiones in 
margine adnotauit. sed cum in his libris edendis hie illic etiam 
suas coniecturas uel margin! adscripsisse uel inter uerba rece- 
pisse eum satis compertum sit, 1 ) baud facile incumbit editor! 
negotium, ut ubi id factum sit ubi non, ex singulorum locorum 
ratione cognoscat. Mesnartianae editioni suam superstruxit 
Sigismundus Gelenius, qui etsi baud paucos Tertulliani 
locos splendidissimis emendauit medelis, ineo quidem iudicio 
plus obfuit Tertulliano quam profuit. neglecta enim ea, quam 

*) Saepissime id factum esse in eis librie, quos primus edidit Mes 
nartius ex suo codice uetustissimo recte animaduerterunt Klussmannus 
et Reifferacheidius. 



XXIIII Praefatio. 

adhibentem animaduertimus Mesnartium in notandis codiciun 
lectionibus cura nusquam omnino significauit, quid ex codicis 
sui fide quid ex coniectura nouauerit, quod equidem magis 
consulto ab eo factum quam incuria oinissum crediderim, sci 
licet ut eo maiorem strueret coniecturis suis fidem. ea certe 
est uariarum lectionum quae apud ilium in libro de carnis 
resurrectione inueniuntur condicio, ut prae manu scriptorum 
testium fide omnes fere contemnendas duxerim et in emen- 
dando ubique a Mesnartio reliquisque procedere maluerim 
quam a Gelenio, qui quantum ingenio suo in immutandis sine 
causa auctorum uerbis indulserit aliunde quoque notum est, 
sicut ex Arnobio et Ammiano Marcellino. ceterum apud poste- 
riores propter ipsam ijlam artem tacendi usque adeo inuenit 
fidem, ut neglecto Mesnartio et Rhenano ubique fere ilium 
secuti sint, nisi quod aliquot locis de fide eius dubitauerunt 
Oehlerus et saepius etiam Eeifferscheidius in primo huius 
editionis uolumine, quern tamen plus aequo illi confisum esse 
alibi docuimus. 1 ) quod quidem seuerum de Gelenio indicium 
cum comprobari nequeat nisi ex singulorum locorum castiga- 
tione. hie proferre tantum mini liceat, comprobatione eius 
relicta epilegornenis aliquando edendis. 

Quae post Gelenii curas anno 1562 prodiit noua Tertulliani 
editio a lacobo Pamelio instructa saepiusque exinde repetita, 
etsi non tarn emendando quam interpretando Tertulliano inser- 
uiuit Ehenani adnotationibus indicibusque et correctis et auctis, 
non tamen nullis instructa erat nouis codicum subsidiis. 
praeter enim ilium, quern supra nominaui codicem loannis 
dementis Angli, qui qualis fuerit notae iam diximus, Vati- 
canos quosdam codices 2 ) in usum se uocasse testatur, quos 



*) Quaest. Tert. criticae in eis quas scripsi ad libros de baptismo, de 
pudicitia, de ieiunio aduersus psychicos animaduersionibus. 

2 ) Vnura adhibuit ad libros aduersus ludaeos, de praescriptione hae- 
reticorum, aduersus omnes haereses, aduersus Hermogenem, duos ad 
libros V aduersus Marcionem, tres ad reliquos omnes corporis Tertul- 
lianei libros. 



P r a e f a t i o. XXV 

tamen certius indicare neglexit. ex his fuisse unum codicem 
N, qui nunc Florentiae asseruatur, uel apographum eius, etsi 
hodie iam non inuenitur in bibliotheca Vaticana, satis liquet 
ex uariis lectionibus inde repetitis, quae ubique fere cum illo 
codice faciunt. *) reliqui omnes ex eorum numero erant, qui 
adhuc in Vaticana reperiuntur, descripti a me in commentariolo 
supra nominato 2 ) et ad unum omnes reducti ad codicem Flo- 
rentinum F siue ad apographum eius manu Nicolai de Nicolis 
exaratum. qui libri quod unde prodiissent et quanti essent 
aestimandi iudicare nullo pacto potuit Pamelius, sine ratione 
eum et iudicio illis usum esse nemini erit mirum. passim 
igitur, prout libuit iudicio eius, nouiciorum librorum quam 
fallacissimis subsidiis subuenire ausus est Tertulliano, qui 
quantam illinc labem traxerit uix potest dici. nam etsi ex 
codice ^(siue eius apographo) suum interdum reddidit auctori, 
tamen et in hoc codice adhibendo tantopere inter Khenani et 
codicis sui auctoritatem nutat iudicio, ut libidinem suam magis 
quam rationem uideatur sequi. ubi uero praeter omnem codi- 
cum auctoritatem mutare quid audet, nescio ntrum saepius 
in eis 1 quae bene se habent iniuria offenderit an falsis coniec- 
turis tentauerit quae corrupta esse recte senserat. certe non 
ita multis locis coniecturam Pamelianam inter uerba recipere 
potuimus, eo saepius autem remouendae erant quas ex parte 
probauerant posteriores interpolationes eius, siue ex deteriorum 
codicum auctoritate siue ex ipsius coniectura uerbis auctoris 
intextae. imprimis enim sacrae scripturae locos, sicubi dissentire 
Uidebat a Vulgata quam dicimus receiisione. secundum illam uel 

*) Quod uti patefiat, etsi, ubicumque Montepessulanum habemus, 
prorsus nullum codicis N esse usum demonstrauimus adnotare Pamelii 
cum illo libro contra reliquos consensum non superfluum duxi, id quod 
propterea etiain factum scito, ut quantum Montepessulani propago a 
parente iam abstiterit melius cognoscatur. ceterum ubi ex hoc codice 
Pamelius uerum restituit, nihil significaui, ubique earn rationem secutus, 
ut ubi superstites sunt ipsi libri manuscript!, quid ex eis desumpserint 
priores editores non cornmemorarem. 

2 ) cf. Die Tertullian-Uberlieferung in Italien p. 25 et 1819. 



XXVI Praefatio. 

immutare interdum uel supplere sui iuris esse putabat similique 
licentia in receiisendo libro tertio aduersus Marcioneni usus est 
libro aduersus ludaeos, ex quo interpolasse magis illud opusculum 
quam emendasse eum non satis a posterioribus cognitum esse 
putauerim. sic Pamelianae editionis quantum ad uerba auctoris 
constituenda perexiguus esset usus, nisi instructa esset Latini 
Latinii, Ludouici Carrionis, loannis Harrisii emendationibus 
et coniecturis, in quibus imprimis laudandus est Latinius, qui 
baud uno loco uerborum corruptelis necessarian! et aptam 
medelam adhibuit. 

Eaiidem hanc Pamelianam recensionem repraesentat sequens 
editio a Francisco lunio adornata et Franeckerae anno 1597 
in lucem emissa, cui adiectae sunt editoris in singulos libros 
animaduersiones et in calce libri, postquam totum iam opus 
absolutum erat, codicis Fuldensis ad libros Apokyeticum et 
aduersus ludaeos scripturae discrepantes. l ) atque utinam placuis- 
set huic uiro docto,, neglecta Pameliana ad antiquiorum testium 
redire fidem nouamque inde instruere Tertulliani operum recen 
sionem! inter ueteres enim editores uix unus est, qui iudicii 
acumine et eruditione ei par sit, qui tarn diligenter obserua- 
uerit Tertullianei stili proprietatem, nemo, inde ad eraendan- 
durn optime instructus in adnotationibus suis thesaurum con- 
gessit et obseruationum et emendationum et coniectaneorum, 
quem et huic nostrae recension! magno usui fuisse grato aiiimo 
confitemur. est enim in illo ueri inueniendi naturalis quaedam 
uis et tarn strenue tamque nauiter intellegendis auctoris sub- 
tilitatibus dat operam, ut etiam in erroribus eius semper fere 
ueri aliquid inueniri possit. id eo expressius duxi profitendum, 
quo magis ill! obtrectantem animaduerto nouissimum editorem 
Franciscum Oehlerum. 2 ) neque enim lunius mihi hie uitupe- 
randus uidetur sed Oehlerus, qui non raro quae palmar! con- 



J ) De Fuldensi libro plenius disputabitur in secundi uolurainis pro- 
legomenis. 

2 j cf. Oehleri praefationem p. XVIII. 



Praefatio. XXVJI 

iectura restituerat ille aut praeter codicum quani putabat fidem 
spreuit aut insulsis suis inuentiunculis remouit. 

Quae autem desiderabatur noua Tertulliani operum recensio 
hand ita multo post instituta est a Nicolao Kigaltio. is 
enim quern Mesnartius hie illic tantum in usum uocauerat 
codicem Agobardinum primus integrum excussit et praeterea 
recentioris memoriae optimum testem. Montepessulanum, in 
eis libris quos ille continet pro fundamento posuit editionis 
suae, Lutetiae anno 1634 impressae, quae quin post Khenani 
et Mesnartii curas plurimum contulerit ad ueram Tertulliani 
imaginem recuperandam non potest dubitari. nam milies fere, 
ut dicit editor, ex codicibus illis sua arripuit Tertullianus. 
maxime uidelicet ex Agobardino. attamen non ita usum esse 
Kigaltium nouis suis subsidiis, ut et debuit et potuit. ex: 
codicibus accuratius excussis melius liodie perspici potest, 
quam antea. ut enim taceam de Agobardino, in quo excutiendo 
utpote lectu difficillimo crebro eum errauisse constat, etiam 
in eis libris, in quibus Montepessulani auxilio utebatur, multum 
abest, ut codicem sumn qua opus erat fide sequatur ducem. 
hoc eo factum est, quod et ille, uti priores, Khenani coniec- 
turas - - seductus scilicet editoris in notis silentio - - pro 
codicum memoria accepit, in eundem errorem inductus de 
Khenano, in quern de Fuluio Ursino, 1 ) cuius emendationes 
margini editionis Pamelianae adscriptas et inde in librum 
archiepiscopi Tolosatium Car. Monchalli transscriptas uelut 
antiquae memoriae noua subsidia adhibuit sanandis uerborum 
corruptelis. sed hae quidem in re, quam primus cognouit 
Franciscus Oehlerus, excusandus magis quam inculpandus mihi 
uidetur Kigaltius, quia curae Fuluianae Francofurti ad Moenum 
anno 1612 ab loanne a Wouwer ex manuscripto bibliothecae 



*) cf. quae dicit in praefatione: Sequens aetas Fuluium Ursinum 
tulit, qui certe codices inspexerat longe meliores Rhcnanianis, contentus 
excerptas inde lectiones editionis Pamelianae- maryinibus adnotasse, sed 
ne possessoribus quidem exemplarium nominatis. 



XXVIII Praefatio. 

Vaticanae 1 ) editae, 2 ) emendationum maiorem partem ex uetere 
codice desumptam proterua fronte contendunt. quod quamquam 
cum Oehlero pro mendacio puto accipiendum, tain en non tan- 
turn quantum ille detrain uelim Ursini splendido ingenio, in 
emendando tarn felici, ut praeter Ehenanum et lunium neminem 
tarn saepe ex coniectura uerum inuenisse existimem quam 
Fuluium Ursinum. Usus est autem Kigaltius praeter eos 
quos supra nominaui codices etiam excerptis ex aliis quibus- 
dam codicibus scripturis, quorum notitiam hodie habemus 
nullam, margini editionis Ehenanianae ut uidetur adscriptis,, 
in quibus nominandus est codex Diuionensis, qui tamen, quan 
tum ex parcissima eius memoria licet iudicare, malae fuit 
notae, ut recte iudicauit Oehlerus. de emendatore autem Kigaltio 
si iam ferendum est iudicium, id ei imprimis laudi uelim uerti, 
quod editorum omnium primus, ne dicam solus, perspexit 
recentioris memoriae codices omnes ad unum correctorummanus 
passos esse. 3 ) qua cognitione instructus interpolatorurn inepta 
commenta hie illic delere ausus est, in quibus ante eum nemo 
offenderat, sicut et in supplendis eis, quae incuria librariorum 
intercidisse putabat, prioribus aliquanto est audacior. in coniec- 
tando parcus est sed adeo felix, ut coniecturarum eius maiorem 
partem inter uerba recipiendam duxerimus. 

Praetermissis quas sequens aetas tulit editiones, Semle- 
rianam dico Halis annis 1769 1776 impressam et Migni- 
anam (Patres latini uol. I et II), quippe quae tantum non in 
omnibus exprimant editionem Kigaltianam, 4 ) ad nouissimam 

*) Adseruari adhuc in Vaticana manuscriptum illud uidi, comparare 
cum Wouweri editions prae temporis angustiis non potui. 

2 ) Sub titulo: Ad Q. Sept. Florentis Tertulliani opera emendationes 
epidicticae. loannes a Wouwer Francofurti ad Moenum. Impendio 
Eulandiorum. Typis Eichterianis MDCXII. 

3 ) cf. quae dicit in praefatione: Quod si ueterum librorum (saeculi 
scilicet undecimi codices) appettes fidem, etiam ueterum librorum fide 

falsissimae lectiones adseruntur. nam sunt et libri ueteres deprauatissime 
correcti, neque ulla sj)es reducendae unquam ueritatis, nisi tarn ueteres 
nanciscamur, ut sint omnium correctorum antiquitate uetustiores. 

4 ) Non omnino eas a me neglectas esse docebit apparatus criticus. 



Praefatio. XXVIIII 

iam accedamus Tertulliani operum editionem recensendam a 
Francisco Oehlero annis 1853 1854 Lipsiae eniissam 
tripertitam et apparatu critico et commentario perpettio in- 
structam et dehinc editione minore repetitam. cuius editionis 
cum uideam quot iudices tot fere exstitisse uituperatores 
eosque seueros, x ) ego quidem defensoris malim suscipere partes 
quam uituperatorum augere numerum. multi enim procul 
dubio sudoris est opus, quippe in quo id quod ante 

Oehlerum susceperat nemo - - mirabili diligentia et fide pro 
rei difficultatibus satis probabili congestae sint omnium fere 
quae antecesserant editionum uariantes scripturae et quidquid 
uel in interpretando uel in emendando praestiterant singuli, 
adiectis praeterea et ipsius continua interpretation e 2 ) et testi- 
moniorum nominum rerum indicibus. 3 ) curis his Oehlerianis, 
non contemnendis profecto et ne hodie quidem omnino obso- 
letis, quanto minus uelim obtrectari, tanto exertius in ea re 
accusatoribus Oehleri adstipulandum putauerim, quod philo- 
logorum desideriis nusquam fere satisfacit illius editio. an 
quern putas usum editionis criticae, quae criticae artis funda- 
mento, librorum manuscriptorum recensione, omnino careat? 
si enim omittimus codicem Agobardinum, cuius duas attulit 
collationes a Stephano Baluzio et Hildebrando elaborataSj 
eorum codicum, quibus nituntur quas adhibuit ueteres edi- 
tiones, non modo suis oculis inspexerat nullum sed ne ab aliis 
quidem collationes eorum curauerat instruendas. 4 ) destitutus 

1 ) In his imprimis nominandus est Ernestus Klussmann in Hilgen- 
feldii annalibus uol. Ill a. 1860 p. 82100; 363393 (respondit Oehle- 
rus uol. IV a. 1861 p. 20411). 

2 ) Interpretationis huius maiorem partem desumptam esse ex adnota- 
tionibus ueterum editorum ipse profitetur praef. p. XXII. 

3 ) Hi indices Rhenanianis Pamelianisque multo auctiores et emenda- 
tiores, quamquam satis multa in eis desiderantur, sine dubio curarum 
Oehlerianarum optima pars sunt. magnopere auteni dolendum est, quod 
usus eorum erratorum multitudine plus solito maiore molestissimum in 
modum impeditur. 

4 ) Satis habuit Montepessulani et Paterniacensis specimina tantum 
afferre eaque minima. 



XXX P r a e f a t i o. 

igitur omni certa et probata ratione dignoscendi, quae uera 
esset et genuina lectionis memoria. quid uirorum doctorum in- 
uentum, suspicandi magis et hariolandi quam recensendi 
suscepit negotium. quod etsi magno ei tribuendum est uitio, 
neque enira ignorabat, ubi asseruarentur codices illi - 
tamen magis in ea re mihi uituperandus uidetur, quod quern 
melius potuit consumere laborem in excutiendis perspectioris 
fidei codicibus, eum perdere maluit in deterrimae notae libris 
castigandis, Leydensi scilicet libro et Vindobonensi, qui quanti 
essent aestimandi unde iudicaret prorsus habebat nihil. imde 
enim potuit iudicari horum codicum indoles, ex Jtalis dico 
codicibus, liuius memoriae lacinias tantum liabuit collatioimm 
casque per uarios libros Tertulliani dissipatas. etsi igitur 
quod de eis ferendum esset indicium scire non potuit. non 
solum narias eorum lectiones, quarum prorsus nullus est usus, 
continue adnotauit, sed et ad uerba auctoris constituenda eas 
adhibere ausus est. atque utinam qui in interpretando Ter- 
tulliano tantum laboris consumpsit quantum ante eum fere 
nemo, ingenita saltern ac natural! quadam, sicut lunius Ursi- 
nus alii, subuenire potuisset scriptori suo recte iudicandi et ueri 
inueniendi facultate! satis enim superque reliquerant priores, 
quae clamitare quodammodo uiderentur emendatoris artem, in 
quibus imprimis eos locos numero, qui peruersa librariorum 
distinguendi ratione ita erant obscurati, ut aut nullam omnino 
aut non satis perspicuam interpretationem admitterent. atenim 
tantum abest, ut debita huic re! adhibita cura in integrum 
talia restituat. quae nullius noui codicis opera sanari poterant, 
ut ne offendere quidem plerumque in eis uideatur. emendator 
uero Oehlerus utrum risum saepius an bilem mihi moueat, 
incertus liaesito. coniecturarum enim eius. quas ipse inter 
uerba recepit, rnagnam partem talem esse iudico, ut ne dispu- 
tare quidem de eis opus esse putem, quippe ex quibus liqueat 
non satis perspexisse Oehlerum, quid dicere uoluerit Tertul- 
lianus. sed et ubi iusta ratione offendit recteque quid loci 
ratio ac sententia postulet cognoscit. celerior mihi uidetur in 
corrigendo quam in indagando uero felicior, qua re, cum boni 



Praefatio. XXXI 

nielius sit inimicum, effectum est, ut perraro ingenii Oehleriani 
inuenta uerbis inserenda censuerimus. *) quin immo, quo rarius 
ilium prodesse uideo non satis emendato auctori, eo saepius 
obesse eum deprehendo ab aliis iam in integrum restitute, 
relegatis enim saepissime in notas aliorum uerissimis emen- 
dationibus, in quibus imprimis nomino Scaligerum lunium 
Ursinum. aut librorum corruptelas aut sui ingenii commenta 
substituere audet uel minus probabilia uel aperte falsa, et 
hoc quidem omnium maxime dedecori esse puto nouissimp 
editori, utpote qui nulla magis re ostenderit se suscepti negotii 
difficnltatibus non satis esse parem. 

Superest, ut cle hac mea recensione pauca addam. qua quid 
praestiterim aliorum cum sit iudicare, ego quam in recen- 
sendo rationem sim secutus breuiter iam exponam, pollicitus 
iam hie me in epilegomenis aliquando, cum totum edendi 
auctoris negotium absolutum erit, de singulis relaturum, cui 
officio, quo magis immutata uidetur his meis curis Tertulliani 
librorum facies, eo minus uelim deesse. ac de recensionis 
huius fundamentis. ut breuibus iam colligam quae supra dis- 
serui, haec fere scienda suntlegentibus: ducem sequor.ubicumque 
praesto est, codicem Montepessulanum, recentioris memoriae 
ut antiquissimum ita et optimum testem. cum quo Paternia- 
censis codex cum ad unum redire uideatur fontem, non ipsum 
Cluniacensem archetypum sed apographum eius, huic libro 
hunc potissimum usum uindicandum puto, ut, ubi adest 
Montepessulanus, quid in communi fonte fuerit, cognoscendi 



*) Cui iudicio cum refragari ex parte uideam torai primi recensioneni 
a Reifferscheidio institutam (cf. H. Hoppe, Syntax und Stil des Ter- 
tullian p. IV not.), tacere non possum meo quidem iudicio plus aequo 
indulgere coniectanti Oehlero Reifferscheidium multumque me ab illo 
dissentire. ex ea autem re, quod in soils libris aduersus nationes ducen- 
ties quinquagies bis coniecturae Oehleri a Reifferscheidio comprobatae 
sunt, eo minus iudicium ferre licet, quia pro misera horum librorum in 
codice Agobardino condicione multo saepius hiulcis quam deprauatis 
Tertulliani uerbis hie subuenit Oeblerus, qua in re quo difficilius inue- 
nitur uerum eo facilius recipitur probabile. 



XXXJI \ Praefatio. 

nobis det copiam, ubi deest ilie, in deficientis succedat locum, 
una cum nouicio libro Florentine j\ r , qui ex Montepessulano 
deriuatus est. iuxta Montepessulanum autem eiusque cognatos 
non omnino contemnendos esse supra docuimus archetypi 
Cluniacensis alios testes, Hirsaugienses libros in Rhenani prima 
superstites et illorum nepotem Florentinum F. nam etsi ali- 
quanto suspectioris sunt fidei et in dubiis cedere debent 
meliori testi, non modo seruare liaud ita raro uidentur quae 
in altera familia prorsus interciderunt sed etiam ueriora inter- 
dum praebere aut quomodo medendum sit cormptelis indicare 
uiam. et qualis hie sit usus libri nouicii Florentini F in eis 
potissimum script-is cognoscitur, quae ex Paterniacensi quam 
ex Hirsaugiensibus mahiit edere Rhenanus. nam etsi in his 
quoque libris recensendis non omnino respuit libros illos liodie 
deperditos, magnam tarn en uariantium in illis scripturarum 
part em adnotare aut incuria neglexit aut consuito noluit, e 
quibus non ita paucas Florentini libri auxilio ab obliuione 
uindicatas emendando auctori adhibendas censuimus. -- Cete- 
rum excussis his codicibus et quam maxima fieri potuerit cura 
inter se comparatis nihil aliud praestabimus, nisi ut quid 
in Cluniacensi archetype fuerit certius agnoscamus. quod 
quamuis et necessarium sit et utile cognoscere, tamen et haec 
codicibus nostris antiquior memoria quantum distet a genuina 
auctoris scriptura et ex difficultatibus interpretationis potest 
disci passim oborientibus et ex ea quam instituimus com- 
paratione inter Agobardini et Mesnartiani codicis antiquis- 
simam et hanc reeentiorem memoriam. inde autem instructi 
duas potissimum esse causas corruptelarum, uerborum scilicet 
iacturas et correctorum interpretamenta, in constituendis auc 
toris uerbis uel maxime operam dedimus, ut inuestigatis 
interpolatorum commentis et librariorum omissionibus pristi- 
nam restitueremus uerborum faciem. qua in re cum neminem 
temeritatis incusaturum me confidam, multo sane difficilius 
adstipulaturos scio uiros doctos, ubi interpretandi difficultati 
bus coactus inuertendum duxi ordinem uerborum, quod non 
ita raro factum esse concedo, maxime in libro de patientia. 



Praefatio. XXXIII 

ac uicinorum quidem uerborum transpositionem non grauiorem 
esse medelae rationem quam eorum immutationem, quae per 
coniecturam fieri solet, si non aliunde sciremus, ex ipsa li- 
brorum nostrorum condicione possemns discere, in singulis 
fere paginis nutantis uerborum ordinis exempla praebentium. 
quod autem tota etiam membra ab eo loco, quo consensu 
librorum leguntur, mouenda alioque transferenda duxi, hoc 
cum neminem editorum adhuc ausum esse uideam, 1 ) eo dif- 
ficilius ab aliis probatum iri non sum nescius. ad ultimum 
igitur hoc criticae artis subsidium si interdum confugere non 
nolui, id non leuiter a me factum uelim scias, sed inita iterum 
iterumque ratiocinatione et cum aliis uiris doctis communi- 
cata. nouum praeterea et hoc in mea editione inuenias, 
quod in libris aduersus Marcionem primo et secundo, quos 
bis se edidisse testatur auctor in exordio libri secundi, 
duplicis huius recensionis hie illic inuenta uestigia in mar- 
gine appositis sigmate et antisigmate indicanda curaui. et 
interim cum sperem ex ipsa re liquere locos his signis notatos 
ferri non posse alium iuxta alium, quippe qui idem dicant 
uerbis uarie compositis, tarn en et haec comprobanda relinquo 
epilegomenis aliquando adiciendis. per se ipsam autem satis 
commendari putauerim quam passim institui aliam distinguendi 
rationem, duobus imprimis remediis usus, quibus subuenirem 
Tertulliano praue adhuc intellecto siue coniecturis sine neces 
sitate tentato: parentheseos significatione et aduersarii ficti 
uerborum. et uellem quidem licuisset mihi nouam plane ad- 
ornare capitum distinctionem. ea enim, quae a lacobo Pamelio 
facta est, 2 ) equidem uix excogitari posse crediderim infeliciorem, 
utpote qua separentur quae artissime inter se cohaerent et 
coniungantur quae argumento plane sunt diuerso. sed ne 



*) Solum I. van der Vliet uno loco hac emendandi ratione usum in- 
uenio, qui (Stud, eccles. p. 66) felicissima obseruatione uerba uindicanda 
erat procacitas aetatis uerecundiam debentis ex libri aduersus Marcionem 
capite 16 in capitis 14 finem transposuit (cf. p. 355, 4). 

*) In ea editione quae prodiit Parisiis anno 1583. 

XXXXVII. Tert. III. C 



XXXIIII Praefatio. 

obessem commoditati eorum, qui aliis utuntur editionibus, a 
distinctione usitata discedendum non putaui, nisi ubi unius 
eiusdemque sententiae membra - - id quod re uera alicubi 
factum est per duo capita disposita inueniebam. l ) in 
apparatu critico instruendo non acquieui codicum uariantes 
scripturas adnotare, sed usum secutus paulo iam uulgatiorero 
passim inserui et immutationum argumenta quam breuissime 
concepta et locorum difficiliorum interpretationes siue uer 
siones, id quod in auctore tain difficili non sine causa factum 
esse putauerim. 

Keputanti autem mecum, quantum differat haec quae nunc 
impressa est tertii huius uoluminis recensio ab ea, quam ante 
hos duos annos imprimendam miseram Vindobonam, auxilii 
mihi uenit in mentem, quo me adiuuit Augustus Engel- 
brecht. ut enim taceam de indefessa eius in plagulis per- 
legendis sedulitate et diligentia, ipse^quoque pro sua parte 
recensendi auctoris ita suscepit negotium, ut aduersarii quo- 
dammodo teneret partes, in unumquemque quaternionem litteris 
mecum communicans, quae probaret quae minus probaret, 
additis passim quae meis inuenisse sibi uidebatur probabiliora. 
qua re etsi duplo fere mihi augebatur labor, magno cum 
fructu eum a me adhibitum libenti gratoque animo confiteor. 
iterum enim iterumque recogitare coactus et animo uoluere 
quae immutanda censueram, multa prorsus omittenda multa 
secundum illius iudicium rescribenda duxi, nee raro accidit, 
ut denuo aggressus rem et corruptelae sedem rectius cogno- 
scerem et inde medelam inuenirem. hue si addo, quod etiam 
in testimoniis et inueniendis et recte indicandis utilissima me 
adiuuit opera, satis me habere puto, quod huius uoluminis 
alterum eum nominem editorem. Post hunc nomino 
Henricum Hoppe, cuius liber Syntax und Stil des Ter- 



l ) Sero me monitum esse doleo ab amico Monacensi, ut paragraphis 
singulorum capitum marginibus appositis inseruirem commoditati eorum, 
qui Linguae Latinae Thesauro congerendo dant operam. sed opere iam 
semiperfecto huius rei rationem habere iam non potui. 



Praefatio. XXXV 

tuttian inscriptus, qui prodiit Lipsiae anno 1903, dum iam in 
prelis erat opus, a me in auxilium uocari potuit multumque 
uel in emendando uel in interpretando auctore mihi pro- 
fuit. Haud paruum denique fructum percepi ex curis 
I. van der Vliet Harlemensis, qui in libro suo Studio, eccle- 
siastica (Lugduni Batauorum 1891) ad huius uoluminis libros 
de patientia et aduersus Mardonem coniectanea quaedam 
congessit, in quibus baud pauca tarn sagaciter et lepide 
inueni emendata, ut inter uerba ea recipere non dubitauerim. 
Prodeat igitur iam in lucem hoc uolumen, non parai sane 
laboris opus, sed pluris iucundi. quo si aliquantum profuisse 
uidebor Latinorum auctorum difficillimo et obs curis simo, is 
satis magnus mihi huius laboris erit fructus. ceterum quarn 
fallax sit emendandi ars, praesertim cum tarn infirmis funda- 
mentis nitatur, ipse re satis expertus, ab alio libens grato 
animo discam, si quid uel ad interpretandum uel ad emen- 
dandum auctorem contulerit probabilius. multa enim quin 
inemendata reliquerim, multa quin melius possint sanari, non 
dubito: id autem mihi uindico, quod ubiubi suberat interpre- 
tandi aliqua difficultas, tacendo earn dissimulare, ut interdum 
fieri solet, nolui. 

Scripsi Dusseldorpi ad Ehenum, Id. Nou. a. MDCCCCV. 

Aemilius Kroymann. 



INDEX SIGLORVM. 



M = Montepessulanus 54 saec. XI. 

P Paterniacensis 439 saec. XI. 

A T = Florentinus Magliabechianus Conu. soppr. VI, 9 saec. XV. 

F = Florentinus Magliabechianus Conu. soppr. VI, 10 saec. XV. 

B editio Martini Mesnart Parisina a. 1545 (uulgo Gangneiana). 

Bmg = margo editionis Mesnartianae. 

R ] editio princeps Beati Rhenani a. 1521 (Paterniacensi superstructa 
et Hirsaugiensibus libris .hodie deperditis). 

J?s = editio tertia Rhenani a. 1539. 

Pi l mg, E z mg = margines harum editionum. 

R = consensus barum editionum. 

G - lectiones libri Gorziensis a Rhenano in tertia editione usurpati. 

C = lectiones codicis loannis Clementis Angli a lacob.o Painelio 
usurpati. 

Gel - editio Sigismundi Gelenii a. 1550. 

Pam editio lacobi Pamelii a. 1579. 

lun editio Francisci lunii a. 1597. 

Eig - = editio Nicolai Rigaltii a. 1634. 

Seal = losephus lustus Scaliger. 

Urs = Fuluius Ursinus. 

Lat Latinus Latinius. 

Eng = Augustus Engelbrecht. 

fort. suspiciones meae dubitanter prolatae. 

f corruptelae, * siue ** siue *** lacunae signa. 

CO duplicis recensionis signa in libris I et II aduersus Marcionem de- 
prehensae. in adnotatione critica stellulae * singulas litteras erasas 
indicant. 

L j his uncinis textui interpositis includuntur eae litterae, quae in M iam 
euanuerunt; iisdem uncinis in adnotatione critica adhibitis inclu 
duntur eae litterae, quae in codicibus nostris omissae solius B 
debentur memoriae. 



INDEX LIBRORVM. 



.1. De patientia (MPNFBWR*) 1 

II. De carnis resurrectione (MPFCBR^R*} 25 

III. Aduersus Hermogenem (PNFR 1 R Z ) 126 

III!. Aduersus Valentinianos (MPF&R*) 177 

V. Aduersus omnes haereses (PNFR 1 R*) 213 

VI. Aduersus Praxean (PMFRW) 227 

VII. Aduersus Marcionem libri quinque (MFR^R 3 ) 290 



I. 

DE PATIENTIA. 

1. (jonfiteor ad dominum deurn satis ternere me, si non 
etiam impudenter, de patientia componere ausum, cui praestan- 

5 dae idoneus omnino non sim, ut homo nullius boni, quando 
oporteat demonstrationem et commendationem alicuius rei 
adortos ipsos prius in administratione eius rei deprehendi et 
constantiam comrnonendi propriae conuersatioiiis auctoritate 
dirigere, ne dicta factis deficientibus erubescant. atque utinam 

jo erubescere istud remedium ferat, uti pudor non exhibendi 
quod aliis suggestum imus exhibendi fiat magisterium, nisi 
quod bonorum quonmdam sicuti et malorum intolerabilis 
magnitude est, ut ad capienda et praestanda ea sola gratia 
diuinae inspirationis operetur. nam quod maxime bonum, id 

15 maxime penes deum, uec alius id quam qui possidet dispensat, 
ut cuique dignatur. itaque uelut solacium erit disputare super 
eo, quod frui non datur, uice languentium, qui, cum uacent 
a sanita L te, de bonisj eius tacere non norun L t. itaj miserrimus 
ego, semper ae t ger calojribus impatientiae quam n L on obtijneo 

20 patientiae sanitatem e L t suspiremj et inuocem et perorem 
neces L se est, cum recorder et in meae imbeci L llitatiSj contem- 
platione digei\o bonanij fidei ualitudinem et dominicae disci- 
plinae sanitatem non facile cuiquam, nisi patientia adsideat, 
prouenire. ita praeposi L ta dei rejbus est, ut nullum praeceptum 

15] cf. I Cor. 12, 11. 

2 INCIP DE PACIENTIA MN, INCIP DE PACIENTIA TERTVL- 
LIANI P, DE PACIENTIA DEI F 5 sim MNF, sum P uulgo 8 com- 
mendi F 10 illud F 11 suggestura imus J?, suggestu minus P, sug 
gestum minus M N. suggestum unus F 14 bonum id maxime om. P (in mg. 
add. libr. ipse) 17 uice PMN, mee F cum PMN, eum F 18 abhinc 
usque in finem huius capitis in codice M mulia, euanuerunt, quae in con- 
textu indicaui uncinis paruulis (LJ) 24 praeposita F, proposita PMN 

XXXXVII. Tert. III. 1 



2 Quinti Septimi Florentis Tertulliani, 

L obirej quis, nullum opus domino complacitum perpetrare 
extrane L us a patijentia possit. bonum ei L us etiamj qui caeca 
uiuunt summae u L irtutisj appellatione honorant. philosophi 
quidem, qui alicu L ius sapijentiae animalis deputantu L r, taiijtum 
illi subsignant, ut, cum L interj sese uariis sectarum libid L i- 5 
nibusj et sententiarum aemulatio L nibuSj discordent, solius ta L men 
pajtientiae in commune me L mores huicj uni studiorum suorum 
com L miserintj pacem. in earn conspirant, in L eam foedejrantur, 
in illam adfectatio L ne uirjtutis unanimiter student; L omnem sapien- 
tiaej ostentation em de pati L entia praefjerunt. grande testi L moniumj 10 
eius est, cum etiam uanas saeculi L disciplinjas ad laudem 
et gloriam L promouet., aut numquid poti L us inhijria, cum 
diuina res in saecu L laribjUS artibus uolutatur? L sed uide/int 
illi, quos mox sapitentiae sujae cum saeculo destructae ac 
L dedecOjratae pudebit. is 

2. Nobis ex L ercendaej patientiae auctoritajtem nonj adfectatio 
humana cani L nae aeqUjanimitatis stupore for L mata,j sed uiuae 
ac caelestis dis L ciplinaej diuina dispositio dele L gat, dejum 
ipsum ostendens patien L tiae exejmplum iam primum, qui 
L florem ljucis huius super iustos et in L iustos ajequaliter spargit, 20 
qui tem L porum_, officia, elementorum seruitia, itotius, geniturae 
tributa dignis isimul, et indignis patiatur occur L rere.j sustinens 

14] cf. Es. 29, J4 (I Cor. 1, 19). 20] cf. Matth. 5, 45. 
1 obire FR, obicere NP (corr. ob in eff m. 2) 2 a patientia 7 . 
patientia FN caeca uiuunt (cf. I 555, 12: subterran e u m et subaqua- 
neum uiuere) .R, caeca uiuat P (uiuant cor?, m. 1} MN, ex ea uiuunt F 
o honorant jR, honorent P (corr. R) MNJB, honorarent F 4 animalis 
Urs (id est <loxtx^?, quae opponitur itveofxaTniff sapientiae, id est Christi- 
(mae. cf. p. 23, 19 sqq.): animalia PMNF 7 in commune om. P 
(add. R in mg. ex Hirsaugiensi) 8 rneam . . mearn M (corr.) F 

9 in illam scripsi : illam in PMNR\ illi in R*B adfectatione PMN. 
adfectione F unanimiter sapientiae om. F 12 promoueat (e,at ex 
et a m. T) P 13 uoluntatur F 15 decoratae F 17 uiuae ac-P, 
uiua ac MNB, uiua a te F 18 delegat J? 3 , diligat P (in mg.: alias 
dirigat) MNFR* deum ipsum de.um F 19 quae F 22 patiatur 
PMN (cf. p. 36, 10. U): patitur F Pam Rig Oehlerus occurrere 
PMNF, <simul> occurrere Gel 



I. De patientia 13. 3 

ingratissimas na L tionejS ludibria artium et opera L manuumj 
suarum adorantes, nomen |famiH,am ipsius persequentes, 
luxu L riamj auaritiam iniquitatem majignitajtem cotidie in- 
solescentem, L ut suaj sibi patientia detrahat. plures enim 

5 dominum idcirco non credunt, quia. saeculo iratum tamdiu 
nesciunt. 

3. Et haec quidem diuinae patientiae species, quasi de 
longinquo, fors ut de supernis aestimetur. quid ilia au- 
tem, quae inter homines palam in terris quodammodo 

10 manu adprehensa est? nasci se deus in utero patitur 
matris [expectat] et natus adolescere sustinet et adultus 
non gestit agnosci, sed contumeliosus insuper sibi est et a 
seruo suo tinguitur et temptatoris congressus solis uerbis 
repellit. cum de deo fit magister docens hominem eua- 

i& dere mortem, ob salutem scilicet ueniam offensae patientiae 
eruditum, non contendit, non reclamauit nee quisquam in 
plateis uocem eius audiuit; arundinem quassatam non fregit, 
linum fumigans non restinxit. nee enim mentitus fuerat 
propheta, immo ipsius dei contestatio, spiritum suum in 

20 filio cum tota patientia collocantis. nullum uolentem sibi 
adhaerere non suscepit, nullius mensam tectumue despexit: 

14] loh. 3, 2. 16] cf. Matth. 12, 1920. cf. Es. 42, 23. 

2 familiam PMN (in margine editionis principis adnotat Rhenanus: 
in Hirsaujriensi qnidam hunc locum sic emendarat: nomen cum fanrilia), 

cum familia F 3 luxuria, auaritia insolescentes fort. 4 sibi 

PMN, eis F 5 tamdiu FN, tain diuine M (corr. m. 1) P (corr. It) 
6 nesciuit F 8 sors F extimetur N 11 expectat seclusi (inter- 
pretamentum esse uidetur olim uocdbulo sustinet superscriptum, quod 
pro expectare ponere solet auctor}: expectat F, et expectat PMN 
12 gestit P, gestiet MNF cingitur F 13 et om. F 14 deo scripsi: 
domino PMNF 15 ob salutem F, absolute M, absolute P, absolitam 
N, absolutam cod. Diuionensis teste Rigaltio uenire offensa patien 

tia F 16 eruditum scripsi: eruditus PMNF eruditus. nou uulgo 

r 

18 lumen F extinxit N (corr. m. 1), resstrinxit F 20 filium N 
patientia tota N 

1* 



4 Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

[atquin ipse lauandis discipulorum pedibus ministrauit] non 
peccatores, non publicanos aspernatus est, non illi saltim 
ciuitati, quae eum recipere noluerat, iratus est, cum etiam 
discipuli tarn contumelioso oppido caelestes ignes repraesen- 
tari uoluissent; ingratos curauit, insidiatoribus cessit. parum 5 
hoc, si non etiam proditorem suum secum habuit nee con- 
stanter denotauit. cum uero traditur, cum adducitur ut pecus 
ad uictimam, -- sic enim non magis aperit os quam 
agnus sub tondentis potestate - - ille, cui legiones 
angelorum. si uoluisset, uno dicto de caelis adfuissent, ne 10 
unius quidem discentis gladium ultorem probauit. patientia 
domini in Malcho uulnerata est. itaque et gladii opera 
maledixit in posterum et sanitatis restitutione ei, quern non 
ipse uexauerat, satisfecit per patientiam, misericordiae matrem. 
taceo, quod figitur; in hoc enim uenerat. numquid tamen is 
subiendae morti etiam contumeliis opus fuerat? sed saginari 
uoluptate patientiae discessurus uolebat: despuitur, uerbe- 
ratur, deridetur, foedis uestitur, foedioribus coronatur. mira 
aequanimitatis fides: qui in hominis figura proposuerat latere, 
nihil de impatientia hominis imitatus est. hinc uel rnaxime, 20 
Pharisaei, dominum agnoscere debuistis; patientiam huiusmodi 
nemo hominum perpetraret. talia tantaque documenta, quorum 
magnitude penes nationes quidem detrectatio fidei est, penes 

3] cf. Luc. 9, 5256. 8] Es. 53, 7. 9] cf. Matth. 26, 53. 
11] cf. Matth. 26, 51. loh. 18, 10. 12] cf. Matth. 26, 52. 13] cf. Luc. 22, 51. 
21] cf. I Cor. 2, 8. 

1 atquin ministrauit seclusi (neque enim humiliationis domini sed 
patientiae eius hie afferuntur exempla [cf. quern supra attulit auctor 
locum scripturae], suscipientis benigne uel sustinentis patienter eos, qui 
aut indigni sint beneuolentia eius propter malos mores aut ei insidientnr, 
id quod de discipulis domini non potest dici) 4 repraesentare F 9 con- 

e 

dentis F 10 uoluissent N 11 ducentis P (corr. m. 1; R margini 
adscripsit: Hirs. habet: discentis) 12 et om. F 15 nunquam F 

16 subiendae M (ien ex icien) NF, subiciendae P (corr. JB), subigendae 
Bmg, subeundae RB uulgo 17 uerberatur MNF, flagellatur N 18 foe 
dis oribus P (corr. R) 19 aequanimitas F 20 huic uel F 21 pa 
tientiam PF, patientia MN 



I. De patientia 34. 5 

DOS uero ratio et structio, satis aperte non sermonibus modo 
in praecipiendo sed etiam passionibus domini (in) sustinendo 
probant his, quibus credere datum est, patientiam dei esse 
naturam, effectual et praestantiam ingenitae cuiusdam pro- 

5 prietatis. 

4. Igitur si probos quosque seruos et bonae mentis pro 
ingenio dominico conuersari uidemus, - - siquidem artificium 
promerendi obsequium est, obsequii uero disciplina morigera 
subiectio est quanto magis nos secundum dominum 

10 moratos inueniri oportet, seruos scilicet dei uiui, cuius iudi- 
cium in suos non in compede aut pilleo uertitur, sed in 
aeternitate aut poenae aut salutis? cui seueritati declinandae 
uel liberalitati inuitandae tanta obsequii diligentia opus est, 
quanta sunt ipsa, quae aut seueritas comminatur aut libera- 

15 litas pollicetur. et tamen nos non de hominibus modo ser- 
uitute subnexis uel quolibet alio iure debitoribus obsequii, 
uerum etiam de pecudibus, etiam de bestiis oboedientiam 
exprimimus, intellegentes usibus nostris eas a domino prouisas 
traditasque. meliora ergo nobis erunt in obsequii disciplina 

20 quae nobis deus subdit? agnoscunt denique ** quae oboe- 
diunt: nos cui soli subditi sumus, domino scilicet, auscultare 
dubitamus? at quam iniustum est, quam etiam ingratum, 
quod per alterius indulgentiam de aliis consequaris, idem 
illi, per quern consequeris, de temetipso non rependere! 

25 nee pluribus de obsequii exhibitione debiti a nobis domino 
deo. satis enim agnitio dei, quid sibi incumbat, intellegit. ne 

1 instructio F et Hirsaugiensis teste Ehenano aperta F 2 prae- 
ciendo F in add. lun 4 effectum Rig: effectam PMNF 8 pro- 
merendae F 9 secundum L dominumj moratos B, secundum moratos 
PMNF 11 pileo F uulgo 16 subnexis Seal: subnixis PMNF alio 
uiro N 19 tractasque F in om. N 20 lacunam signaui: 

<primi cuiuslibet dominium eidem>que oboediunt fort. 21 ascultare 

N 22 ac quam N 23 consequatur F 25 debiti (i in a corr. 
m. 1} P, debite MNF, debita R uulgo: nee fle plurima obsequii ex 
hibitione non debite a uobis domino deo gratias non agere F 26 nee 
tamen F 



6 Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

tamen ut extraneum de obsequio nideamur interiecisse, 
ipsum quoque obsequium de patientia trahitur. numquis non 
patiens obsequitur aut patiens obluctatur? quam ergo domi- 
nus deus, omnium bonorum et demonstrator et acceptator, 
in semetipso circumtulit, quis de bono eius late retractet? 5 
cui item dubium sit omne bonum, quia ad deum pertineat, 
pertinentibus ad deum tota mente sectandum? per quae in 
expedite et quasi in praescriptionis compendio [et commendatio 
et exhortatioj de patientia constitutum est. 

5. Verumtamen procudere disputationem de necessariis fidei 10 
non est otiosum, quia nee infructuosum. loquacitas in aedifi- 
catione nulla turpis, si quando turpis. itaque si de aliquo 
bono sermo est, res postulat contrarium quoque boni recen- 
sere. quid enim sectandum sit, magis inluminabis, si, quid 
uitandum sit, proinde digesseris. consideremus igitur de impa- is 
tientia, an sicut patientia in deo, ita aduersaria eius in aduersario 
nostro nata atque comperta sit, ut ex isto appareat, quam prin- 
cipaliter fidei aduersetur. nam quod ab aemulo dei conceptum 
est utique non est amicum dei rebus, eadem discordia est 
rerum quae et auctorum. porro cum deus optimus, diabolus e 20 
contrario pessimus, ipsa sui diuersitate testantur neutrum alterius 
facere, ut nobis non magis a malo aliquid boni quam a bono 
aliquid mali editum uideri possit. igitur natales impatientiae 
in ipso diabolo deprehendo. iam tune, cum dominum deum 

2 sic emendauit hunc locum Fr. Leo: numquam impatiens obsequitur 
aut patiens quis non PE^MNF (non am. R^B); duplici forma eadem 
dicta erant nunc commixta: 1) numquis non patiens? 2) nurnquam im 
patiens 3 obluctatur -R 3 , oblectatur PMNFM 1 4 dominus deus scripsi: 
dominus PMNF acceptator PM, acceptor NFR 5 in scripsi: deus 
in PMNF late retractet NR 1 , latere tractet PMF, latere retractet 
R 3 B 6 quia R, qui MNF, quo P (corr. R) 9 et commendatio et 
exhortatio del. Rig (in expedite = breuiter cf. Apol. 47: expedite prae- 
ecribitur, adu. Herm. 33: expedita summa est) constitutum PMNF, 
constituta B reliqui 10 procudere Seal: procedere PMNF 12 si 
de P (si s. u. a m. 7), de MNF 14 illuminabit N quid scripsi: 
quod PMNF 19 eadem P (in my. a m. 1}: earum MNF 21 alterius 
Ew. Bruhn: alteri PMNF 23 editum Bmg: dictum PMNF 



I. De patientia 4 5. 7 

uniuersa opera, quae fecisset, imagini suae, id est homini, 
subiecisse impatienter tulit. nee enim doluisset, si sustinuisset, 
nee inuidisset homini, si non doluisset. adeo decepit eum. 
quia inuiderat; inuiderat autem, quia doluerat; doluerat (autem,) 
5 quia patienter utique non tulerat. quid prius fuerit ille 
angelus perditionis, mains an impatiens, contemno quaerere, 
palam cum sit aut impatientiam ab malitia aut malitiam 
ab impatientia auspicatam deinde inter se conspirasse et indi- 
uiduas in uno patris sinu adoleuisse. at enim quam prius 

10 senserat. per quam [primus] delinquere intrauerat, de suo 
experiment*) quid ad peccandum adiutaret (in)structus, ean- 
dem impingendo in crimen homini aduocauit. conuenta 
statim illi muiier, non temere dixerim, per conloquium 
ipsum eius afflata est spiritu impatientia infecto. usque 

15 adeo numquam omnino peccasset, si diuino interdicto patien- 
tiam perseruasset. quid, quod non sustinuit sola conuenta, 
sed apud Adam, nondum maritum, nondum aures sibi deben- 
tem, impatiens etiam taeendi est ac traducem ilium eius, 
quod a malo hauserat, facit? perit igitur et alius homo per 

20 impatientiam alterius, perit(urus) mox et ipse per impatientiam 
suam utrobique commissam et circa dei praemonitionem et circa 
diaboli circumscriptionem, illam seruare, hanc refutare non 
sustinens. hinc prima iudicii, unde delicti, origo; hinc deus 

1] cf. Gen. 1, 26. 

3 nee R, nee enim PMNF non om. F 4 autem addidi 5 prius 
scripsi: primum PMNF 1 sit aut N Oehlerus: sit an P (corr. an in 
aut m. T) MF, sit Rreliqui ab scripsi: cum PMNF 9 prius scripsi: 
primus PMNF 10 primus om. R 3 B, praebent reliqui delinquere = 
das Sundigen cf. 605, 17 intrauerat Pam: intrauerit PMNGF 11 ad 
iutaret MNR ?> . adiuuaret P (u ex t a m.. T) FR 1 instructus Urs: 
structus PMNF 14 ipsa F usque adeo notione rariore = quin 
etiam cf. p. 323, 17 15 <ut> numquam Urs si perseruasset 

om. N in diuino P (in del. R) 16 perseruasset M, praeseruasset PF 
17 adamandum maritum F 18 ac traducem ilium Lat: ad traducem 
ad ilium MNF, ad traducem ilium P 19 igitur M (in ras.) 20 peri- 
t(urus)> scripsi: perit PMNF 21 praemotionem N 23 deus om. F 



8 Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

irasci exorsus, unde offendere homo inductus. [inde in deo 
prima patientia, unde indignatio prima, qui tune maledic- 
tione sola contentus ab animaduersionis impetu in diabolo 
temperauit.] aut quod crimen ante istud impatientiae admissum 
homini imputatur? innocens erat et deo de proximo amicus 5 
et paradisi colonus. at ubi semel succidit impatientiae, 
desiuit deo sapere, desiuit caelestia sustinere posse, exinde 
homo, terrae datus et ab oculis dei eiectus, facile usurpari 
ab impatientia coepit in omne. quod deum offenderet. nam 
statira ilia semine diaboli concepta malitiae fecunditate 10 
iram filium procreauit. editum suis artibus erudiit. quod 
enim ipsa Adam et Euam morti inmerserat, docuit et filium 
ab homicidio incipere. frustra istud impatientiae adscripserim^ 
si Cain ille primus homicida et primus fratricida oblationes 
suas a domino recusatas aequanimiter nee impatienter tulit, 15 
si iratus fratri suo non est, si neminem denique interemit. 
cum uero nee occidere potuerit nisi iratus nee irasci nisi 
impatiens, demonstrat quod per iram gessit ad earn referen 
dum, a qua ira suggesta est. [per] haec impatientiae tune 
infantis quodammodo incunabula, ceterum quanta mox mere- 20 
mental nee mirum. nam si prima deliquit, consequens est ? 
ut, quia prima, idcirco et sola sit matrix in omne delictum, 

1 inde temperauit seclusi (quae enim hie proferuntur prorsus con- 
traria sunt eis, quae in antecedentibus dicit auctor; illic enim deus 
delicti impatiens, hie pattens dicitur. praeterea quae sequuntur: aut 
quod crimen sqq. coniungi non possunt nisi cum uerbis unde offendere 

horno inductus) 6 at PR^MF, aut WB ubi semel NFG, ubi PJR 1 , 

& 

ubi M (in mg. semel a m. 1) succidit PMN, succubuit F (cubuit 

Hirsaugiensis teste JKhenano) 1 desinit desinit FR 1 posse, exinde 
uulgo 9 offendet F 10 semina F 11 irae F erudiit PM, eru- 
diuit NF 12 ipsa scripsi (sc. impatientia}: ipsum PMNF immise- 
rat F< 13 illud F 14 si earn F 15 a domino WNG, ad dominum 
PMFH 1 16 si (prius) om. B 17 uero scripsi: ergo PMNF 18 gessit 
I? 3 , cessit PMNFE 1 19 per seclusi: post mauult Eng, suggesta est 
per haec impatientiae uulgo distinguitur 20 ceterum incrementa om. M 
(add. in mg. m. 2) P (add. in mg. E ex Hirsaugiensi) ceterum = sed, 
ut saepius 21 nam si B, si PMNF 



I. De patientia 5. 9 

defundens de suo fonte uarias criminum uenas. de homi- 
cidio quidem dictum est. sed ira editura a primordio, etiam 
quascumque postmodum causas sibi inuenit ad impatientiam 
ut ad originem sui confert. siue enim quis inimicitiis siue 

5 praedae gratia id scelus conficit, prius est, ut aut odii aut 
auaritiae fiat impatiens. quidquid compellit, sine impatientia 
scelus non est ut perfici possit. quis adulterium sine libi- 
dinis impatientia subiit? quod et si pretio in feminis cogitur, 
uenditio ilia pudicitiae titique impatientia contemnendi lucri 

10 ordinatur. haec ut principalia penes dominum delicta. nam 
ut compendio dictum sit, omne peccatum impatientiae adscri- 
bendum. malura impatientia est boni. nemo impudicus non 
impatiens pudicitiae et improbus probitatis et impius pie- 
tatis et inquiettis quietis. ut malus unusquisque fiat, bonus 

15 perseuerare non potent, talis igitur excetra delictorum cur 
non dominum offendat improbatorem malorum? an non ipsum 
quoque tsrahel per impatientiam semper in deum deliquisse 
manifestum est. exinde. cum oblitus brachii caelestis, quo 
Aegyptiis adflictationibus fuerat extractus, de Aaron deos 

20 sibi duces postulat, cum in idolum auri sui conlationes 
defundit? tarn necessarias enim Moysei cum domino congre- 
dientis impatienter exceperat moras. post mannae escatilem 
pluuiam, post petrae aquatilem sequellam desperant de domino, 
tridui sitim non sustinendo. nam haec quoque illis impa- 

tientia a domino exprobratur. ac ne singula peruagemur: 



19] cf. Exod. 32, 14. 22j cf. Exod. 16, 14. cf. Exod. 17, 6. 

23J cf. Exod. 15, 2225 (I Cor. 10, 4). 

1 terminum F 3 a inpatientia N 4 conferret F 7 scelus Ew. 
Bruhn: sui PMNF perfici* M, perficit F libidinis om. N 8 co 
gitur uenditio ilia pudicitiae uulgo; rectius distinxit Eng 10 nee ut F 
15 excetra M i mg Bmg: exetra M, exedra PN, et ecclesia F; excetra = 
hydra, quae semper noua ex se parit delicta (Eng) 16 ipsum om. N 
19 deos sibi MN, sibi deos J? 3 #, deos om. PB* 20 duces om. M (in 
mg. add. m. 1) 21 moysei PMNR 1 , moysi FR* egredientis F 
22 moras P, om. MNF 23 sequelam PN 24 fridui F 



10 Quinti Septimi Plorentis Tertulliani 

numquam non per impatientiam delinquendo (per impatientiam) 
perierunt. quoinodo autem nianus prophetis intulerunt, nisi 
per impatientiam audiendi? domino autem ipso, per impa 
tientiam etiam uidendi. quodsi patientiam inissent, libera- 
rentur. 5 

6. Ipsa adeo est, quae fidem et subsequitur et antecedit. 
denique Abraham deo credidit et iustitiae deputatus ab illo 
est: sed fidem eius patientia probauit, cum filium immolare 
iussus ad fidei. non temptationem dixerim, sed typicam 
contestationem, - - ceterum deus quern iustitiae deputasset 10 
sciebai - tarn graue praeceptum, quod nee domino perfici 
placebat, patienter et audiuit et, si deus uoluisset, implesset. 
merito ergo benedictus, quia et fidelis; merito fidelis, quia 
et patiens. ita fides patientia inluminata, cum in nationes 
seminaretur per semen Abrahae, quod est Christus, et gratiam 15 
legi superduceret, ampliandae adimplendaeque legi adiutricein 
suam patientiam praefecit, quod ea sola ad iustitiae doc- 
trinam retro defuisset. nam olim et oculum pro oculo et 
dentem pro dente repetebant et malum malo fenerabant. non- 
dum enim patientia in terris, quia nee fides, scilicet interim 20 
im patientia occasionibus legis fruebatur. facile erat absente 
domino patientiae et magistro. qui postquam superuenit et 
gratiam fidei patientia composuit, iam nee uerbo quidem 

7] cf. Gen. 15, 6. 13] cf. Gen. 22, 17. 18. 18] cf. Exod. 21, 24. 

1 per impatientiam addidi (hoc enim dicere unit auctor: quia omnium 
ddictorum causa fuit impatientia, eadcm et causa fuit interitus) 2 de- 
lere olim uolui ut spuria uerba quomodo autem etiam uidendi, ut 
quae refragari uideantur eis : quae supra dicit auctor: ne per singula 
peruagernur. sed animaduertendum est duo hie patientiae genera ab auc- 
tore distingui, subsequentis scilicet fidem et antecedents (cf. L 6). ut 
autem supra subsequentis patientiae exempla proferuntur, ita hie ante- 
cedentis 3 ipso MNF, ipsi Puulgo 9 iussus MNF, iussus est Puulgo 
10 parenthesin indicaui: contestationem. ceterum deus .... sciebat. tarn 
uulgo 12 amplesset F 15 per sanctum abrahae F 16 aductricein F 
17 sapientiam P (in mg. patientiam corr. E ex Hirsaugiensi) 18 et olim F 



I. De patientia 57. H 

lacessere nee fatue quidem dicere sine iudicii periculo licet, 
prohibita ira restrict! animi, compressa petulantia manus, 
exemptum linguae uenenum. plus lex quam amisit inuenit. 
dicente Christo: diligite inimicos uestros et maledi- 

scentibus benedicite et orate pro persecutoribus 
uestris, ut filii sitis patris uestri caelestis. uides. 
quern nobis patrem patientia adquirat. 

7. Hoc principali praecepto, quo ne digne quidem male- 
facere concessum, uniuersa patientiae disciplina succincta est. 

10 iam uero percurrentibus nobis causas impatientiae cetera 
quoque praecepta suis locis respondebunt. si detrimento rei 
t amiliaris animus concitatur, omni paene in loco contemnendo 
saeculo scripturis dominicis commonetur; nee maior ad pecu- 
niae contemptum exhortatio subiacet. quam quod ipse dominus 

15 in nullis diuitiis inuehitur. semper pauperes iustificat, diuites 
praedamnat. ita detriment(or)um patientiae fastidium opulentiae 
praeministrauit, demonstrans per abiectionem diuitiarum lae- 
suras quoque earum computandas non esse. quod ergo nobis 
appetere minime opus est. quia nee dominus appetiuit, detrun- 

20 catum uel etiam ademptum non aegre sustinere debemus. 
cnpiditatem omnium malorum radicem spiritus domini per 
apostolum pronuntiauit. earn non in concupiscentia alien! 
tan turn constitutam interpretemur: nam etquod nostrum uidetur 
alienum est; nihil enim nostrum, quoniam dei omnia, .cuius 

25 ipsi quoque nos. itaque si damno adfecti impatienter sense- 

11 cf. Matth. 5. 22. 4] Matth. 5, 44. 21] cf. I Tim. 6, 10. 

3 exemtum PM exerapto ueneno F 1 adquirat? RB 8 aliter 
distinxi capita: uulgo inde a uerbis iatn uero incipit c. VII quo 
scripsi: quando PMNF (quod indicatiuum non admittit apud Tertul- 
lianum) digne (id est iure) PMNE^, linguae FR 1 9 concessum F, 
concessum est PMN uerba uniuersa succincta est in libris mss. post 
praecepto tradita hue transtuli 12 contemnendo MF, de contemnendo 
PN 14 contemtum PR 16 detrimentorum Urs: detrimentum PMNF 
reliqui 17 abroctionem N 22 non om. F alicui F 25 impati- 
entes erinms R 3 



12 Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

rimus, de non riostro amissum dolentes adfines cupiditatis 
deprehendemur. alienum quaerimus, cum alienum amissum 
aegre sustinemus. qui damni impatientia concitatur terrena 
caelestibus anteponendo, de proximo in deum peccat. spiritum 
enim, quern a domino sumpsit, saecularis rei gratia concutit. 5 
libenter igitur terrena amittamus, (ut) caelestia tueamur. 
totum licet saeculum pereat, dum patientiam lucrifaciam. iam 
qui minutum sibi aliquid aut furto aut ui aut etiam ignauia 
con constanter sustinere constituit, nescio an facile uel ex 
animo ipse rei suae manum inferre possit in causa elemosynae. 10 
quis enim ab alio secari omnino non sustinens ipse ferrum 
in corpore suo ducit? patientia in detrimentis exercitatio 
est largiendi et communicandi. non piget donare eum, qui 
non timet perdere. alioquin quomodo duas habeas tunicas 
alteram earum nudo dabit, nisi idem sit, qui auferenti tuni- 15 
cam etiam pallium offerr-e possit? quomodo amicos de mam- 
mona fabricabimus nobis, si eum in tantum amauerimus, 
ut amissum non sufferamus? peribimus cum perdito qui 
hie inuenimus, ubi habemus amittere. gentilium est omnibus 
detrimentis impatientiam adhibere, qui rem pecuniariam 20 
fortasse animae anteponant. nam id faciunt, cum lucri cupidita- 
tibus quaestuosa pericula mercimoniorum in mari exercent, 
cum pecuniae causa etiam in foro nihil f damnationi timen- 
dum adgredi dubitant, cum denique ludo et castris sese 
locant, cum peruia inmemores bestiarum latrocinantur. nos 25 
uero secundum diuersitatem, qua cum illis sumus, non ani- 

14] of. Luc. 3, 11. 151 cf. Matth. 5, 40. 16] cf. Luc. 16, 9. 

1 de non nostro Rig: non de nostrO PMNF 3 sustineamus P (del. 
a m. 1} 5 a deo N 6 libentes F Hirsaugicnsis teste Rhenano ut 
addidi 8 furto aut ui B, furto PMNF 10 possit scripsi: posset 
PMNF elemosine PMNF 13 quae F 17 fabricamus F 18 per 
dito qui scripsi: perdito. quid PMNF 19 amittere? uulgo 20 pe- 
cuniarum F 21 id scripsi: et PMNF, quid Lat 25 peruia (offene 
Rdumlichkeiten) PMNFR 1 , per uiam R 3 reliqui inmemores PMNFR^B 
mg, more R*B, in inorem Oehlerus bestiarum id est canum (Eng] 
26 qua cum illis in M bis; del. m. 3: qua contrarii illis sumus fort. 



I. De patientia 78. 13 

mam pro pecunia, sed pecuniam pro anima deponere conuenit, 
seu sponte in largiendo seu patienter in amittendo. 

8. Ipsam animam ipsumque corpus in saeculo isto expo- 
situm omnibus ad iniuriam gerimus eiusque iniuriae patien- 
5 tiam subimus: minorum delibatione laedemur? absit a seruo 
Christi tale inquinamentum, ut patientia maioribus tempta- 
tionibus praeparata in friuolis excidat! si manu quis tempta- 
uerit prouocare, praesto est dominica rnonela: uerberanti te, 
inquit, in faciem etiam alteram genam obuerte. 

10 fatigetur improbitas patientia tua; quiuis ictus illi sit dolore 
et contumelia constrictus. plus improbum ilium caedis susti- 
nendo, grauius a domino uapulaturum; ab eo enim uapulabit, 
cuius gratia sustines. si linguae amaritudo maledicto siue 
conuicio eruperit, respice dictum: cum uos maledixerint, 

15 gaudete. dominus ipse maledictus in lege est et tamen 
solus est benedictus. igitur dominum serui consequamur et 
maledicamur patienter, ut benedicti esse possimus. si parum 
aequanimiter audiam dictum aliquod in me proteruum aut 
nequam, reddam et ipse amaritudinis uicem necesse est, 

20 aut cruciabor impatientia muta. cum ergo (re)percussero 
maledictis, quomodo secutus inueniar doctrinam domini, 
qua traditum est non uasculorurn inquinamentis, sed eorum, 
quae ex ore promuntur, hominem communicari, item: 



8] Matth. 5, 39. 14] Matth. 5, 11. 15] cf. Deut. 21, 23. Gal. 
3, 13. 22] cf. Marc. 7, 15. 18. 

3 ipsum qui corpus Oehlerus 5 subimus. minorum uulgo deli 

batione .R 3 , deliberatione PMNFR 1 6 in patientia N 8 prouocare JS 3 , 
prouocari PMNFE^ 10 qui ius P, cuius J? 1 illi scripsi: ille PMNF 
12 uapulaturum scripsi: uapulaturus PMNF, uapulat MB, uapulabit Lat 
uerba grauius uapulaturum in libris mss. post constrictus tradita hue 
transtuli enim om. P (add. N ex Hirsaugiensi) uapulabit R, 
uapulauit PMNF 15 benedictus F 20 repercussero scripsi: per- 
cussero PMNF 21 maledictis Eng: maledictus PMNF, maledicto 
Bmg doctrinam om. P (add. R ex Hirsaugiensi) M (add. m. 1) 
23 promunitur P (corr. JF?) communicari Pimg: communicare PMN, 

coinquinari F et Hirsaugiensis teste Rhenano 



14 Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

manere nos omnis uani et superuacui dicti reatum? sequitur 
ergo, ut a quo nos doniinus arcet, idem ab alia aequanimiter 
pati admoneat. hie iam (ui)de patientiae uoluptatem. nam omnis 
iniuria, seu lingua seu manu incussa, cum patientiam offen- 
derit, eodem exitu dispungetur, quo telum aliquod in petra 5 
constantissimae duritiae libratum et obtusum. concidet enim 
ibidem inrita opera et infructuosa et nonnumquam repercussum 
in eum, qui misit, reciproco impetu saeuiet. nempe idcirco 
quis te laedit, ut doleas, quia fructus laedentis in dolore laesi 
est. ergo cum fructum eius euerteris non dolendo, ipse doleat 10 
necesse est amissione fructus sui. tune tu non modo inlaesus 
abis, quod etiam solum tibi sufficit, sed insuper aduersarii 
tui et frustratione oblectatus et dolore defensus. haec est 
patientiae utilitas et uoluptas. 

9. Ne ilia quidem impatientiae species excusatur, [in amis- 15 
sione nostrorum] cui aliqua doloris patrocinatur adsertio. 
praeponendus est enim respectus denuntiationis apostoli, 
qui ait: ne con tristemini dormitione cuiusquam, 
sicut nationes, quae spe carent. et merito. credentes 
enim resurrectionem Christi in nostram quoque credimus, 20 
propter quos ille et obiit et resurrexit. ergo curn constet de 
resurrectione mortuorum, uacat dolor mortis, uacat et impa- 
tientia doloris. cur enim doleas, si perisse non credis? cur 
impatienter feras subductum interim quem credis reuersurum? 
profectio est quam putas mortem, non est lugsndus qui ante- 25 
cedit, sed plane desiderandus. id quoque desiderium patientia 

1] cf. Matth. 12, 36. 18] I Thess. 4, 13. 

2 dominus arcet jB, dominus PMNF 3 admonuerat E l mg hie iam 
uide scripsi: hie iam de PM, hie de N, ne iam de F, adiciam de 
Oehlerus uoluptatem scripsi: uoluntatem PMNF, uoluntate RB, 

uoluptate Gel reliqui 4 iniuria P (a ex e), iniuriae MNF patien 
tiam P, patientia MNF, <in>patientia fort. 6 concedet F 8 misit 
scripsi: remisit P (r del. R) MNF,. emisit E uulgo 12 abis Gel: 
ibis PMNFB 14 uoluptas Urs: uoluntas PMNF 15 excusator F in 
amissione nostrorum seclusi 16 cui scripsi: ubi PMNF 22 uacat 
(alt.) doloris om. F 23 enim F, ergo PMN 



I. De patientia 8 10. 15 

temperandum. cur enim immoderate feras abisse quern mox 
subsequeris? ceterum impatientia in huiusmodi et spei nostrae 
male ominatur et fidem praeuaricatur. et Christum laedimus, 
cum euocatos quosque ab illo quasi miserandos non aequani- 
5 miter accipimus. cupio, inquit apostolus, recipi iam et 
esse cum domino, quanto melius ostendit uotum! Christi- 
anorum ergo uotum, si alios consecutos impatienter dolemus, 
ipsi consequi nolumus. 

10. Est et alius summus impatientiae stimulus, ultionis 

10 libido, negotium curans aut gloriae aut malitiae t sed et gloria 
ubique uana et malitia numquam non domino odiosa, hoc 
quidem loco cum maxime, cum alterius malitia prouocata 
superiorem se in exsequenda ultione constituit et remunerans 
nequam duplicat quod semel factum est. ultio penes errorem 

15 solacium uidetur doloris, penes ueritatem certamen redarguitur 
malignitatis. quid enim refert inter prouocantem et prouo- 
catum, nisi quod ille prior in maleficio deprehenditur, at ille 
posterior? tamen uterque laesi hominis domino reus est, 
qui omne nequam et prohibet et damnat. nulla in male- 

20 ficio ordinis ratio est, nee locus secernit quod similitudo 
coniungit. par factum par habet meritum. absolute itaque 
praecipitur malum malo non rependendum. quomodo id 
obseruabimus, si fastidientes * in fastidio ultionis non eri- 
mus? quern autem honorem litabimus domino deo, si nobis 

25 arbitriuin defensionis arrogauerimus? nos putres, uasa 
fictilia! seruulis nostris adsumentibus sibi de conseruis ulti- 

5] Phil. 1, 23. 22] cf. Kom. 12, 17. 25] cf. Ps. 2, 9. Apoc. 
2, 27. 

6 domino PM, christo NF 1 ergo uotum om. R l (etiam in P haec 
uerba deleuit Ehenanus) 11 uana et Lat: una et PMN, unaque F 
12 cum (prius) om. B alterius PMNF, ab alterius B 15 certamen 
Rig: certam PMNF, contra Oehlerus 17 ille posterior, attamen fort. 
18 tamen = jedenfalls laesores F 19 omnem B 20 nee R, ne 
P (c add. R) MN, nonne F 21 uerba par meritum in libris mss. 
post rependendum tradita hue transtuli 23 lacunam signaui: maleficii 
inter ddisse puto 



16 Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

onem grauiter offendimur eosque, qui nobis patientiam 
obtulerint suam, ut memores humilitatis seruitutis suae, 
dominici honoris diligentes non probamus modo, sed ampli- 
orem, quam ipsi sibi praesumpsissent, satisfactionem facimus. id 
nobis in domino tarn iusto ad aestimandum, tarn potent! 5 
ad perficiendum periclitatur? ** hoc se nobis repromittit 
dicens: uindictam mi hi, et ego uindicabo, id est: 
patientiam tibi, et ego patientiam remunerabo. cum enim 
dicit: no-lite iudicare, ne iudicemini, nonne patientiam 
flagitat? quis enim non iudicabit alium, nisi qui patiens erit 10 
non defendendi? quid ergo credimus iudicem ilium, si non 
et ultorem? quis idcirco iudicat, ut ignoscat? ac si ignoscet, 
tamen iudicantis impatientiam cauerit et honorem unici 
iudicis [id est dei] abstulerit. quantos uero casus huiusmodi 
impatientia incursare consueuit! quotiens paenituifc defen- is 
sionem! quotiens instantia eius deterior inuenta est causis 
suis! quoniam nihil impatientia susceptum sine impetu transigi 
nouit, nihil impetu actum non aut offendit aut conuit aut 
praeceps abit. iam si leuius defenderis, insanies, si uberius, 
oneraberis. quid mihi cum ultione, cuius modum regere non 20 
possum per impatientiam doloris? quodsi patientiae incubabo, 
non dolebo; si non dolebo, ulcisci non desiderabo. 

11. Post has principales impatientiae materias ut potuimus 
regestas quid inter ceteras euagemur, quae domi, quae foris? 

7J Deut. 32, 35. 9J Matth. 7, 1. 

2 suae Eng: ius PMNF 3 diligentes, noil uulgo 5 iustara N de- 
stinandum F, extimandum N 6 quae infra 1. 11 inserui: quid ergo ulto 
rem in libris mss. hoc loco, post periclitatur, leguntur lacunam signaui; 
<(ecce, ipse in)> fort, supplendum. 8 tibi scripsi: mihi PMNF 11 defen 
dendi Gel: defendi PMNF 12 quis R, qui F, quia PMN at si F 
13 cauerit scripsi: cauit PMNF id est dei seclusi, abstulerit scripsi: 
abstulit PMNF 15 incursare Pam: incusare PMF, incurare N (corr. 
r in B m. 1) consueuit Urs: consueuerat PMNF quetiens paeni- 
tuit defensionem om. F 17 transigi impel u om. P (add. R in mg. 
ex Hirsaugiensi) 19 abit scripsi: abiit PMNF defenderis scripsi: 
defendaris PMNF 20 oneraberis FR, oneraueris PMN non om..F 



I. De patientia 1011. 17 

lata atque diffusa est operatic mail multiplicia aspidum 
incitamenta iaculantis, et modo paruula modo maxima, si 
paruula de sua mediocritate contemnas, maximis pro sua 
exuperantia cedas. ubi minor iniuria, ibi nulla necessitas 

5 impatientiae. at ubi maior iniuria, ibi necessarior iniuriae 
medela, patientia. cert-emus igitur quae a malo infliguntur 
sustinere, ut hostis studium aemulatio nostrae aequanimitatis 
eludat. si uero quaedam ipsi in nos aut imprudentia aut 
sponte etiam superducimus, aeque patienter obeamus quae 

10 nobis imputamus. quodsi a domino nonnulla credimus incuti, 
cui magis patientiara quam domino praebeamus? quin insuper 
gratulari [et gaudere] nos docet dignatione diuinae castiga- 
tionis. ego, inquit. quos diligo castigo. o seruum illurn 
beatum, cuius emendationi dominus instat, cui dignatur 

io irasci, quern admonendi dissimulatione non decipit! undique 
igitur adstricti sumus officio patientiae administrandae, qua 
aequa ex parte aut erroribus nostris aut mail insidiis aut 
admonitionibus domini interiienimus. eius officii magna 
merces, felicitas scilicet, quos enim felices dominus nisi 

2" patientes nuncupauit dicendo: beati pauperes spiritu, 
illorum est enim regnum caelorum? nullus pro- 
fecto spiritu pauper nisi humiiis. quis autem humilis nisi 
patiens? quia nemo subicere sese potest sine prima patientia 
subiectionis ipsius. beati, inquit, flentes atque lug en tes. 

25 quis talia sine patientia tolerat? itaque talibus et aduocatio 
et nsus promittitur. beati mites, hoc quidem uocabulo 
impatientes rion licet omnino censeri. item cum pacificos 

13] Apoc. 3, 19. 20] Matth. 5, 3. 24] Matth. 5, 4. 26] Matth. 5, 5. 
1 est om. N aspidum Bmg (cf. p. 502, 18 sqq.), spiritus PMNFB 
2 si scripsi: sed PMNF 4 exuberantia P (b ex p a m. 1) F ubi 
nulla F 6 patientia JB 1 , patientiae PMNFB 3 8 in imprudentiae f 
11 qui insuper N 12 et gaudere seclusi (ut interpretamentum uocdbuli 
gratulari) 13 quos ego, inquit, diligo F quos om. M (add. m. 1) 
16 qua aequa scripsi: quia qua PMNF, quaqua Urs 17 aut (tertium) 
del. Seal, quern sequitur Oehlents, sed cf. 1. 15 18 interueniamus N 
22 spiritu P, spiritus MNF autem scripsi: enim PMNF 

XXXXVII. Tert. III. 2 



18 Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

eodem titulo felicitatis notat et filios del nuncupat, numquid 
impatientes pacis adfines? stultus hoc senserit. cum uero 
gaudete et exultate dicit, quotiens uos maledicent 
et persequentur, merces enim uestra plurima in 
caelo. id utique non [exultationis] impatientiae pollicetur, 5 
quia nemo in aduersis exultabit, nisi ante contempserit ea. 
nemo contemnet, nisi patientiam gesserit. 

12. Quod (ad) pacis gratissimae deo attinet disciplinam. 
quis omnino impatientiae natus uel semel ignoscet fratri suo, 
non dicam septies et septuagies septies? quis ad iudicem 10 
cum aduersario suo dirigens negotium conuenientia soluet, 
nisi prius iram delerit, duritiam amaritudinem, uenas scilicet 
impatientiae, amputarit? quomodo remittes et remittetur tibi, 
si tenax iniuriae per absentiam patientiae fueris? nemo 
conuulsus animum in fratrem suum munus apud altare 15 
perficiet. nisi prius, reconciliando fratri reuersus, ad patientiam 
fuerit. sol super iram nostram si occiderit, periclitamur. non 
licet nobis una die sine patientia manere. atenim cum omnem 
speciem salutaris disciplinae gubernet, quid minim, quod 
etiam paenitentiae ministrat? solita lapsis subuenire, haec 20 
expectat. haec exoptat, haec exorat paenitentiam quando- 
que inituris salutem. quantum boni utrique confert, cum 

1] cf. Matth. 5, 9. 3] Matth. 5, 12. 11. 10] cf. Matth. 18, 22. Luc. 
17, 4. 13] cf. Liw. 6, 37. 15] cf. Matth. 5, 23. 24. 17] cf. Eph. 4, 26. 
2 hos stultus F 5 exultationis seclusi 6 exultabit E 3 , exultauit 
PMNFR 1 contempserit ea N, contempserint ea PM, ea contempse 
rit RBF 8&&add.Lat attinent NF 9 ignoscet jR 3 , ignoscit PMNFR 1 
10 et scripsi; sed PMNF, sed et Rig, uel Lat ad iudicem cum B, 
iudicem cum PMNF, indicium cum Urs, iudicium Oehlerus 12 iram delerit 
scripsi: iam doleret PMNF, animi dolorem Urs, iam dolorem Ciacconius 
uenas Ew. Bruhn: uenena PMNF 13 amputarit Urs: amputaret PMNF 
14 abstinentiam F fueris patientiae N 16 reuersus, <reuersus> van 
der Vliet: at ego ellipsin, quam dicimus, hie agnosci malim 20 patientiae 
Bmg: paenitentiae <patientia>/or^. ministrat? solita scripsi: ministrat, so- 
litae PMNF 21 exorat Pam: et ortat MF. exortat PJV, etortat GR Z , exhor- 
t&tmR l mgB, om.R i uerba\\a.ec exortat 22 uerba cum disiuncto sustineri, 
quae in libris mss.paulo supr a post lapsis subuenire leguntur,liuc transposui 



I. De patientia 1112. 19 

disiuncto matrimonio ex ea tamen causa, qua licet seu 
uiro seu feminae a diuiduitatis perseuerantia sustineri 
alterum adulterum non facit alterum emendat. sic et illis 
dominicaruin similitudinum exemplis de paenitentia saluis 

5 adest: erroneam ouem patientia pastoris requirit et inuenit - 
nam impatientia unam facile contemneret, sed laborem inquisi- 
tionis patientia suscipit et humeris insuper aduehit, baiulus 
patiens, peccatricem derelictarn; ilium quoque prodigum filium 
patientia patris et recipit et uestit et pascit et apud impa- 

10 tieutiam irati fratris excusat. saluus est igitur qui perierat, 
quia paenitentlam iniit; paenitentia non periit, quia patien- 
tiam inuenit. iam dilectio, summum fidei sacramentum, Chri- 
stiani nominis thesaurus, quam apostolus totis uiribus 
sancti spiritus commendat, cuius nisi patientiae disciplinis 

15 eruditur? dilectio, inquit, maguanimis est: id a patientia 
surait. benefica est: malum patientia non facit. non 
aemulatur: id quidem patientiae proprium est. nee proter- 
uum sapit: modestiam de patientia traxit. non inflatur, 
non proteruit: non eiiim ad patientiam pertinet. nee 

20 sua requirit: suffert ** sua, dum alteri prosit, nee inci- 
tatur: ceterum quid impatientiae reliquisset? ideo, inquit. 
dilectio omnia sustinet, omnia tolerat, utique quia 
patiens. merito ergo numquam excidet. nam cetera euacua- 
buntur consummabuntur exhaurientur: linguae scientiae pro- 

25 phetiae, permanent autem fides spes dilectio: fides, quam 

5] Luc. 15, 46. 8] cf. Luc. 15, 1132. 15] I Cor. 13, 4. 5. 
17] I Cor. 13, 5. 22] I Cor. 13, 7. 23] cf. I Cor. 13, 8. 13. 

2 a diuiduitatis perseuerantia scripsi :&& uiduitatis perseuerantiamPJf JV.F 
3 adulterum .R 3 , ad alterum PMNFE 1 4 de paenitentia saluis scripsi 
(cf. 1. 10): de patientia sanctis PMNF 5 pastoris patientia F 11 periit 
lun: pent PMNF 12 iam scripsi: nam PMNF 15 id a patientia scripsi: 
ita patientia MN, ita patientiam PF uulgo 19 proteruit 5, preterit FE (ex 
Hirsaugiensi), poterit PMA 7 20 lacunam signaui: suffert <patientia amit- 
tere> sua /or*, (cf. 12, 18), suffert sui <damnum>i%, sed patientiae mentio 
nullo modo deesse potest 21 reliqui esset/ori. 24 consummabuntur ex 
haurientur: linguae scripsi: consummabuntur. exbauriuntur linguae PMNF 
25 autem MNF, om. P reliqui 

2* 



20 Quinti Septimi Plorentis Tertulliani 

Christ! patientia induxit, spes, quam hominis patientia expectat, 
dilectio, quam deo magistro patientia comitatur. 

13. Usque hue de patientia tantum simplici et uniformi 
et tantum in animo constituta, cum eandem etiam in corpore 
demerendo domino multipliciter adlaboremus, utpote quae & 
ab ipso domino in corporis quoque uirtute edita est, siquidem 
rector animus facile communicat spiritus inuecta cum habi- 
taculo suo. quae igitur negotiatio patientiae in corpore? 
inprimis adflictatio carnis, hostia domino placatoria per 
humiliationis sacrificium, cum sordes cum angustia uictus "> 
domino libat, contenta simplici pabulo puroque aquae potu, 
cum ieiunia coniungit, cum cineri et sacco inolescit, haec 
patientia corporis precationes commendat, deprecationes adfir- 
mat; haec aures Christi (et) dei aperit, seueritatem dispergit, 
clementiam elicit, sic ille rex Babylonius offenso domino 15 
cum squalore et paedore septenni ab humana forma exulasset, 
immolata patientia corporis sui et regnum recuperauit et, 
quod optabilius homini est, satis deo fecit, iam si altiores 
et feliciores gradus corporalis patientiae digeramus, eadem 
sanctitati quoque praecurat continentiam carnis: haec et 20 
uiduam tenet et uirginem adsignat et uoluntarium spadonera 
ad regna caeli leuat. quod de uirtute animl uenit in carne 
perficitur. carnis patientia in persecutionibus denique proeliatur. 
si fuga urgeat, incommoda fugae caro inilitat. si et career 

15] cf. Dan. 4, 25 sqq. 21] cf. Matth. 19, 12. 

1 hominis patientia expectat B, homini patienti induxit PMNF 
3 tantum Eng: tandem PMNF 4 eadem jR 3 5 adlaboremus scripsi; 
adlaborem PMNFR 1 , adlaboret jR 3 6 totum hoc lemma inde a uerbis 
corporis quoque usque ad prophetae quae (p. 21, 11) in PMNF non 
comparet; attulit haec primum editio Mesnartiana (B) ex codice nunc 
deperdito 7 spiritu Eng 9 adflictatio Gel: adfectatio B 10 cum 
Gel: cur B 11 contenta Gel: contecta B puroque aquae Gel: puro 
quoque B 14 Christi <et> dei lun: Christi dei B, Christi fort, delen- 
dum 15 elicit Gel: eligit B 19 digeramus Gel: degeramus B 
20 praecurat J5, procurat Gel 24 <aduersus> incommoda Rig: <ad> 
incommoda Oehlerus; sed nescio an per figurae quam dicimus etymo- 
logicae liberiorem usum hoc dictum sit 



I. De patientia 1214. 21 

praeueniat, caro in uinculis, caro in ligno, caro in solo; 
ilia et in paupertate lucis, ilia et in penuria mundi. cum 
uero producitur ad experimentum felicitatis, ad occasionem 
secuudae intinctionis, ad ipsum diuinae sedis ascensum, nulla 

5 plus illic quam patientia corporis. si spiritus prompt us, 
sed caro in firm a, ubi salus spiritus sine patientia et 
carnis ipsius? at cum hoc dominus de came dicit, infirmam 
pronuntians, quid ei firmandae opus sit, ostendit, patientia scili 
cet aduersus omnem subuertendae fidei uel puniendae paraturam, 

10 ut uerbera, ut ignem, ut crucem bestias gladium constantissime 
toleret, quae prophetae, quae apostoli sustinendo uicerunt. 

14. His patientiae uiribus secatur Esaias et de domino non 
tacet, lapidatur Stephanus et ueniam hostibus suis postulat. 
o felicissimum ilium quoque, qui omnem patientiae speciem 

15 aduersus omnem diaboli uim expunxit! quern non abactae 
fgreges, non] illae in pecore diuitiae, non filii uno ruinae 
impetu adempti, non ipsius denique corporis in uulnere crucia* 
tus a patientia fide domino dedita exclusit, quern diabolus 
totis uiribus frustra cecidit. neque enim a respectu dei tot 

20 doloribus auocatus ille est, sed constitit nobis in exemplum 
et testimonium tarn spiritu quam carne tarn animo quam 
corpore patientiae perpetrandae, ut neque damnis saecula- 
rium nee amissionibus carissimorum nee corporis quidem 
conflictationibus succidamus. quale in illo uiro feretrum deus 

25 de diabolo extruxit, quale uexillum de inimico gloriae suae 

5]Matth.26,41. 13]cf.Act.7,59. ISjcf.Iobl, 15,17. 16]cf.Iobl,19. 
1 praeueniat 2?, premat Urs 2 ilia et in scripsi (bis): et in ilia B 
(bis) penuria Urs (ex de res. earn. 8: cum maceratur teterriino lucis 
exilio, penuria mundi etc.; mundi hie intellege XOCJAOV = Toilette): 
patientia B 6 uerba sine patientia in libris mss. post sed caro tradita 
hue transtuli 9 paraturam ut Pam: paratur ant B, paratum ut Gel 
11 apostoli sustinendo uicerunt B, apostolis sustinendo uicerunt P, apo- 
stolis sustinendo uicerit R (ex Hirsaugiensi, ni fattor) MNF 13 et 
B, sed PMNF postulat (a ex e) P 15 abactae scripsi: abacti PMNF 
16 greges non seclusi: non abacti greges, non igne caeli ablatae (cf. 
lob 1, 16) in pecore diuitiae Eng 17 ulcere Urs 19 enim a PMN, 
omnia F 20 in om. N 25 de diabolo B, diabolo PMNF 



22 Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

extulit, cum ille homo ad orrmern acerbum nuntium nihil 
ex ore promeret nisi <deo gratias , cum uxorem iam malis 
delassatam et ad praua remedia suadentem execraretur! quid 
ridebat deus, quid dissecabatur malus, cum lob inmundum 
ulceris sui redundantiam magua aequanimitate desiringeret, 5 
cum erumpentes bestiolas inde in eosdem specus et pastus 
refossae carnis ludendo reuocaret! itaque operarius ille 
uictoriae dei retusis omnibus iaculis temptationum lorica 
clipeoque patientiae et integritatem mox corporis a deo recupe- 
rauit et quae amiserat conduplicata possedit. et si filios quo- 10 
que restitui uoluisset, pater iterum uocaretur. sed maluit in illo 
die reddi sibi: tantum gaudii, securus de domino, distulit: susti- 
nuitiam uoluntariam orbitatem, ne sine aliqua patientia uiueret. 
15. Adeo satis idoneus patientiae sequester deus: si iniu- 
riam deposueris penes eum, ultor est; si damnum, restitutor 15 
est; si dolorem, medicus est; si mortem, resuscitator est. 
quantum patieiitiae licet, ut deum habeat debitorem! nee inme- 
nto [enimj. omnia enim placita eius tuetur, omnibus mandatis 
eius interuenit: fidem munit, pacem gubernat, dilectionem 
adiuuat, humilitatem instruit, paenitentiam expectat, exhomolo- 20 
gesin adsignat, carnem regit, spiritum seruat, linguam frenat, 
manum continet, temptationes inculcat, scandala pellit, mar- 
tyria consummat, pauperem consoiatur, diuitem temperat, 
inn rmum non consumit, ualentem non extendit, fidelem delectat. 
gentilem inuitat, seruum domino, dominum deo commendat. 25 
leminam exornat. uirum adprobat; amatur in puero, laudatur 
in iuuene, suspicitur in sene; in omni sexu, in omni aetate 
formosa est. age iam, sis. et eftigiem habitumque eius 

2] cf. lob 2, 9. 10. 10 1 cf. lob 42, 10. 

1 acerbum ountium B, aceruum runtiorum PMNF 3 delapsatam N 
4 dissucabatur M, dissicabatur N 1 refossae W mg: refor masse PMNFE\ 
foraminosae W 9 recuperatam & 10 conduplicata # 3 , centuplicata 
PMNF& 12 securus de MNF, securus sic (c ex t R) de P uulgo 
3 iam Urs: tarn PMNF 17 debitorem! nee Eng: debitorem? nee uulgo 
18 enim del Gel 24 consumit extendit ttcripsi: extendit consumit 
PMNF 27 suspicitur R, suscipitur PMNF 28 sis Tun: si PMNF 



I. De patientia 1416. 23 

comprehendamus. uultus illi tranquillus et placidus, frons 
pura, nulla maeroris aut irae rugositate contracta; remissa 
aeque in laetum modum supercilia, oculis hurnilitate, non 
infelicitate deiectis; os taciturnitatis honore signatum; color r 

5 quails securis et innoxiis; motus frequens capitis in diabolum 
et minax risus; ceterum amictus circum pectora candidus 
et corpori impressus, ut qui nee inflatur nee inquinatur. 
sedet enim in throno spiritus eius mitissimi et mansuetissimi, 
qui non turbine glomeratur, non nubilo liuet, sed est tene- 

10 rae serenitatis, apertus et simplex, quern tertio uidit Helias. 
nam ubi deus, ibidem et alumna eius, patientia scilicet. 
cum ergo spiritus dei descendit, indiuidua patientia comi- 
tatur eum. si non cum spiritu admiserimus, in nobis mo- 
rabitur semper? immo nescio, an diutius perseueret. sine 

is sua eomite ac ministra omni loco ac tempore angatur necesse 
est. quo.dcumque inimicus eius inflixerit, solus sustinere non 
poterit, carens instrumento sustinendi. 

16. Haec patientiae ratio, haec disciplina, haec opera, - 
caelestis et uerae. scilicet Christiana non, ut ilia patientia 

20 gentium terrae, falsa probrosa. nam ut in isto quoque 
domino diabolus aemularetur, quasi plane ex pari - - nisi 
quod ipsa diuersitas mali et boni aequaliter magnitudinis 
par est - - docuit et suos patientiam propriam, illam dico, 
quae maritos dote uenales aut lenociniis negotiantes uxorum 

25 potestatibus subicit, quae aucupandis orbitatibus omnem coacti 
obsequii laborem mentitis adfectionibus tolerat, quae uentris 

10] cf. Ill Reg. 19, 12. 

6 circumspector ac candidus F 7 te qui F inquinatur Urs: in- 
quietatur PMNF 11 alimenta F 13 <(eam> si lun: sed fadllime 
suppleueris mente ex antecedentibus: patientiam si nos R 3 B 14 diu 
tius hie absolute positum uidetur = auch nur eine Idngere Zeit 18 di 
sciplina R 3 , disciplinae PMNFR 1 19 uerae PMNF, uera Gel, uere R l 
aliter distinxi: et uerae (siue uera), scilicet Christianae (siue Christiana). 
uulgo Christiana PF, christiane (e ex a a m. 5) M, christianae N Rig 
22 magnitudinis PMN, magnitudine F 



24 Quioti Sept. Flor. Tert. De Pat. 16. 

operarios eontumeliosis patrociniis gulae subiectione libertatis 
addicit. talia natlones patientiae studia nouerunt et tanti 
boni nomen foedis operationibus occupant; patientes riua- 
liurn et diuituin et inuitatoruin, impatientes solius del uiuunt. 
sed uiderint sua et sui praesidis, quam patientiam sub terra 5 
ignis expectat. ceterum nos amemus patientiam dei, patientiam 
Christ! : repeadamus illi quam pro nobis ipse dependit; 
offeramus patientiam spiritus, patientiam carnis, qui in resur- 
re.ctione.in carnis et spiritus credimus. 

I gulae subiectione libertatis scripsi: subiectione libertatis gulae 
PMNF 2 dicit P (addicit JR in mg. ex Hirsaugiensi) 3 patiefltes 
riualium et diuitum et inuitatorumj B, patientes PMNF 5 prae- 
sidis Urs: praesides PMNF quam patientiam scripsi: quam patientia 
PHNF) patientia, quara Urs, quern sequuntw posteriores sub terra 
scripsi: subter PMNF 1 dependit Pam: defendit PMNF EXPLIC 
DE PACIENTIA PMN, de pacientia explicit F 



II. 

DE CARNIS RESVRRECTIONE. 

1. riducia Christianorum resurrectio mortuorum. illam cre- 
dentes sumus; hoc credere ueritas cogit; ueritatem deus 

5 aperit. sed uulgus inridet, existimans nihil superesse post 
mortem, et tamen defunctis parentat, et quidem impensissimo 
officio pro moribus sepultorum, pro temporibus esculentorum. 
ut quos negat sentire quicquam etiam desiderare praesumat. 
at ego magis ridebo uulgus tune, cum ipsos quoque defunctos 

10 atrocissime exurit, quos postmodum gulosissime nutrit, isdem 
ignibus et promerens et offendens. o pietatem de crudelitate 
ludentem! sacrificat an insultat, cum crematis cremat? 
plane cum uulgo interdum et sapientes sententiam suam 
iungunt. nihil esse post mortem Epicuri schola est. ait et 

is Seneca, omnia post mortem finiri, etiam ipsam. satis est autem, 
si non minor philosophia Pythagorae et $mpedoclis et 
Platonici immortalem animam e contrario reclamant, immo 
adhuc proxime etiam in corpora remeabilem adfirmant. etsi 
non in eadem, etsi non in humana tantummodo, ut Euphorbus 

15] cf. Seneca Troad. 397. 

INClFDE CARNIS RESURRECTIONS MPF, De resurrectione carnis 
jR uulgo 3 illam MF, ilia P uulgo 5 aperit, sed uulgo 6 parentat 
scripsi: parentant PMF 1 sepultorum scripsi: eorum PMF escu 
lentorum PMF, sepultorum Bmg (quam uariam lectionem ad eorum, 
non ad esculentorum adscribere uoluisse puto Mesnartium) 8 negat 
PMF, negant B praesumat PMF, praesumant B 9 tune, cum 
ipsos quoque scripsi: tune quoque cum ipsos PMF 13 sententiam 
L suamj B, seutentiam PMF 14 scola PMF 16 mimon P (corr. R) 
Empedoclis et Oehlerus: empedocli sed PMF, Empedocli. sed et Urs 
18 adhuc proxime cf. adhuc tune p. 545, 20 adfirmant, etsi 

uulgo etsi PM, et F 19 Euphorbus JS, euphorbius PMF 



26 Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

in Pythagoram, Homerus in pauum, re(dire) censeantur, certe re- 
cidiuatum aniniae corporalempronuntiauerunt,tolerabilius mutata 
quam negata qualitate, pulsata saltern, licet noh adita ueritate. 
ita saeculum resurrection em mortuorum nee cum errat ignorat. 

2. Si uero et apud deum aliqua secta est Epicureis magis 5 
adfinis quam prophetis, sciemus, quid audiant a Christo 
Saducaei. Christo enim seruabatur omnia retro occulta nu- 
dare, dubitata dirigere, praelibata supplere, praedicata reprae- 
sentare, mortuorum certe resurrectionern non modo per semet- 
ipsum uerum etiam in semetipso probare. nunc autem ad 10 
alios Saducaeos praeparamur, partiarios sententiae illorum: 
dimidiam agnoscunt resurrectionern, solius scilicet animae, 
ita aspernati carnem, sicut et ipsum dominum carnis. nulli 
denique alii salutem corporali substantiae inuident quam 
alterius diuinitatis haeretici. ideoque et Christum aliter is 
disponere coacti, ne creatoris habeatur, in ipsa prius carne 
eius errauerunt, aut nullius ueritatis contendentes earn secun- 
dum Marcionem et Basiliden aut propriae qualitatis secun- 
dum haereses V alentini et Appellen. atque ita sequitur, ut 
salutem eius substantiae excludant, cuius Christum consortem 20 
negant, certi illam summo praeiudicio resurrectionis instruc- 
tam, si iam in Christo resurrexit caro. propterea et nos 
uolumen praemisimus ( de carne Christi , quo earn et solidam 
probamus aduersum phantasmatis uanitatem et humanam 
uindicamus aduersus qualitatis proprietatem, cuius condicio 25 
Christum et hominem et filium hominis inscripserit. carneum 
enim atque corporeum probantes eum, proinde et obdu- 
cirnus praescribendo nullum alium credendum deum praeter 

r>] cf. Matth. 22, 2333. 

1 re<dire> censeantur Eng: recenseantur PMF recenseantur. certe 
uulgo 3 saltern Bmg: salute PMF adita FB, addita PM 13 uo- 
cabulum ita in libris mss. post illorum (11) traditum hue transposui 
16 creatoris Bmg: creator carnis PMF 20 consortem negant B, negant 
PMF 22 resurrexit FGel: resurrexerit PM 24 uanitatem PM, natiui- 
tatem F aduersum = gsgen; aduersus (25} = angesichts 27 ob- 
ducimus absolute positum = obsiegen cf. p. 404, 4 



II. De Carnis Eesurrectione 1 2. 27 

creatorem, dum talem ostendimus Christum, in quo dinosci- 
tur deus, qualis promittitur a creatore. obducti dehinc (et> 
de deo carnis auctore et de Christo c.arnis redemptore, iam 
et de resurrectione carnis reuincentur. congruenter scilicet 

5 hoc ferine modo dicimus ineundam cum haereticis disceptatio- 
nem, nam et ordo semper a principalibus deduci exposcit 
ut de ipso prius constet, a quo dicatur dispositum esse quod 
quaeritur, atque adeo et haeretici ex conscientia infirmitatis 
numquam ordinarie tractant. certi enim, quam laborant in 

10 alterius diuinitatis insinuations aduersus deum inundi omnibus 
naturaliter notum de testimoniis operum, certe et in sacra- 
mentis priorem et in praedicationibus manifestiorem, sub 
obtentu quasi urgentioris causae, id est ipsius humanae 
salutis ante omnia requirendae, a quaestionibus resurrectionis 

i* incipient, quia durius creditur resurrectio carnis quam una 
diuinitas; atque ita tractatum uiribus ordinis sui destitutum 
et scrupulis potius oneratum depretiantibus carnem paulatim 
ad alterius diuinitatis temperant sensum exipsa spei concussione 
et demutatione. deiectus enim unusquisque uel motus de 

20 gradu eius spei, quam susceperat apud creatorem, facile iam 
declinatur ad alterius spei auctorem, etiam ultro suspicandum. 
per diuersitatem enim promissionum diuersitas insinuatur 
deorum. sic multos inretitos uidemus, dum ante de resur 
rectione carnis eliduntur quam de unione diuinitatis. [eli- 

^ dunt] igitur quantum ad haereticos demonstrauimus, quo 
cuneo occurrendum sit a nobis. et occursum est iam suo 
quoque titulo: de deo quidem unico et Christo eius aduersus 
Marcionem, de came uero domini etiam aduersus quatuor 



2 et de scripsi: de PMF 4 congruenter scilicet hoc lun: congru 
enter scilicet, et hoc Eig, congruenter scilicet et de deo carnis auctore 
et de christo carnis redemptore hoc PMF Qparenthesin indicaui 8 quae 
ritur. atque uulgo 9 laborant PMF, laborent R uulgo 17 depretian 
tibus carnem J5, depreciatibus carnis PMF 18 ad alterius jB, alterius 
PMF 21 ultra F 24 elidunt seclusi: <se> elidunt de la Cerda 
26 occurrendum Gel: decurrendum PMF iam Bmg: etiam PMF 



28 Quinti Septimi Plorentis Tertulliani 

haereses, ad hanc maxime quaestionein praestruendarn ; uti 
nunc de sola carnis resurrectione ita digerendum sit, tamquam 
penes nos quoque incerta, id est penes creatorem, nain et 
multi rudes et plerique sua fide dubii et simplices plures, quos 
instrui dirigi muniri oportebit quia et (ex) hoc latere unio 5 
diuinitatis defendetur. sicut enim negata carnis resurrectione 
concatitur, ita uindicata constabilitur. animae autem sa- 
lutem credo retractatu carere. omnes enim fere haeretici 
earn, quoquo modo uolunt, tamen non negant. uiderit unus 
aliqui Lucanus nee huic quidem substantiae parcuns, quam 10 
secundum Aristotelem dissoluens aliud quid pro ca subicit, 
tertium quiddam resurrecturus, neque anima neque caro, id 
est non homo, sed ursus forsitan, qua Lucanus. habet et 
iste a nobis plenissimum de omui statu animae stilum. quam 
inprimis immortalem tuentes, solius carnis et defeetionera 15 
agnoscimus et refectionem cum maxime adserimus, redactis 
in ordinarium materiae corpus si qua et alibi pro causarum 
incursione praestricta distulimus. nam ut quaedam praelibari 
sollemne est, ita et differri necesse est, dummodo et prae- 
libata suppleantur suo corpore et dilata reddantur suo 20 
nomine. 

3. Est quidem et de communibus sensibus sapere in dei 
rebus, sed in testimonium ueri, non in adiutorium falsi, quod 
sit secundum diuinam, non contra diuinam dispositionem. 
quaedam enirn et natura nota sunt, ut Immortalitas animae 25 
penes plures, ut deus noster penes onmes. utar ergo et 

2 digerendum sit J3, digerandum sit F, digeram PM 3 nos quoque 
incerta id est JB, nos quoque incertam uel F, nos incertum dum sit 
quoque certum PM 3 parenthesin indicaui 4 caue mutes quid in 
or dine uerborum. intellege enim: viele, sehr viele und nodi mehr; cf. 
p. 31, 5. 6. (Eng\ 5 ex add. Eng 6 defenditur F 8 retractatus 
= Zweifel 9 quomodo PR 1 12 .tertiunij quiddam B, quiddam 

PMF resurrecturus Gel: resurrecturum PMF 13 qua Gel: tamquam 
PMFB 14 stilum, quam uulgo 15 et defectionem L agnoscimus et 
refectionemj B, et defectionem PMF 22 de communibus JPJ? 3 , com 
munibus P (in mg.: alias de communibus) H^-M (add. de s. u. m. 1} 



II. De Carnis Kesurrectione 23. 29 

sententia Pktonis alicuius pronuntiantis : omnis ariima 
im mortal! s; utar et conscientia populi contestants deum 
deorum; utar et reliquis communibus sensibus. qui deum 
iudicem praedicant: deus uidet* et deo commendo . at cum 

5 aiunt: mortuum quod mortuum et uiue dum uiuis et post 
mortem omnia finiuntur, etiam ipsa\ tune meminero et cor 
uulgi cinerem a deo deputatum et ipsam sapientiam saeculi 
stultitiam pronuntiatam, tune, si haereticus ad uulgi uitia 
uel saeculi ingenia confugerit, discede, dicam, <ab ethnico, 

10 haeretice; etsi unum estis omnes, qui deum fingitis, dum 
hoc tamen in Christi nomine facis, dum Christianus tibi 
uideris, alius ab ethnico es; redde illi suos sensus, quia 
nee ille de tuis instruitur. quid caeco duci inniteris, si uides? 
quid uestiris a nudo, si Christum induisti? quid alieno uteris 

15 clipeo, si ab apostolo armatus es? ille potius a te discat 
carnis resurrectionem confiteri quam tu ab illo diffiteri; 
quia si et a Christianis negari earn oporteret, sufficeret 
illis de sua scientia, non de uulgi ignorantia instrui*. adeo 
non erit Christianus qui earn negabit, quam con fitentiir 

20 Christiani, et his argumentis negabit, quibus utitur non 
Christianus. aufer denique haereticis quae cum ethnicis 
sapiunt, ut de scripturis solis quaestiones suas sistant, et 
stare non poterunt. communes enim sensus simplicitas ipsa 
commendat et compassio sententiarum et familiaritas opinio- 

25 num, eoque fideliores existimantur, quia nuda et aperta et 
omnibus nota definiunt; ratio autem diuina in medulla eat, 
non in superficie, et plerumque aemula manifestis. 

1] cf. Plato Phaedrus c. 24. 5] cf. Seneca Tread. 397. 6] cf. 
Es. 44, 20. 7] cf. I Cor. 1, 20. 3, 19. 14] cf. Gal. 3, 27. Bom. 13, 
14. 15] cf. Eph. 6, 13-18. 

5 uiue dum Gel: uiuendum PMF, uiuum dam B, uiuidum Bmg 8 pro- 
nuntiatam. tune uulgo haereticus PMF, et haereticus Gel 12 ab 
ethnico es J5, ab ethnico PMF 13 si uides B, si uideris PM (syll. ri eras.), 
si uidens-F 1 , si uidens <es> fort. 17 et a PMF, a Gel 20 utuntur non 
christiani C 21 aufer .R 3 , aufers PMFR 1 quae cum Gel: quaecunque 
PMF 25 fideliores FR 3 , fidelioribns PR\ fideliores** M (es in ras,} 



30 Quinti Septimi Plorentia Tertulliani 

4. Itaque haeretici inde statim [incipiunt] praestruunt et 
inde dehinc intcrstruunt, unde sciunt facile capi mentes, de 
communione fauorabili sensuum. an aliud prius uel magis 
audias ab haeretico quam ab ethnico? et non protinus et 
non ubique conuicium carnis, in originem, in materiam, in 5 
casum, in omnem exitum ems, inmundae a primordio ex 
faecibus terrae, inmundioris deinceps ex seminis sui limo, 
friuolae infirmae criminosae onerosae molestae et post totum 
ignobilitatis elogium caducae in originem, terram, et cada- 
ueris nomen, et de isto quoque nomine periturae in nullum 10 
inde iam nomen, in omnis iam uocabuli mortem? hancne 
ergo, (ait) uir sapiens, et uisui et contactui et recordatui tuo 
ereptam persuadere uis, quod se receptura quandoque sit in 
integrum de corrupto. in solidum de casso, in plenum de 
inanito, in aliquid omnino de nihilo, et utique rehibentibus 15 
earn ignibus et undis et aluis ferarum et rumis alitum 
et lactibus piscium et ipsorum temporum propria gula? 
adeone autem eadem sperabitur quae intercidit, ut claudus 
et luscus [caecus] et leprosus et paralyticus reuertantur, 
ut redisse non libeat ad pristinum? an integri, ut iterum 20 
talia pati timeant? quid turn de consequentiis carnis? rursusne 
omnia necessaria illi et inprimis pabula atque potacula? et 
pulmonibus halandum et intestinis aestuandum et pudendis 
non pudendum et omnibus rnembris laborandum? rursus ulcera 
et uulnera et febris et podagra? et mors redoptanda? nimirum 25 
naec erunt uota carnis recuperandae. iterum cupere de ea 



1 incipiunt seclusi praestruunt et inde scripsi; et inde praestruunt PMF 
4 <tam> ab haeretico Urs et non protinus om. Gel 8 molestae 
post onerosae admodum friget 12 ait addidi 13 persuadere ^lis., J5, 
persuadere PM, persuadeare F 15 redhibentibus ^ 3 uulgo . 16 earn 
ignibus GNR*, ea imaginibus PF, earn ignibus (ex ea imaginibus) M 
aluis PFGW, alius MW 17 lactibus GNR\ iactibus PMFR1 ipso 
rum ..temporumj^, ipsorum PMF 18 ut.B, etPMF 19 caecus seclusi: 
luscus caecus PMF, luscus <et> caecus Gel 23 halandum Eng: natan- 
dum TMF 25 febris L et podagra^ IB, febris PMF podagra et uulgo 



II. De Carnis Eesurrectione 45. 31 

euadere . et nos quidem haec aliquanto honestius pro stili 
pudore. ceterum quantum etiam spurciloquio liceat illorum. 
in congressibus experiri (est) tarn cthnicorum quam haereti- 
corum. 

5 5. Igitur quoniam et rudes quique de communibus adhuc 
sensibus sapiunt et dubii et simplices per eosdem sensus 
denuo inquietantur et ubique in primis iste in nos aries 
temperatur, quo carnis condicio quassatur, necessario et a 
nobis carnis primum condicio munietur, uituperatione lauda- 

10 tione depulsa. ita nos hetoricari quoque prouocant haeretici, 
sicut etiam philosophari. futtile et friuolum istud corpus- 
culum, quod malum denique appellare non horrent, etsi 
angelorum fuisset operatio, ut Menandro et Marco placet, 
etsi ignei alicuius extructio aeque angeli, ut Appelles docet, 

is sufficeret ad auctoritatem carnis secundae diuinitatis patroci- 
nium. angelos post deum nouimus. iam nunc quisquis ille sum- 
mus deus haeretici cuiusque est, non inmerito ab ipso quoque 
deducerem carnis dignitatem, a quo uoluntas producendae ei 
adfuisset. utique enim prohibuisset fieri quam fieri scisset, si fieri 

20 noluisset. ita et. secundum illos aeque caro dei res. nihil 
operis non est eius. qui passus est esse. bene autem, quod 
et plures et clariores quaeque doctrinae totam hominis 
figulationem deo nostro cedunt. quantus hie sit, satis nosti 
qui unicum credidisti. incipiat iam tibi caro placere, cuius 

25 artifex tantus est. sed et mundus , inquis, dei opus est, et 
tamen praeterit habitus huius mundi, apostolo quoque 
auctore, nee idcirco restitutio mundi praeiudicabitur, quia 

26] I Cor. 7, 31. 

1 aliquanto FR, aliquando P (corr. R) M 3 experiri <est)> scripsi: 
experiri PMF, experire Oehlerus 1 in primis J?, inprimis PMF, pri 
mus Gel 9 uituperationem laudatione depellas Gel 11 etiam om. F 
futtile PM, et futile F 14 ignei alicuius <domini> fort. (cf. adu. 
omnes haereses cap. 6) 21 non est eius MF, non est eius est PR 1 , 
non eius est I? 3 22 et plures PMF, plures Gel clariores scripsi: duri- 
ores PMNFB quaeque MF, queque (e pr. ex o) P, quoque R 27 prae 
iudicabitur FR 3 , praeiudicatur PM (add. bi s. u. m. 1} R l 



32 Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

del opus est. et utique si uniuersitas inreformabilis post 
decessum, quid portio ? plane, si portio umuersitati adaequatur. 
ad distantiam enim prouoeamus: primo quidem, omnia quod 
sermone dei facta sunt [et sine illo nihil], caro autem et 
sermone dei constitit propter formam, ne quid sine sermone 5 
(fieret) -- faciamus enim bom in em ante praemisit -- et 
amplius maim propter praelationem, ne uniuersitati compara- 
retur: et finxit, inquit, deus ho mine ra. magnae sine 
dubio differentiae ratio, pro condicione scilicet rerum. minora 
enim quae fiebant eo, cui fiebant, si quidem homini fiebant, 10 
cui mox a, deo addicta sunt. merito igitur, ut famtila, iussu 
et imperio et sola uocali potestate uniuersa processerant, 
contra homo, ut dominus eorum, in hoc ab ipso deo extructus 
est. [ut dominus esse possit, dum fit a domino.] hominem 
autem memento earn em proprie dici, quae prior uocabtilum 15 
hominis occupauit: et finxit deus hominem, limum de 
terra, iam homo, qui adhuc limus et insufflauitin 
faciem eius flatum uitae, et factus est homo, id 
est limus, in an imam uiuam, etposuit deus hominem, 
quern finxit. in paradiso. adeo homo figmentum prim o, 20 
dehinc totus. hoc eo commendarim, uti quicquid omnino 
homini a deo prospectum atque promissum est non soli 
animae uerum et carni scias debitum, [ut] si non ex consortio 
generis, certe uel ex priuilegio nominis. 

4] cf. loh. 1, 3. 6] Gen. 1, 26. 8] Gen. 1, 27. 16] Gen. 2, 7. 
19] Gen. 2, 8. 

1 sibi P (corr. E) 2 adaequaretur/0 ^. 3 primo quidem cf. p. 33, 1: 
persequar itaque propositum sqq. omnia = uniuersa cf. I. 2. 7. 12. 
omnia quod F, quod omnia MPuulgo 4 et sine illo nihil seclusi: pror- 
sus enim obscurant haec uerba antitheseos perspicuitatem 4 nihil. caro 
uulgo 5 constetit C sermone. faciamus uulgo 6 fieret addidi 
8 inquit, deus hominem Gel: deus hominem inquit PMF intellego : ratio 
(soil, qua facta sunt et caro et reliqua) magnae (soil, est) differentiae 
10 siquidem uulgo 14 ut dominus a domino seclusi (in hoc intellege: 
ut dominus esse possit) possit PMF, posset Gel 17 parenthesin 
indicaui 23 suas M ut seclusi 



II. De Carnis Resurrectione 56. 33 

6. Persequar itaque propositum, Si tamen tantum possim 
carni uindicare, quantum contulit illi qui earn fecit, iam 
tune gloriantem, quod ilia pusillitas, limus, in manus dei, 
quaecumque sunt, peruenit, satis beatus etsi solummodo 

5 contactus. quid enim, si nullo amplius opere statim de 
contactu dei figmentum constitisset? (non) adeo magna res, 
[agebatur] quae ista materia extruebatur. itaque totiens hono- 
ratur, quotiens manus dei patitur, dum tangitur, dum decer- 
pitur, dum deducitur, dum effingitur. recogita totum illi deum 

10 occupatum ac deditum, manu sensu opere consilio sapientia 
prouidentia et ipsa inprimis adfectione, quae liniaraenta 
ducebat. quodcurnque enim limus exprimebatur, Christus 
cogitabatur, homo futurus. quod et limus, et caro sermo, 
quod et terra tune, sic enim praefatio patris ad filiurn: 

isfaciamus hominem ad imaginem et sirnilitudinem 
no s tram, et fecit hominem deus. id utique quod 
finxit, ad imaginem dei fecit ilium, scilicet Christi. 
et sermo enim deus, qui in effigie dei constitutus non rapinam 
existimauit pariari deo. ita limus ille iam tune imaginem 

20 induens Christi futuri in came non tantum dei opus erat 
sed et pignus. quo nunc facit ad infuscandam originem 
carnis nomen terrae uentilare, ut sordentis, ut iacentis ele 
ment!? cum, et si alia materia excudendo homini compe- 
tisset, artificis fastigium recogitari oporteret, qui illam et 

25 eligendo dignam iudicasset et tractando fecisset. Phidiae 
manus louem Olympium ex ebore molitur, et adoratur 
nee iam bestiae, et quidem insulsissimae, dens est, sed 

15J Gen. 1, 26. 18] cf. Phil. 2, 6. 

2 illi scripsi: ille PMF 5 de contactu dei figmentum scripsi: figmen 
tum de contactu dei PMF 6 non addidi 7 agebatur scclusi: <sed> 
a deo agebatur Eng quae PMF, qua E uulgo 10 deditum FGel: 
dedicatum P, dedicatum M 12 ducebat Urs: decebat PMF, dictabat 
Bmg, ductabat Pam 13 limus, et Eng: limus et uulgo sermo caro 
Gel 17 Christum Bmg 19 pariari _R 3 (cf. adu. Marc. V, 20): par 
in PMFR 1 , parem esse Emg Oehlerus 25 elegendo C fidiae Jf, 
fidei P (corr. R), fidii F 26 molitur et adoratur PMF, molitae 
adorantur Gel 27 sed Gel: et PMF 

XXXXVII. Tert. III. 3 



34 Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

summum saeculi numen, non quia elephantus, sed quia 
Phidias tantus: deus uiuus, deus uerus quamcumque mate- 
riae uilitatem non de sua operatione purgasset et ab omni 
infirmitate sanasset? an hoc supererit, ut honestius homo 
deum quam hominem deus finxerit? nunc etsi scandalum 5 
limus, alia iam res est. carnem iam teneo, non terrain, licet 
et caro audiat: terra es et in terram ibis, origo recen- 
setur, non substantia. [reuocatur datum] est esse aliquid ori- 
gine generosius et de mutatione felicius. nam et aurum terra, 
quia de terra, hactenus tamen terra, ex quo aurum, longe alia 10 
materia, splendidior atque nobilior, de obsoletiore matrice. 
ita et deo licuit carnis aurum de limi, quibus putas, sordibus 
excusato censu eliquasse. 

7. Sed dilutior uideatur auctoritas carnis, quia non et 
ipsam proprie manus diuina tractauit, sicuti limum. * quando u 
in hoc tractauerit limum, ut postmodum caro fieret ex limo, 
carni utique negotium gessit. sed adhuc uelim discas, quando 
et quomodo caro floruerit ex limo. neque enim, ut quidam 
uolunt, illae pelliciae tunicae, quas Adam et Eua paradisum 
exuti induerunt, ipsae erunt carnis ex limo reformatio, cum 20 
aliquanto prius et Adam substantiae suae traducem in feminae 
iam carne recognouerit hoc nunc os ex ossibus meis 
et caro ex carne mea et ipsa delibatio masculi in 
feminam carne suppleta sit, limo, opinor, supplenda, si Adam 
adhuc limus. obliteratus igitur et deuoratus est limus in 25 

7] Gen. 3, 19. 19] cf. Gen. 3, 21. 22] Gen. 2, 23. 

1 non quia elephantus B, elephantus PMF 2 et deus uerus C 
6 iam om. F 7 et caro PMF, caro Gel 8 reuocatur datum seclusi 
ut glossam interlinearem : concesserat auctor carnem quodammodo esse 
terram, sed abhine quod dedit restringit: est esse cf. p. 114, 10. 11. 9 de 
mutatione scripsi: demutatione PMF 11 obsoletiore Gel: obsolen- 
tiore PMF 13 excausato F 14 dilutior PMF, ne dilutior E 15 la- 
cunam signaui: atenim desideratur 16 tractauerit MF, tractauit P 
uulgo 17 carni PMF, carnis Gel quando et quomodo FGel: quo 
modo et quando PM 21 feminae iam carne PMF, femina iam 
carnem C 



II. De Carnia Kesurrectione 67. 35 

carnem. quando? cum factus est homo in animam uiuam de 
del flatu, uaporeo scilicet et idoneo torrere quodammodo 
limum in aliam qualitatem, quasi in testam, ita in carnem. 
sic et figulo licet argillam temperate ignis adflatu in mate- 

5 riam robustiorem recorporare et aliam ex alia stringere 
speciem, aptiorem pristina et sui iam generis ac nominis. 
nam et si scriptum est: numquid argil la dicet figulo? 
id est homo deo, et si apostolus: in testaceis, ait, uas- 
c ill is, [tamen] et argilla homo, quia limus ante, et testa caro, 

10 quia ex limo per adflatus diuini uaporem. quam postea 
pelliciae tunicae, id est cutes superductae, uestierunt. usque 
adeo, si detraxeris cutem, nudaueris carnem. ita quod hodie 
spolium efficitur, si detrahatur, hoc fuit indumentum, cum 
superstruebatur. hinc et apostolus circumcisionem despolia- 

15 tionem carnis appellans tunicam cutem adfirmauit. haec cum 
ita sint, habes et limum de manu dei gloriosum et car 
nem de adflatu dei gloriosiorem, quo pariter caro et limi 
rudimenta deposuit et animae ornamenta suscepit. num es 
diligentior deo, uti tu quidem Scythicas et Indicas gemmas 

20 et Kubentis Maris grana candentia non plumbo, non aere, 
non ferro, ne argento quoque oblaqueeB, sed electissimo et 
insuper operosissimo descrobes auro, et unguentis pretio- 
sissimis quibusque uasculorum prius congruentiam cures, 
proinde perspectae ferruginis gladiis uaginarum adaeques 

25 dignitatem, - - dens uero animae suae umbram, spiritus sui 
auram, oris sui operam uilissimo alicui commiserit capulo et 
indigne collocando utique damnauerit? collocauit autem an 

1] cf. Gen. 2, 7. 7] Rom. 9, 20. 8] II Cor. 4, 7. 14] cf. 
Col. 2, 11. 

2 uapore scilicet idoneo Lai, retorto quodammodo limo Bmg 5 fin- 
gere Gel 1 et si scripsi: etsi PMF 8 et si scripsi: etsi PMF 
9 tamen seclusi 10 uaporem, quam uulgo 15 adfirmauit PMF, con- 
firmauit Gel 18 num scripsi: non PMF 19 scitycas PMF 21 ob- 
laquees sed JB 3 , oblaqueasset PMFR 1 22 <uinis item> et unguentis 
Gel, quern sequuntur reliqui 24 perspectae MFBmg: perfectae P uulgo 
ferruginis Bmg: ferrugineis PMF, ferroginis C 



36 Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

potius inseruit et inmiscuit carni? tanta quidem concretion e, 
ut incertum haberi possit, utrumne caro animam an carnem 
anima circumferat, utrumne animae caro an anima pareat 
carni. sed etsi magis animam inuehi atque dominari cre- 
dendum est, ut magis deo proximam, hoc quoque ad gloriam 5 
carnis exuberat, quod proximam deo et continet et ipsius 
domirationis compotem praestat. quem enim naturae usum, 
quern mundi fructum, quem elementorum saporem non per 
carnem anima depascitur? quidni? per quarn omni instru- 
mento sensuum fulciatur, uisu auditu gustu odoratu contactu? 10 
per quam diuina potestate respersa est, nihil non sermone 
perficiens, uel tacite praemisso? et serrno enim de organo 
carnis est. artes per carnem, studia ingenia per carnem, opera 
negotia officia per carnem, atque adeo totum uiuere animae 
carnis est, ut non uiuere animae (nil) aliud sit quam a 15 
carne diuertere. sic etiam ipsum mori carnis est, cuius et 
uiuere. porro si uniuersa per carnem subiacent animae, carni 
quoque subiacent. per quod utaris, cum eo utaris necesse est. 
ita caro, dum ministra et famula animae deputatur, consors 
et coheres inuenitur. si temporalium, cur non et aeter- 20 
norum? 

8. Et haec quidem uelut de publica forma humanae con- 
dicionis suffragium carni procurauerim. uideamus nunc de 
propria etiam Christiani nominis forma, quanta huic sub- 
stantiae friuolae ac sordidae apud deum praerogatiua sit, etsi 25 
sufficeret illi, quod nulla omnino anima salutem possit adipisci 
nisi, dum est in carne, crediderit; adeo caro salutis est 
cardo. de qua cum anima deo alligatur, ipsa est, quae efficit, 
ut anima alligari possit. scilicet caro abluitur, ut anima 



3 pareat PMF, appareat Gel 4 etsi Gel: et PMF 10 fulta est 
Gel 15 nil add. JR 3 18 subiacent (alt.) Gel: iacent F, subiaceant 
PM utaris L cum eo utaris., S, utaris PMF 23 suffragium MF, 
euffragia P, <in> suffragiura Gel 27 est (prius) <m. Gel 28 denique 
cum Urs alligatur F, alligitur PM, allegitur B uulgo 29 alligari F, 
alligi PM, allegi JR uulgo scilicet Urs: sed et PMF 



II. De Carnis Eesurrectione 7 9. 37 

emaculetur; caro unguitur, ut anima consecretur; caro signatur, 
ut et anima muniatur; caro maims impositione adumbratur, 
ut et anima spiritu inluminetur; caro corpore et sanguine 
Christ! uescitur, ut et anima de deo saginetur. non possunt 
5 ergo separari in mercede quas opera coniungit. nam et sacri- 
ficia deo grata, conflictationes dico animae, ieiunia et seras 
et aridas escas et adpendices huius officii sordes, caro de 
proprio suo incommodo instaurat. uirginitas quoque et uiduitas 
et modesta in occulto matrimonii dissimulatio et una notitia 

10 eius de bonis carnis deo adolentur. age iam, quid de ea 
sentis, cum pro nominis fide in medium extracta et odio 
publico exposita decertat cum in carceribus maceratur teter- 
rimo lucis exilio penuria mundi squalore paedore contumelia 
uictus, ne sqmno quidem libera, quippe ipsis etiam cubilibus 

15 uincta ipsisque stramentis lancinata, cum iam et in luce orrmi 
tormentorum machinatione laniatur, cum denique suppliciis 
erogatur, enisa reddere Christo uicem moriendo pro ipso, et 
quidem per eandem crucem saepe, nedum per atrociora quo 
que ingenia poenarum? ne ilia beatissima et gloriosissima, 

20 quae potest apud Christum dominum parere debito tanto, 
ut hoc solum debeat ei, quod ei debere desierit, hoc magis 
uincta quo absoluta! 

9. Igitur ut retexam, qu am deus manibus suis ad ima- 
ginem dei struxit, quam de suo adflatu ad similitudinem suae 

25 uiuacitatis animauit, quam incolatui fructui dominatui totius 
suae operationis praeposuit, quam sacramentis suis disci- 
plinisque uestiuit, cuius munditias amat, cuius castigationes 
probat, cuius passiones sibi adpretiat, haecine non resurget, 
totiens dei? absit, absit, ut deus manuum suarum operam, 

so ingenii sui curam, adflatus sui uaginam, molitionis suae 

8 instaurat Gel: instauratur PMF 9 modesta E z , modestia PMFE 1 
10 adolentur Gel: adulentur Bmg, adolantur PMF, adulantur Emj (probat 
Eng] 15 lancinata R, lacinata PMF 17 moriendo ($yll. do in ras.) 
M, moriente P (corr. m. 1} 22 quo FBm<j, quod PM (sed d eras.} 
25 dominatui om. F 26 sacramentis PM de sacramentis F 28 resur- 
geret F 29 absit absit PMF, absit E 



38 Quinti Septimi Plorentis Tertulliani 

reginam, liberalitatis suae heredem, religionis suae sacer- 
dotem. testimonii sui militem, Christ! sui sororem, in aeter- 
num destituat interitum. bonum deum nouimus: solum opti 
mum a Christo eius addiscimus. qui, dilectionem mandans 
post suam in proximum, faciet et ipse quod praecepit. diliget 5 
carnem tot modis sibi proximam: etsi intirmam, sed uirtus 
ininfi imitate perficitur: etsi imbecillam , sed m e d i c u m 
non desiderant nisi male habentes: etsi inhonestam, 
sed inhonestioribus maiorem circumdamus hono- 
rem: etsi perditam, sed ego, inquit, ueni, ut quod periitio 
saluum faciam: etsi peccatricem, sed malo mihi, inquit, 
salutem peccatoris quam mortem: etsi damnatam, 
sed ego, inquit, percutiam etsanabo. quid ea exprobras 
carni, quae deum expectant, quae in deum sperant? hono- 
rantur ab illo quibus subuenit. ausim dicere: si haec carni is 
non accidissent, benignitas gratia misericordia omnis uis dei 
benefica uacuisset. 

10. Tenes scripturas, quibus caro infuscatur: tene etiam 
quibus inlustratur; legis cum quaudo deprimitur, adige oculos 
et cum quando releuatur. omnis caro foenum. non hoc 20 
solum pronuntiauit Esaias, sed et: omnis caro uidebit 
salutare dei. notatur in Genesi dicens deus: non mane- 
bit spiritus meus in hominibus istis, quia caro 
sunt. sed et auditur per lohelem: effundam de spiritu 
meo in omnern carnem. apostolum quoque ne de uno 25 

3] cf. Matth. 19, 17; Luc. 18, 19. 4] cf. Matth. 22, 37. 6] II 
Cor. 12, 9. 7] Luc. 5, 31. 9] I Cor. 12, 23. 10] Luc. 19, 10. 
11] Ez. 18, 23. 13] Deut. 32, 39. 20] Es. 40, 6. 22] Gen. 6, 3. 
24] loel 3, 1. 

3 nouimus solum, optimum Rig (sed optimus = bonus, pessimus = 
mains auctori sollemne es) 5 facit Bmg 14 signum interrogations po- 
sui honorantur PMF, <quae> honorantur Gel 15 subuenit? ausim 
uulgo 17 uacuasset F, uacauisset Rmg 20 cum quando PMF, turn 
quando Pam, cum caro Rig releuatur R, reuelatur PMF hoc 
om. Gel; nesdo an inuertendus sit uerborum ordo, ut omnis caro foenum 
post Esaias collocetur 22 deus om. .R 3 



II. De Cam s Kesurrectione 911. 39 

stilo noris, quo carnem plerumque compungit. nam etsi negat 
habitare boni quicquam in carne sua, etsi adfirmat eos, qui 
in carne sint, deo placere non posse, c[uia concupiscat aduer- 
sus spiritum, et si qua alia ita ponit, ut carnis non tarn 
5 actus, sed substantia inhonoretur, dicemus quidem alibi nihil 
proprie carni exprobrari oportere nisi in animae suggillationem, 
quae carnem ministerio sibi subigit, uerum interim et in 
illis litteris Paulus est, cum stigmata Christi in corpore suo 
portat, cum corpus nostrum ut dei templum uitiari uetat, 

10 cum corpora nostra membra Christi tacit, cum monet tollere 
et magnificare deum in corpore nosfcro. itaque si ignominiae 
carnis resurrectionern eius expellunt, cur non dignitates potius 
inducent? quoniam deo magis congruit in salutem redigere 
quod reprobarit interdum, quam in perditionem dedere quod 

15 etiam probarit. 

11. Hucusque de praeconio carnis aduersus inimicos et 
nihilominus amicissimos eius. nemo enim tarn carnaliter uiuit 
quam qui negant carnis resurrectionem. negantes enim poe- 
nam despiciunt et disciplinam. de quibus luculente et para- 

20 cletus per prophetidem Priscam: carnes sunt, et carnem 
oderunt. quam si tanta auctoritas munit, quanta illi ad 
meritum salutis patrocinari possit, numquid etiam dei ipsius 
potentiam et potestatem et licentiam recensere debemus, an 
tantus sit, qui ualeat dilapsum et deuoratum et quibuscumque 

25 modis ereptum tabernaculum carnis reaedificare atque resti- 
tuere? an et aliqua nobis exempla hums sui iuris in publico 
naturae promulgarit? ne qui forte adhuc sciant deum nosse, 

1] cf. Kom. 7, 18. 2] cf. Rom. 8, 8. 3] cf. Gal. 5, 17. 8] cf. 
Gal. 6, 17. 9] cf. I Cor. 3, 1617. 10] cf. I Cor. 6, 15. cf. I 
Cor. 6, 20. 

4 tarn scripsi: tamen PMF 5 actus, sed substantia scripsi: sub 
stantia sed actus PMF 7 et om. R 3 11 si om. F 15 <(aliquando)> 
probauit Parn (ex Vaticano nescio quo) probarit scripsi: probauit 
PMF 19 luculente PM, luculenter FE 25 exeptum F 27 pro 
mulgarit JR 3 , promulgaret PMF, promulgauit Urs et qui F sciant 
*, siciant PMFR 1 , nesciant Urs 



40 Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

qui non alia lege credendus est, quam ut omnia posse creda- 
tur, plane apud philosophos habes, qui mundum hunc (non) 
innatum infectumque defendant, sed multo melius, quod omnes 
fere haereses nattim et factum mundum annuentes conditionem 
deo nostro adscribunt. igitur confide ilium totum hoc ex 5 
nihilo protulisse et deum nosti fidendo, quod tantum deus 
ualeat. nam et quidam, infirmiores hoc prius credere, de 
materia potius subiacenti uolunt ab illo uniuersitatem dedi- 
catam secundum philosophos. porro et si ita in uero haberet, 
cum tamen longe alias substantias longeque alias species ex 10 
reformatione materiae diceretur protulisse quam fuisset ipsa 
materia, non minus defenderem ex nihilo eum protulisse, si 
ea protulerat, quae omnino non fuerant. quo enim interest ex 
nihilo quid proferri an ex aliquo, dum quod non fait fiat, 
quando etiam non fuisse nihil sit fuisse? sic et fuisse e con- 15 
trario non nihil est fuisse. nunc etsi interest, tamen utrumque 
mihi adplaudit. siue enim ex nihilo deus molitus est cuncta, 
poterit et carnem in nihilum perductam exprimere de nihilo: 
siue de materia modulatus est alia, poterit et carnem quocumque 
dehaustam euocare de alio. et utique idoneus est reficere qui 20 
fecit: quanto plus est fecisse quam refecisse, initium dedisse quam 
reddidisse, ita restitution em carnis faciliorem credas institutione. 
12. Aspice nunc ad ipsa quoque exempla diuinae potestatis. 
dies moritur in noctem et tenebris usquequaque sepelitur. 
funestatur mundi honor, omnis substantia denigratur. sordent 25 
silent stupent cuncta, ubique iustitium est. [quies rerum] 
ita lux amissa lugetur. et tamen rursus cum suo cultu cum 
f dote cum sole eadem et Integra et tota uniuerso orbi 

1 credatur? plane uulgo 2 non addidi 1 credere om. F de ma 
teria <(de materia)> potius Oehlerus 9 haberet scripsi: haberetur PMF 
10 tamen PMF, tain R 13 fuerat M (n s. u.} 15 e contrario (e s. 
u.} M 17 nihil adplaudit F 18 perductam Urs: productam PMF, 
prodactam Oehlerus 19 modulatus FR^mg (ex Hirsaugiensi) Bmg Gel: 
moderatus PM aliam Bmg 21 fecit: quanto Eng: fecit, quanto uulgo 
22 reddidisse, ita Eng: reddidisse. ita uulgo 24 usque qiiaque (prius 
que s. u. a m. 2} M 25 omni P (corr. R) 26 quies rerum seclusit Rig 



II. De Carnis Resurrectione 1112. 41 

reuiuescit, interficiens mortem suam, noctem, rescindens sepul- 
turam suam, tenebras, heres sibimet existens, donee et nox 
reuiuescat, cum suo et ilia suggestu. redaccenduntur enim 
et stellarum radii, quos matutina succensio extinxerat; redu- 

5 cuntur et siderum absentiae, quas temporalis distinctio exe- 
merat; redornantur et specula lunae, quae menstruus numerus 
adtriuerat. reuoluuntur hiemes et aestates, uerna et autumna 
cum suis uiribus moribus fructibus. quippe etiam terrae de 
caelo disciplina est: arbores uestire post spolia, flores denuo 

id colorare, herbas rursus imponere, exbibere eadem quam ab- 
sumpta sint semina nee prius exhibere quam absumpta. mira 
ratio: de fraudatrice seruatrix; ut reddat, intercipit; ut custo- 
diat, perdit; ut integret, uitiat; ut etiam ampliet, prius 
decoquit. siquidem uberiora et cultiora restituit quam extermi- 

15 nauit. reuera fenore interitu et iniuria usura et lucro damno. 
semel dixerim: uniuersa conditio recidiua est. quodcumque 
conueneris, fuit; quodcumque amiseris, {erit.) nihil non iterum 
est; omnia in statum redeunt cum abscesserint, omnia inci- 
piunt cum desierint. ideo finiuntur, ut fiant; nihil deperit 

20 nisi in salutem. totus igitur hie ordo reuolubilis rerum testatio 
est resurrectionis mortuorum. operibus earn praescripsit deus 
ante quam litteris, uiribus praedicauit ante quam uocibus. 
praemisit tibi naturam magistram, summissurus et prophetiam, 
quo facilius credas pro-phetiae discipulus naturae, quo statim 

25 admittas, cum audieris quod ubique iam uideris, nee dubites 
deum carnis etiam resuscitatorern, quern omnium noris resti- 
tutorem. et utique si omnia homini resurgunt, cui procurata 
sunt, porro non homini nisi et carni, quale est, ut ipsa depe- 
reat in totum, propter quam et cui nihil deperit? 

3 illorum F 4 succensio Bmg Gel: suggestio PM, suggesto F, suc- 
cessio Eng 6 redonantur jR 1 7 uerna Rig: et uerna PMF 10 im 
ponere nescio an corruptum 10 eadem quam M (eadem s. u. a m. 2), 
eadem quae FR uulgo, quam P (corr. It in mg. sec. Hirsaugiensem) 
17 cognoueris Bmg erit addidi 18 L omnia incipiunt, cum desierintj 
ideo finiuntur 2?, ideo finiuntur PMF 25 nee E, ne PMF dubitas 
P (corr. E] 26 quern R 3 , qui PMFR 



42 Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

13. Si parum uniuersitas resurrectionem figurat, si nihil 
tale conditio signat, quia singula eius non tarn mori quam 
desinere dicantur nee redanimari sed reformari existimentur, 
accipe plenissiraum atque firmissimum huius spei specimen, 
siquidem animalis est res, et uitae obnoxia et morti: ilium 5 
dico alitem orientis peculiarem, de singularitate famosum, de 
posteritate monstruosum, qui sernetipsum libenter funerans 
renouat, natali fine decedens atque succedens, iterum phoenix 
ubi nemo iam, iterum ipse qui non iam, alius idem, quid 
expressius atque signatius in hanc causam? aut cui alii rei 10 
tale documentum? deus etiam (in) scripturis suis: et florebis 
enim, inquit, uelut phoenix, id est de morte, de funere, 
uti credas de ignibus quoque substantiam corporis exigi posse, 
multis passeribus antestare nos dominus pronuntiauit: si non 
et phoenicibus, nihil magnum, sed homines semel interibunt, is 
auibus Arabiae de resurrectione securis? 

14. Talia interim diuinarum uirium liniamenta non minus 
parabolis operato deo quam locuto, ueniamus et ad ipsa 
edicta atque decreta eius, quo cum maxime diuisionem 
iustam materiae ordinamus: exorsi enim sumus ab auctoritate 20 
carnis, an ea sit, cui dilapsae salus competat, dehinc prose- 
cuti de potentia dei, an tanta sit, quae salutem conferre 
dilapsae rei ualeat; nunc, si probauimus utrumque, uelim 
etiam de causa requiras, an sit aliqua tarn digna, quae resur 
rectionem carnis iiecessariam et rationi certe omni modo debi- 25 
tam uindicet, quia subest dicere: etsi caro eapax restitui, 
etsi diuinitas idonea restituendi, et sic causa restitutionis 
praeesse debebit. accipe igitur et causam, qui apud deum 
discis tam optimum quam et iustum, de suo optimum, de 

11] Ps. 91, 13. 14] cf. Matth. 10, 33 

2 signacula Bmg 8 fenix PMF 9 nemo iam F, iam nemo PM 
11 in add. Eng florebis MF, florebit P uulgo 15 <pronuntiauit simi 
les) et phoenicibus Bmg 19 quo cum maxime = qua ipsa re 20 iustam 
scripsi: istam PMF 23 ualeat scripsi: soleat PMF post ualeat 
leuius distinxi 27 et sic RmgB: etsi PMF, sed Gel 



II. De Carnis Resurrectione 1314. 43 

nostro iustum. nisi enim homo deliquisset, optimum solum- 
modo deum nosset ex naturae proprietate. at nunc etiam 
iustum eum patitur ex causae necessitate, tamen et hoc 
ipso optimum, dum et iustum. et bono enim iuuando et 

5 malo puniendo iustitiam exhibens utramque sententiam bono 
praestat, hinc uindicans istud, inde remunerans illud. sed 
cum Marcione plenius disces, an hoc sit dei totum. interim 
[talis est noster] merito index, quia dominus, merito do- 
minus, quia auctor, merito auctor, quia deus. hinc et ille 

10 nescio quis haereticorum : merito non iudex, non enim domi 
nus, merito non dominus, non enim auctor. nescio iam, si 
deus, qui nee auctor. quod deus, nee dominus, (quod) auc 
tor. igitur si deo et domino et auctori congruentissimum 
est iudicium in hominem destinare de hoc ipso, an 

is dominum et auctorem suum agnoscere et obseruare curarit 
an non, id utique iudicium [resurrectio] expunget. haec erit 
tota causa, immo necessitas resurrectionis, congruentissima 
scilicet deo, destinatori iudicii. de cuius dispositione dispi- 
cias, an utrique substantiae humanae diiudicandae censura 

so diuina praesideat, tarn animae quam et carni, quod enim 
congruet iudicari, hoc competet etiam resuscitari. dicimus 
plenum primo perfectumque credendum iudicium dei, ut ulti- 
mum iam atque exinde perpetuum, ut sic quoque iustum, 
dum non in aliquo minus, ut sic quoque deo dignum, 

85 dum pro tanta eius patientia plenum atque perfectum. atquin 
plenitudinem perfectionemque iudicii nonnisi de totius homi- 
nis repraesentatione constare. totum porro hominem ex utrius- 

4 dum Gel: deum PMF 6 istud om. Gel 1 totum PMF: uotum 
Bmg an hoc sit dei totum intellege: an iustum esse et in iusto bo- 
num diuinitatis plenitudinem complectatur 8 talis est noster seclusi 
noster merito PM, merito noster F 10 dominus^, deus PM 12 <quod> 
auctor Gel: auctor PMF 13 auctori B, non auctori PMF 15 cu 
rarit Gel: curaret PMF 16 id utique scripsi: itaque PMF, utique 
Gel resurrectio seclusi 17 resurrectionis R, rerectionis PMF 18 sci 
licet JR 3 , scilicet et PMFR 1 destinatori scripsi: destinatio PM F iudi 
cii J? 8 , dicis PMFR* 24 dignum deo F 25 atquin scripsi: itaque PMF 



44 Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

que substantiae concretione parere, idcircoque in utraque 
exhibendum quern totum oporteat iudicari, qui nisi totus 
utique non uixerit. qualis ergo uixerit, talem iudicatuiri, 
quia de eo, quod uixerit, habeat iudicari. uita est enim causa 
iudicii, per tot substantias dispungenda per quot et functa 5 
est. 

15. Age iam scindant aduersarii nostri carnis animaeque 
contextum prius in uitae administratione, ut ita audeant 
scindere illud etiam in uitae remuneratione. negent operarum 
societatem, ut merito possint etiam mercedum negare. non 10 
sit particeps in sententia caro. si non fuerit et in causa, sola 
anima reuocetur, si sola decedit. at enim non magis sola 
decedit quam sola decucurrit illud, unde decedit. uitam hanc 
dico. adeo autem non sola anima transigit uitam, ut nee 
cogitatus, licet solos, licet non ad effectum per camera 15 
deductos, auferamus a collegio carnis, siquidem in carne et 
cum carne et per camera agitur ab anima quod agitur in 
corde. hanc denique carnis speciem arcem animae etiam 
dominus in suggillatione cogitatuum taxat: quid cogitatis 
in cor di bus uestris nequam? et: qui conspexerit ao 
ad concupiscendum, iam adulterauit in corde. adeo 
et sine opere et sine effectu cogitatus carnis est actus. sed 
etsi in cerebro uel in medio superciliorum discrimine uel 
ubiubi philosophis placet principalitas sensuum consecrata 
est, quod ^spvaov appellatur, caro erit omne animae cogi- 25 
tatorium. numquam anima sine carne est, (quamdiu in carne 
est.) nihil non cum ilia agit, sine qua non est. quaere 

19] Matth. 9, 4. 20] Matth. 5, 28. 

1 concretione Bmg, congregatione PMF 3 iudicatuiri scripsi (cf. 
Wolffl. Arch.f. lat, Lexicogr. II 349): iudicaturi PM, iudicari FE uulgo 
5 dispungendi, per quot et fancta est *(uita)>/0r. 9 operum C 10 mer 
cedum scripsi: mercedem PMF 13 decurrit C 14 sola MFGel: solum P 
15 effectum Gel: adfectumPMF 19 suggillatione G^:sugillationemPMF 
21 <(mulierem)> ad concupiscendum CPam Rig, Oehlerus: sed cf. de anima 
c. 40 et 58 23 uel placet in ras. M 24 ubiubi Gel: ubi PMF 25 ege- 
monicon PMF, hegemonicon Gel 26 quamdiu in carne est Gel: om.PMFB 



II. De Carnis Kesurrectione 1416. 45 

adhuc, an cogitatus quoque per carnem administrantur, qui 
per carnem dinoscuntur extrinsecus. uolutet aliquid anima: 
uultus operatur indicium, facies intentionum omnium specu 
lum est. negent factorum societatem cui negare non possunt 
5 cogitatorum. et illi quidern delinquentias carnis enuinerant: 
ergo peccatrix tenebitur supplicio. nos uero etiam uirtutes 
carnis opponimus: ergo et bene operata tenebitur praemio. 
et si anima est, quae agit et impellit in omnia, carnis 
obsequium est. deum non licet aut iniustum iudicem credi 

10 aut inertem; iniustum, si sociam bonorum operum a praemiis 
arceat, inertem, si sociam malorum a suppliciis secernat, 
cum humana censura eo perfectior babeatur, quo etiam mini- 
stros facti cuiusque deposcit, nee parcens nee inuiden^ illis, 
quominus cum auctoribus aut poenae aut gratiae commu- 

15 nicent fructum. 

16. Sed cum imperium animae, obsequium carni distribui- 
mus, prospiciendum est, ne et hoc alia argumentatione sub- 
uertant, ut uelint carnem secus in officio animae collocare, 
non quasi roinistram, ne et sociam cogantur agnoscere. dicent 

20 enim ministros et socios habere arbitrium ministrandi atque 
sociandi et potestatem suae uoluntatis in utrumque, homines 
scilicet et ipsos; idcirco cum auctoribus merita communicare, 
quibus operam spoil te accommodarint: carnem autem nihil 
sapientem, nihil sentientem per semetipsam, non uelle non nolle 

26 de suo habentem, uice potius uasculi apparere animae, ut 
instrumentum, non ut ministerium. itaque animae f solius 
iudicium praesidere, qualiter usa sit uasculo carnis, uasculum 
uero ipsum non esse sententiae obnoxium, quia nee calicem 
damnari, si quis eum ueneno temperarit, nee gladium ad 

1 administrantur PMF, administrentur Gel 12 quo PMF, quod Gel 
17 et hoc NPam: et ex hoc PMF 18 secus scripsi: sic PMF 19 ne 
et PMF, ne ex hoc C 21 homines scilicet et ipsos: intellege; cum et 
ipsi (sc. ministri) sint homines 23 accommodarint PMF, accommodant 
Gel 26 animae soli iudic<(andae diuinum indicium praesidere fort. (cf. 
43, Iff), animae solius iudicio <iudice>m praesidere Eng 29 damnari 
PMF, damnaris Gel 



46 Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

bestias pronuntiari, si quis eo latrocinium fuerit operatus. 
lam ergo innocens caro ex ea parte, qua non reputabuntur 
illi operae malae, et nihil prohibet innocentiae nomine saluam 
earn fieri, licet enim nee bona opera reputentur illi sicut nee 
mala, diuinae tamen benignitati inagis competit innocentes 5 
liberare. beneficos enim debet; optimi est autem, etiam quod 
non debetur offerre. et tamen calicem, non dico uenenarium, 
in quern mors aliqua ructarit, sed frictricis uel archigalli 
uel gladiatoris aut carnificis spiritu infectum, quaero, an minus 
damnes quam oscula ipsoruin? nostris quoque sordibus nubi- 10 
lum uel non pro animo temperatum elidere solemus, quo magis 
puero irascamur. gladium uero latrociniis ebrium quis non 
a domo tota, nedum a cubiculo, nedum a capitis sui officio 
religabit, praesumens scilicet nihil aliud se quam inuidias 
animarum somniaturum urguentium et inquietantium sanguinis is 
sui concubinum? at enim et calix bene sibi conseius et de 
diligentia ministerii commendatus de coronis quoque potatoris 
sui inornabitur aut aspergine florum honorabitur, et gladius 
[bene] de bello cruentus et melior homicida laudem suam 
consecratione pensabit. est ergo et in uascula et in instrumenta 20 
sententiam figere, ut dominorum et auctorum meritis et ipsa 
communicent; ut huic quoque argumentation! satisfecerim, licet 
ab exemplo uacet diuersitas rerum. omrle enim uas uel instru- 
mentum aliunde in usus uenit, extranea omnino materia a sub- 
stantia hominis; caro autem, ab exordio uteri consata conformata 25 
congenita animae, etiam in omni operatione miscetur illi. nam 

1 pronuntiari PMF, pronuntiaris Gel 2 ea om. Gel 4 bonae operae Pam 
6 beneficos (os in ras. F, -us B, -is Gel) enim debet. optimi est autem FB, 
beneficus enim est atque optimus, debet autem PM 1 debetur MF, 
deberetur P 8 ructarit Gel: ructaret PMF frictricis Gel: fictricis 
PMF 12 uero Gel: uel PMF 14 inuidias scripsi (Vorwurfe): 

inuidia PMFR 1 , inludia 2? 3 , inuidiam Rig 17 de coronis B, coronis 
PMF ministri Bmg 18 inornabitur B, inorbitur PM, morbi- 
tur F honorabitur. et uulgo 19 bene seclusi (ex ISirrepsisseuidetur) 
20 est Pam: estne PMF 25 consata PMF, consita H uulgo con- 
firmata F 



II. De Carnis Besurrectione 16 17. 47 

etsi uas uocatur apud apostolum, quod iubet iii honore tractare, 
eadem tamen ab eodem homo appellate exterior, ille scilicet 
limns, qui prior titulo h.ominis incisus est, non calicis aut 
gladii aut uasculi ullius. uas enim capaeitatis nomine dicta 
5 est, qua animam capit et continet, homo uero de communione 
naturae, quae earn non instrumentum in operationibus prae- 
stat, sed ministerium. ita et [ministerium] tenebitur iudicio, 
ut de suo nihil sapiat, quia portio est eius, quae sapit, non 
suppellex. hoc et apostolus, sciens nihil carnem agere per 

10 semetipsam quod non animae deputetur, nihilominus pecca- 
tricem iudicat carnem, ne eo, quod ab anima uideatur impelli, 
iudicio liberata credatur. sic et cum aliquas laudis operas 
carni indicit: glorificate, tollite deum in corpore 
uestro, certus et hos conatus ab anima agi, idcirco tamen 

15 et carni eos mandat, quia et illi fructum repromittit. alioquin 

nee exprobratio competisset in alienam culpae nee adhortatio 

in extraneam gloriae; et exprobratio enim et exhortatio uacarent 

erga carnem, si uacaret et merces, quae in resurrectione captatur. 

17. Simplicior quisque fautor sententiae nostrae putabit 

o carnem etiam idcirco repraesentandam esse iudicio, quia aliter 
anima non capiat passionem tormenti seu refrigerii, utpote 
incorporalis. hoc enim uulgus existimat. nos autem animam 
corporalem et hie profitemur et in suo uolumine probauimus, 
habentem proprium genus [substantiae] soliditatis, per quam 

as quid et sentire et pati possit. nam et nunc animas. torqueri 
fouerique penes inferos, licet nudas, licet adhuc exules carnis, 

1] cf. I Thess. 4, 4. 2] cf. I Thess. 4 8. 10] cf. Eom. 8, 3. 
13] I Cor. 6, 20. 

1 quod scripsi: quam PMF tractare PMF, tractari G-el 2 appel- 
latur exterior PMF, exterior appellatur Gel 6 praestat PMF, habet 
Gel 1 ministerium sedusi 8 ut PMF, etsi Gel 9 suppellex PM, 
supellex F. supplex Bmg 13 glorificate, <inquit, et> tollite Pam 14 co 
natus MFR 3 , coronatus PR 1 15 repromittit S, repromittunt PMF 
16 culpam Bmg 17 gloriam Bmg 22 autem om. F 23 probauimus 
M. Schanz (R. L. G. Ill, 292): probanius PMF 24 substantiae *e- 
clusi: substantiuae Rhig-, substantiae <ac> soliditatis Eng 



48 Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

probabit Lazari exemplum. dedi igitur aduersario dicere: 
ergo quae habet corpulentiam propriam de suo sufficiet ad 
facultatem passionis et sensus, ut non egeat repraesentatione 
carnis. immo eatenus egebit, non qua sentire quid sine carne 
non possit, sed qua necesse est illam etiam cum carne sen- & 
tire, quantum enim ad agendum de suo sufficit, tantum et 
ad patiendum. ad agendum autem minus de suo sufficit. 
habet enim de suo solummodo cogitare uelle cupere dispo- 
nere, ad perficiendum autem operam carnis expectat. sic ita- 
que et ad patiendum societatem carnis expostulat, ut tarn w> 
plene per earn pati possit quam sine ea plene agere non 
potuit. et ideo in quae de suo sufficit, eorum interim senten- 
tiam pendit, concupiscentiae et cogitatus et uoluntatis. porro 
si haec satis essent ad plenitudinem meritorum, ut non 
requirerentur et facta, sufficeret in totum anima ad perfec- 15 
tionem iudicii, de his iudicanda, in quae agenda sola suffe- 
cerat. cum uero etiam facta deuincta sint meritis, facta au 
tem per carnem administrentur, iam non sufficit animam sine 
carne foueri siue cruciari pro operibus etiam carnis. etsi habet 
corpus, etsi habet membra, proinde illi non sufficiunt ad sen- 20 
tiendum quam nee ad agendum perfecte. idcirco pro quo 
modo egit, pro eo et patitur apud inferos, prior degustans 
iudicium, sicut prior induxit admissum, expectans tamen et 
carnem, ut per illam etiam facta compenset, cui cogitata 
mandauit. denique haec erit ratio in ultimum finem destinati ** 
iudicii, ut exhibitione carnis omnis diuina censura perfici 
possit. alioquin non sustineretur in finem, quod et nunc 
animae decerpuntur apud inferos. [si solis animabus destinaretur.] 
18. Hucusque praestructionibus egerim ad muniendos sen 
sus omnium scripturarum, quae carnis recidiuatum pollicentur. so 

1 probabit PMF, probauit Gel 2 sufficiat F 4 qua FM*, quia PME 1 
5qua,FJR 3 .qma,PMR i 6etiamad<7 19 carnis, etsi uulgo 20 proinde scripsi: 
quae proinde PMF 21 quam nee scripsi: necPJf.F,<(plene, quemadmodum> 
nee Gel reliqui quo PM : quoquo FPam Rig Oehlerus 21 sustinuerunt JP 
28 decerpuntur (id est carpuntur, puniuntur) PMF, decerpunt Gel reli 
qui si destinaretur seel. Eng ut interpretamentum uocabuli alioquin 



II. De Carnis Resurrectione 1718. 49 

cui cum tot auctoritates iustorum patrociniorum procurent, 
honores dico substantiae ipsius, turn uires del, turn exempla 
earurn, turn rationes iudicii et necessitates ipsius, utique 
secundum praeiudicia tot auctoritatum scripturas intellegi 
5 oportebit, non secundum ingenia haereticorum, de sola incre- 
dulitate uenientia, quia incredibile habeatur restitui substantiam 
iateritu subductam, non quia et substantiae ipsi inemeri- 
bile sit aut deo impossibile aut iudicio inhabile. plane 
incredibile, si nee praedicatum diuinitus fuerit; nisi quod 

10 etsi praedicatum id a deo non fuisset, ultro praesumi debuisset, 
ut propterea non praedicatum, quia tot auctoritatibus praeiudi- 
catum. at cum diuinis quoque uocibus personat, tanto abest, 
ut aliter intellegatur quam desiderant ilia, a quibus etiam 
sine diuinis uocibus persuadetur. uideamus igitur hoc pri- 

15 mum. quonam titulo spes ista proscripta sit. unum, opinor, 
apud omnes edictum del pendet: resurrectio mortuorum. 
duo uerba expedita decisa detersa, ipsa conueniam. ipsa 
discutiam, cui se substantiae addicant. cum audio resurrec- 
tionem homini inminere, quaeram necesse est, quid eius 

20 cadere sortitum sit, siquidem nihil resurgere expectabit 
nisi quod ante succiderit. qui ignorat carnem cadere per 
mortem, potest earn nee stantem nosse per uitam. sententiam 
dei natura pronuntiat: terra es et in t err am ibis, et 
qui non audit, uidet: nulla mors non ruina membrorum. 

25 hanc corporis sortera dominus quoque expressit, cum ipse 
substantia indutus diruite, inquit, tern pi urn istud, et 
ego ill ud triduo resuscitabo. ostendit enim, cuius sit 

23] Gen. 3, 19. 26] loh. 2, 19. 27] cf. loh. 2, 21. 

1 tot auctoritates iustorum R 3 , tota auctoritate si iustorum PMFR^ 
1 et PMF, aut Gel 8 inhabile S, inhabitabile PMF 9 praedica 
tum FGel: praeiudicatum PM 12 personet Rig 14 persuadetur 
Gel: persuadeatur PMF, persuadebatur Eng 15 titulo MF, stilo PC 
20 sortitum sit PM, sortitum F 23 sententiam dei terra es et in terram 
ibis natura pronuntiat fort. 24 audit PF, audiit M, audiuit Pam mern- 
brorum PMF, membrorum est B 25 cum om. Gel ipse Eng: ipsa PMF 

XXXXVII. Tert. III. 4 



50 Q.uinti Septimi Florentis Tertulliani 

dirui, cuius elidi, cuius iacere, cuius et releuari et resuscitari. 
quamquam et animam circumferret trepidantem usque ad 
mortem, sed non cadentem per mortem, quia et scriptura 
de corpore, inquit. suo dixerat. atque adeo caro est, quae 
morte subruitur, ut exinde a cadendo cadauer renuntietur. 5 
anima porro nee uocabulo cadit, quia nee habitu ruit. atquin 
ipsa est, quae ruinam corpori infert, cum efflata est. sicut 
ipsa est, quae illud de terra suscitauit ingressa. non potest 
cadere quae suscitauit ingressa; non potest mere quae elidit 
egressa. artius dicam: ne in somnum quidem cadit anima 10 
cum corpore, ne turn quidem sternitur cum came, sed- 
enim agitatur in somnis et iactitatur; quiesceret autem, 
si iaceret. ita nee in ueritate mortis cadit quae nee in 
imagine ems ruit. sequens nunc uocabulum mortuorum 
aeque dispice. cui substantiae insidat. quamquam in hac 15 
materia admittamus interdum mortalitatem animae assignari 
ab baereticis, ut, si anima mortalis resurrectionem con- 
secutura est, praeiudicium sit et carni non minus mortali 
resurrectionem communicaturae, sed nunc proprietas uocabuli 
uindicanda est suae sorti. iam quidem eo ipso, quod resur- 20 
rectio caducae rei est, id est carnis, eadem erit et in nomine 
mortui. [quia caducae rei est resurrectio quae dicitur mortu 
orum] sic et per Abraham, patrem fidei, diuinae familiar! - 
tatis uirum, discimus. postulans enim Sarrae humandae locum 
de filiis Heth: date ergo, inquit, mihi possessionem25 

2] cf. Matth. 26, 38. 4] loh. 2, 21. 25] Gen. 23, 4. 

1 cuius et PMF, eius et Pam 2 circumferret Pam: circumferet FM, 
circumferat P 5 enuntietur Gel 6 atqui C 8 suscitauit J2 3 , susci- 

tabit PMFW ingressa M (syll. in in ras.}, egressa P (corr. m. 1) 
non potest ingressa om. P (add. in mg. R ex Hirsaugiensi) M (add. 
in mg. m. 2) 9 suscitauit JP, suscitabit Pam 11 sedenira PMF, 
etenim C 12 si iaceret PMF, si iaceret et iaceret, si caderet, B reliqui 
13 ue ritate PMF, ueritatem Gel 14 imagine PMF, imaginem Gel 
21 rei istud est carnis -MF 22 quia mortuoruin seclusi 24 sarrae 
PM, sarae F 25 Heth E, eth PMF, Cheth Gel 



II. De Carnis Resurrectione 1819. 51 

sepulcri uobiscum, et humabo mortuum me urn, 
carnem scilicet, neque enim animae humandae spatium deside- 
rasset, et si aniina mortalis crederetur, et si raortuus dici 
mereretur. quodsi mortuus corpus est, corporum erit resur- 
5 rectio, cum dicitur mortuorum. 

19. Et haec itaque dispectio tituli et praeconii ipsius, fidem 
utique defendens uocabulorum, illuc proficere debebit, ut. si 
quid diuersa pars turbat obtentu figurarum et aenigmatum, 
manifestiora quaeque praeualeant et [de] incertis certiora 

10 praescribant. nacti enim quidam sollemnissimam eloquii pro 
phetic! formam, allegoric! et figurati plerumque, non tamen 
semper, resurrectionem quoque mortuorum manifesto adnun- 
tiatam in imaginariam significationem distorquent, adseuerantes 
ipsam etiam mortem spiritaliter intellegendam. non enim hanc 

is esse in uero. quae sit in medio. discidium carnis atque 
animae, sed ignorantiam dei. per quam homo mortuus deo 
non minus in sepulcro iacuerit quam in errore. itaque et resur 
rectionem earn uindicandam. qua quis adita ueritate redani- 
matus et reuiuificatus deo ignorantiae raorte discussa uelut 

so de sepulcro ueteris hominis eruperit, quia et dominus scribas 
et Pharisaeos sepulcris dealbatis adaequauerit. exinde ergo 
resurrectionem fide consecutos curn domino esse, cum eum 
in baptismate induerint. hoc denique ingenio etiam in conlo- 
quiis saepe nostros decipere consuerunt, quasi et ipsi resur- 

25 rectionem carnis admittant. uae , inquiunt. ( qui non in hac 
carne resurrexerit ; ne statim illos percutiant, si resurrectionem 
statim abnuerint. tacite autem secundum conscientiam suam 

20] of. Eph. 4, 22; Col. 3, 9. 21] cf. Mattli. 23, 27. 

1 mortuum meuin Gel: mortuain ineam PMFC 4 mortuum B 
7 si quid diuersa pars FB, si qua pars diuersa PM 9 praeualeatur 
F de serlusi (irrepsisse uidetur ex 54 2} 10 praescribatur F 
14 mortem om. P (add. R ex Hirsaugiensi) 15 discidium FGel: dis- 
sidiurn PM 17 ordinem uerborum inuerti: in errore iacuerit quam in 
sepulcro PMF 18 adita ^ 3 , ad.iita PMFR*- 19 morte M (in ras.) 
22 cum eum in baptismate B, cum baptisma PMF 24 consuerunt PM, 
consueuerunt F 

4" 



52 Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

hoc sentiunt: uae, qui non, dum in hac came est, cogno- 
uerit arcana haeretica; hoc est enim apud illos resurrectio. 
sed et plerique ab excessu animae resurrectionem uindi- 
cantes de sepulcro exire de saeculo euadere interpretantur, 
quia et saeculum mortuorura sit habitaculum. id est igno- 5 
rantium deum, uel etiam de ipso corpore, quia et corpus 
nice sepulcri conclusam auimam in saecularis uitae morte 
detineat. 

20. Ob huiusmodi igitur couiecturas priraam praestmctionem 
eorum depellara, qua uolunt omnia prophetas per imagines 10 
contionatos; quando, si ita esset, ne ipsae quidem imagines 
distingtii potuissent, si non et ueritates praedicatae fuissent, 
ex quibus imagines deliniarentur. atque adeo si omnia figurae, 
quid erit illud, cuius figurae? quomodo speculum obtendes, 
si nusquam est facies? adeo autem non omnia imagines sed 15 
et ueritates, nee omnia umbrae sed et corpora, ut in ipsuni 
quoqiie dominum insigniora quaeque luce clarius praedicarentur. 
nam et uirgo concepit in utero non figurate, et peperit 
Emmanuhelem, nobiscum deum, [lesum] non oblique; et si 
oblique accepturum uirtutem Damasci et spolia Sarnariae , 20 
sed manifesto uenturum in indicium cum presbyteris et 
principibus populi . nam et tumultuatae sunt gentes in 
persona Pilati, et populi meditati sunt inania in per 
sona Israhelis; astiterunt reges terrae, Herodes, et a-r- 
chontes congregati sunt in unum, Annas et Caiphas, 25 
aduersus dominum et adnersus Christum eius. qui 
et tamquam on is ad iugulationem adductus est, et 
tamquam agnus ante tondentem, scilicet Herodem. 
sine uoce -- sic non aperuit os suum -- dorsum suum 

18] cf. Es. 7, 14; Matth. 1, 23. 20J cf. Es. 8, 4. 21] cf. Es. 
3, 14. 22] Ps. 2, 1-^2. 27] Es. 53, 7. 29] cf. Es. 50, 6. 

6 uel om. F 8 detinebat Gel 13 diliniarentur M 14 obtendas 
P (corr. R) 19 deum Pam: dominum PMF Icsuni seclusi 22 prin 
cipibus PMF, archontibns Gel 27 iugulationem PMF, uictiraam Gel 
28 tondentem <se> Gel 29 sine uoce; sic non aperuit os suum; dorsum 
uulgo: rectius distinxil Eng suum (prius) om. F 



II. De Carnis Resurrectione 1921. 53 

ponens ad flagella et maxillas in palmas et faciem non auer- 
tens a sputaminum iaculis; deputatus etiam inter iniquos, 
perfossus manus et pedes, sortem passus in uestimento et 
potus amaros et capitum inridentium nutus, triginta argenteis 
6 adpretiatus a proditore. quae hie figurae apud Esaiam, quae 
imagines apud Dauid, quae aenigmata apud Hieremiam, ne 
uirtutes quidem eius per parabolas profatos? aut numquid 
nee oculi patefacti sunt caecorum, nee inclaruit lingua muto- 
rum, nee manus aridae et genua dissoluta reualuerunt, nee 

10 claudi salierunt ut ceruus? quae si et spiritaliter quoque 
interpretari solemus secundum comparationem animalium uiti- 
orum a domino remediatonim, cum tamen et carnaliter adim- 
pleta sunt, ostendunt prophetas in utramque speciem prae- 
dicasse, saluo eo, quod plures uoces eorum nudae et simplices 

is et ab omni allegoriae nubilo purae defendi possunt: ut cum 
exitus gentium et urbium resonant, Tyri et Aegypti et Baby- 
lonis (et) Idumaeae et Cartaginensium nauium, ut cum ipsius 
Israhelis plagas aut uenias, captiuitates, restitutiones ultimaeque 
dispersionis exitum perorant. quis haec interpretabitur magis 

20 quam recognoscet? res in litteris tenentur, ut litterae in 

rebus leguntur. ita non semper nee in omnibus allegorica 

forma est prophetici eloquii, sed interdum et in quibusdam. 

21. Si ergo interdum et in quibusdam, inquis. cur non 

et in edicto resurrectionis spiritaliter intellegendae? quoniam 

25 quidem plurima ratio intercedit. primo enim quid facient 
tot alia instrumenta diuina, ita aperte corporalem conte- 
stantia resurrectionem, ut nullam admittant figuratae signifi- 

2] cf. Es. 53, 12. 3J cf. Ps. 21, 17. 19. 4] cf. Ps. 68, 22; 
cf. Ps. 21, 8; cf. Zach. 11, 12. Matth. (Hier.) 27, 9. (cf. adu. Marc. IV, 40) 
8] cf. Es. 35, 56. 17] cf. Eg. 23, 1. 

I in FM, ad Puulyo 2 sputaminum iaculis PMF, foeditate sputaminum 
Pam 4nu*tusM 7 praefatos C 10 clodi Gel si et PM, etsi FR 
15 possunt PMF, possint Gel 17 <et> Idumaeae Gel: idumaeae 
PMF cartaginensium PF carthaginiensium MEG 20 litterae JS, 
terrae PMF 21 leguntur PMF, legantur Gel 26 tot alia PMF, 
tot ac talia Gel reliqui 



54 Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

cantiae suspicionem? et utique aequum sit, quod et supra 
demandauimus, incerta de certis et obscura de manifestos 
praeiudicari, uel ne inter discordiarn certorum et incertorum, 
manifestorum et obscurorum fides dissipetur, ueritas pericli- 
tetur, ipsa diuinitas ut inconstans denotetur. tune, quod 5 
uerisimile non est. ut ea species sacramenti, in quam fides 
tota committitur, in quam disciplina tota conititur, ambigue 
adnuntiata et obscure proposita uideatur. quando spes resur- 
rectionis, nisi manifesta de periculo et praemio. neminem 
ad eiusmodi praesertim religionem, publico odio et hostili 10 
elogio obnoxiam, persuaderet. nullum opus certum est mer- 
cedis incertae, nullus timor iustus est periculi dubii. et inerces 
autem et periculum in resurrectionis pendet euentu. et si 
temporalia et localia et personalia dei decreta atque iudicia in 
urbes et geutes et reges tarn aperte prophetia iaculata est, 15 
quale est. ut aeternae dispositiones eius et uniuersales in omne 
hominum genus lucem sui fugerint? quae quaiito maiora. 
tanto clariora esse deberent, ut maiora crederentur. et puto deo 
nee liuorem nee dolurn nee inconstantiam nee lenocinium 
adscribi posse, per quae fere promulgatio maiorum cauillatur. 20 

22. Post liaec ad illas etiam scripturas respiciendum est, 
quae non sinunt resurrectionem secundum animales istos, ne 
dixerim spiritales. aut hie iam in ueritatis agnitione praesumi 
aut ab excessu statim uitae uindicari. cum enim et tempora 
totius spei fixa sint sacrosancto stilo, in aduentu, opinor 25 
Christi, - - nee liceat earn ante constitui, uota nostra suspi- 
rant saeculi huius occasum, in transitum mundi quoque, ad 
diem domini magnum, diem irae et retributionis, diem ulti- 
28] cf. Es. 13, 13; Soph. 2, 2; Os. 9, 7. 

3 ut ne Eng 5 tune MFR 1 , turn PR 3 uulgo 6 spes sacramenti 
de la Cerda 8 adnuntiata E, adnuata PMF, adnutata susp. Eng 
13 et si PMF, sed et si B, et <postremo> si fort. 15 aperte Lat: 
aperta PMF 17 hominum PM, humanum F 20 ferre PM 25 in 
aduentu PMF, in aduentum C uerba in aduentu, opinor, Christi quae 
in libris mss. paulo infra post constitui leguntur, hue transtuli 26 con 
stitui PMF, constitui<quam> Gel reliqui 27 saeculi PMF. <in> saeculi 
Gel reliqui in transitum sensu finali 



II. De Carnis Resurrectione 2122. 55 

mum et occultum nee ulli praeter patri notum, et tamen 
signis atque portentis et concussionibus elementorum et conflic- 
tationibus nationum praenotatum. euoluerem prophetias, si 
dominus ipse tacuisset -- nisi quod et prophetiae uox erant 
5 domini - - sed plus est, quod illas suo ore consignat. inter- 
rogatus a discipulis, quando euentura essent quae interim 
de templi exitu eruperat, ordinem temporum primo ludai- 
corum usque ad excidium Hierusalem, dehinc communium 
usque ad conclusionem saeculi digerit. nam posteaquam edixit: 

10 et tune erit Hierusalem conculcatui nationibus, 
donee adimpleantur tempora nationum, adlegen- 
darum scilicet a deo et congregandarum cum reliquiis Israhelis, 
inde iam in orbem et in saeculum praedicat secundum lohelem 
et Danihelem et uniuersum concilium prophetarum futura sign a 

ia in sole et luna et in stellis, conclusionem nationum, 
cum stupore sonitus maris et motus refrigescentium 
hominum prae metu et expectatione eoruin, quae im- 
mineant orbi terrae. uirtutes enim. inquit, caelorum 
commouebuntur, et tune uidebunt filium hominis ueni- 

20 entem in nubibus cum plurimo potentatu et gloria, ubi 
autem coeperint ista fieri, emergetis et eleuabitis 
capita uestra, quod redemptio uestra adpropinqua- 
uerit. et tamen adpropinquare earn dixit, non adesse iam, 
et cum coeperint ista fieri, non cum facta fuerint, quia 

25 cum facta fuerint, tune aderit redemptio nostra, quae eo 
usque adpropinquare dicitur, erigens interim et excitans animos 
ad proximum iam spei fructum, cuius etiam parabola subte- 
xitur tenerescentium arborum in caulem, floris et dehinc frugis 

1] cf. Act. 1, 7. 5] cf. Luc. 21, 7. 7] cf. Luc. 21, 924. 8] cf. 
Luc. 21, 2528. 10] Luc. 21, 24. 14] Luc. 21, 2526. 18] Luc. 
21, 2628. 27] cf. Luc. 21, 2981. 

1 praeter PMF, praeterquara R uulgo 5 est om PR 1 1 eruperat 
PMF, eruperant Gel 9 digerit Gel: dirigit PMF 11 adlegendarum 
PMF, adlegandaium Gel 12 reliquo Gel 15 <(in)> luna Pam con 
clusionem PMF (graece: oovo^), conlisionem Pam 28 et <florem)> de 
hinc Oehlerus 



56 Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

antecursorem. ita et uos, cum uideritis omnia ista 
fieri, scitote in proximo esse regnum dei. uigilate 
ergo omni in temp ore, ut digni habeamini ef fug ere 
omnia ista et stetis ante f ilium ho minis, utique per 
resurrectionem, omnibus ante transactis. ita etsi in agnitione 5 
sacramenti fruticat, sed in domini repraesentatione florescit 
atque frugescit. quis ergo dominum tarn intempestiue, tam 
acerbe excitauit iam a dextera dei ad confringendam terrain 
secundum Esaiam, quae. puto, adhuc Integra est? quis ini- 
micos Cbristi iam subiecit pedibus eius secundum Dauid, 10 
quasi uelocior patre, omni adhuc populariuni coetu reclamante 
Christianos ad leonem ? quis caelo descendentem lesum talem 
conspexit qualem ascendentem apostoli uiderant secundum 
angelorum constitutum? nulla ad hodiernum tribus ad tribum 

O 

pectora ceciderunt, agnoscentes quern pupugerunt, nemo adhuc 15 
excepit Heliam, nemo adhuc fugit antichristum. nemo adhuc 
Babylonis exitum fleuit: est iam, qui resurrexerit, nisi (quod) 
haereticus. exii{, plane iam de corporis sepulcro etiamnunc 
febribus et ulceribus obnoxius, et conculcauit iam inimicos 
etiamnunc luctari habens cum mundi potentibus, et utique 20 
iam regnat etiamnunc Caesari quae sunt Caesaris debens. 

23. Docet quidem apostolus Colosensibus scribens mortuos 
fuisse nos aliquando, alienates et inimicos sensus domini, 
cum in operibus pessimis agebamus, dehinc consepultos Christo 
in baptism ate et conresuscitatos in eo per fidem efficaciae dei, 25 
qui illurn suscitarit a mortuis: et. uos cum mortui esse- 

11 Luc. 21, 31. 2] Luc. 21, 36. 8] cf. Es. 2, 19. 10] cf. Ps. 
109, 1. 13] cf. Act. 1, 11. 14] cf. Zach. 12, 12. 15] cf. Zach. 12, 10. 
16] cf. Mai. 4, 5; cf. Apoc. 12, 6. 17] cf. Apoc. 18, 9. 20] cf. Eph. 6, 12. 
21] cf. Matth. 22, 21. 23] cf. Col. 1, 21. 24] cf. Col. 2, 12. 26] Col. 2, 13. 
3 in tempore MF, tempore P uulgo tempore, <orantes,> ut fort. di- 
gnemini Gel 6 fruticat sed Pam: fructificasset PMF 1 intempestiue 
FR, intempestatiue PM S a dextera scripsi: ad dexteram PMF 
11 clamante Gel 15 pupugerunt. nemo uulgo 17 est P$1F, <et> est 
Gel quod addidi 20 potentibus. et uulgo 21 debent P (corr. 22), 
debens M (s in ras.) 22 colosensibus PMF, Colossensibus R uulgo 
26 suscitarit R, suscitaret PMF 



II. De Carnis Resurrectione 2223. 57 

t i s delicti set praeputiatione c a r n i s u e s t r a e, u i u i f i- 
cauit cum eo, donatis uobis omnibus delicti s, et 
rursus: si cum Chris to mortui estis ab elementis 
mundi, quomodo quasi quid am uiuentes in rnundo 
s sententiam fertis? sed cum ita nos mortuos faciat spirita- 
liter, ut tamen et corporaliter quandoque morituros agnoscat, 
utrque et resuscitates proinde spiritaliter deputans aeque non 
negat etiam corporaliter resurrecturos. denique: si re SUIT e- 
xistis, inquit, cu m Christ o, ea quae sursum suntquae- 

10 rite, ubi est Christus in dexter a dei reside ns; ea 
quae sursum sunt sapite ? non quae deorsum. ita 
animo ostendit resurgere, quo solo adhuc possumus caelestia 
adtingere. quae non quaereremus nee saperemus. si possidere- 
mus. subicit etiam: mortui enim estis, scilicet delictis. 

15 non uobis etuitauestraabsconditaestcumChiisto 
in deo. nondum ergo adprehensa est quae abscondita est. 
sic et Johannes: et nondum. ait, manifestaturn est, quid 
futuri sumus. scimu t s quia, si m a nifestauer it, simi 
les eius erimus. tanto abest, ut sirnus iam quod nescimus, 

20 utique scituri, si iam essemus. adeo contemplatio est spei in 
hoc spatio per fidem, non repraesentatio, nee possessio sed 
expectatio. de qua spe et expectation e Paulus ad Galatas: 
nos enim spiritu ex fidespemiustitiae expect am us. 
non ait tenemus ; iustitiae 1 autem dei dicit ex iudicio, quo 

25 iudicabitur de mercede. ad quam pendens et ipse, cum Phili- 
pensibus scribit: si qua, inquit, concurram in resuscita- 



3] Col. 2, 20. 8] Col. 3, 12. 14] Col. 3, 3. 17] I loh. 3, 2. 
23] Gnl. 5, 5. 26] Phil. 3, 11-12. 

] <(in> delictis Gel praeputio Gel 3 estis M, essetis PF 4 quasi 
quidam Pam: quidam quasi PMF 15 uobis N Pam: nobis PMF et 
uita (7, sed uita PMF 18 sumus PMF, simus Gel manifestatus fuerit C 
19 eius FM. ei P 20 utique essemus om. P (add. E in mg. ex 
Hirsaugiensi) 21 repraesentatio (7, praesentatio PMF 25 iudicabitur 
PMF, iudicabimur B quam (ex quas) PM 25 philipensibus PM, 
philippensibus Fuulg? 26 resuscitationem PMF, resurrectionem Gel 



58 Quinti Septiini Florentis Tertulliani 

tionem, quae a mortuis, non quia iam accepi aut 
consummatus sum. et utique crediderat et omnia sacra- 
menta cognouerat, uas electionis, doctor nationum, et tamen 
adicit: persequor autem, si adprehendam, in quo 
sum adprehensus a Christo. et amplius: ego me, 5 
fratres, non puto adprehen disse: unum plane, obli- 
tusposteriorum in prior a meextendens secundum 
scopum persequor ad palmam incriminationis, per 
quam concurrerem; utique in resuscitationem a mortuis, 
suo tamen tempore, sicut ad Galatas: bene autem facien- 10 
tes ne taedeat, tempore enim suo metemus, sicut 
et ad Tirnotheum de Onesiphoro: det illi do minus inue- 
nire misericordiam in illo die. in quern diem ac tempus 
et ipsi praecipit custodire mandatum inmaculatum inre- 
prehensibile, in apparentiam domini lesu Christi, 15 
quam suis tempo ribus ostendet beatus et solus 
potentator et rex regnantium, de deo dicens. de quibus 
temporibus et Petnis in Actis: paeniteat itaque uos et 
respicite ad abolenda delicta uestra, uti tempora 
uobis superueniant refrigerii ex persona dei, et 20 
mittatpraedesignatum nobis Christum, quern opor- 
tet accipere caelos ad usque tempora exhibitionis 
omnium, quae locutus est deus ore sanctorum 
pro phetarum. 

24. Quae haec tempora, cum Thesalonicensibus disce. legi- 25 
mus enim: qualiter conuersi sitis ab idolis ad ser- 
uiendum uiuo et uero deo et ad expectandum a 
3] cf. Act. 9, 15. cf. I Tim. 2, 7. 4] Phil. 3, 1214. 10] Gal. 
6, 9. 12] II Tim. 1, 18. 14] I Tim. 6, 1415. 18] Act. 3, 1921. 
26] I Thess. 1, 9-10. 

1 quae PMF, quae est C 5 et Eng: eo PMF 9 resuscitationem PM, 
resurrectionem F 12 honesifero PM, hone si foro F 17 potentator PMF, 
potens B regnantium<et dominus dominantium> Gel reliqui 18 paeni 
teat itaque MFC, paeniteat P 19 respicite PMF, resipiscite Erasmus 
21 nobis PMF, uobis Pam 22 ad (s. u. a m. 1) F 25 quae haec 
MR 3 (ex Gorziensi, ni fallor): quae PR 1 , et haec F thesalonicensi- 
bus P, thessalonicensibus MF 27 ad om. F e caelis Pam 



II. De Carnis Eesurrectione 2324. 59 

caelis f ilium eius, quern suscitauit ex mortuis, 
lesum. et rursus: quae enim spes nostra uel gaudium 
uel exultationis corona, quam ut et uos coram 
domino nostro lesu Christo in aduentu ipsius? 

5 item: coram deo et patre nostro in aduentu domini 
nostri lesu Christ! cum uniuersis sanctis eius. 
de quorum dormitione minus maerenda docens simul et tem- 
pora resurrectionis exponit : si enim credimus, quodlesus 
mortuus sit et resurrexerit, sic et deus eos, qui 

10 dormierunt per lesum, adducet cum ipso. hoc enim 
dicimus uobis in sermone domini, quod nos, qui 
uiuimus,quiremanemus in aduentum domini nostri, 
non praeueniemus eos, qui dormierunt. quoniam 
ipse dominus in iussu et in uoce archangeli et 

15 tuba dei descend et de caelo; et mortui in Christo 
primi resurgent, deindenos, quiuiuimus, quiesimul 
cum illis tollemur in nubibus obuiam Christo in 
aerem et ita semper cum domino erimus. quae uox 
archangeli, quae tuba dei audita iam, nisi forte in cubiculis 

20 haereticorum? nam etsi tuba dei euangelicus sermo dici potest, 
qui illos iam uocarit, sed aut mortui erunt iam corporaliter, 
ut resurrexerint, et quomodo uiuunt? aut in nubes erepti, 
et quomodo hie sunt? miserrimi reuera, ut apostolus pronun- 
tiauit, qui in ista tantum uita sperantes habebuntur, exclu- 

5 dendo, dum praeripiunt, quod post illam repromittitur, frustrati 
circa ueritatem non minus quam Phygelus et Hermogenes. 
et ideo maiestas spiritus sancti perspicax eiusmodi sensuum 

2] I Thess. 2, 19. 5] I Thess. 3, 13. 8] I These. 4, 14-17. 
23] cf. I Cor. 15, 19. 26] cf. II Tim. 1, 15. 

3 quam jit etj uos BMF, quam ut uos P72 1 quam uos JB 3 4 do 
mino MF., domino deo Puulgo 4 aduentu I?, aduentum PMF 5 aduentu 
F, aduentum PM 1 maerenda PMF, miseranda Gel reliqui 8 exponit 
FM, exponit dicens Puulyo 9 resurrexit S 11 domini N Pam: 
dei PMF 16 lacunam signaui: qui <(remanemus> fort. (= ol rcepcXei- 
nojxevoi) 21 uocarit Pam: uocaret PMF 24 excludendi C (probat Eng) 
25 praeripiunt quod uulgo 26 phigelus PMF 



50 Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

et in ipsa ad Thesalonicenses epistola suggerit: de tempo- 
ribus autem et temporum spatiis, fratres, non est 
necessitas scribendi uobis. ipsi enim certissime 
scitis, quod dies domini quasi fur nocte ita adue- 
niet. cum dicent pax 1 et tut a sunt omnia , tune 5 
illis repentinus insistet interitus. et in secunda 
pleniore sollicitudine ad eosdem: obsecro uos, fratres, 
per aduentum domini nostri et congregationem 
nostram ad ilium, ne cito eommoueamini animo 
neque turbemini, neque per spiritum neque perio 
sermonem, scilicet pseudoprophetarum, neque per epi- 
stolam. scilicet pseudoapostolorum, acsi per nostram, 
quasi insist at dies domini. ne quis uos seducat 
ullo modo, quoniam nisi ueniat abscessio primo, 
huius utique regni, et reueletur delinquentiae homo, is 
id est antichristus, filius perdition is, qui aduersatur 
et superextollitur omne. quod deus dicitur uel 
religio, uti sedeat in templo dei, ad fir mans deum 
se. nonne meministis. quod cum apud uos essem, 
haec dicebam u obis? et mine quid teneat scitis, 20 
ad reuelandum eum in suo tempore. iam enim arca 
num iniquitatis agitatur; tantum qui nunc tenet, 
donee de mdio fiat. quis. nisi Romanus status, cuius 
abscessio in decem reges dispersa antichristi superducet? 
et tune reuelabitur iuiquus, quern dominus lesus 25 
interficiet spiritu oris sui et.euacuabit apparentia 
aduentus sui, cuius est aduentus secundum opera- 

1] I Thess. 5, 13. 7] II Thess. 2, 17. 24] cf. Apoc. 17, 
1214. 25] II Thess. 2, 810. 

1 thesalonicenses PMF, Thessalonicenses E uulgo 1 obsecro autem C 
8 domini nostri lesu Christi C 11 pseudoapostolorum PjR 1 12 pseudo 
prophetarum PR 1 per om. PR 1 17 omne PMF, in omne B di 
citur deus F 18 <ipse> sedeat fort. dei templo F 20 quid teneat 
P.M, qui teneat RF, quid detineat Gel 22 tenet F (cf. graeca): tenet, 
teneat PM uulgo 24 dispersa antichristi = die zerstreuten Machte des 
Antichrist (Eng) antichristi PMFR*, antichristum R* uulgo 



II. De Carnis Resurrectione 24 25. 61 

tionem satanae in omni uirtute et signis atque 
portentis mendaoii et in omni seductione iniusti- 
tiae eis, qui pereunt. 

25. Etiam in apocalypsi ordo temper um sternitur, quern 
5 martyrum quoque animae sub altari ultionem et iudicium 
flagitantes sustinere didicerunt, ut prius et orbis de pateris 
angelorum plagas suas ebibat, et prostituta ilia ciuitas a 
decem regibus dignas exitus referat. et bestia antichristus 
cum suo pseudopropheta certamen ecclesiae inferat, atque ita 

10 diabolo in abyssum interim relegate primae resurrectionis 
praerogatiua de soliis ordinetur. dehinc et igni dato uniuer- 
salis resurrectionis censura de libris iudicetur. cum igitur et 
status temporum ultimorum scripturae notent et totam Christia- 
nae spei frugem in exodio saeculi collocent, apparet aut tune 

15 adimpleri totum quodcnmque nobis a deo repromittitur - - et 
uacat. quod hie iam ab haereticis uindicatur aut, si et agnitio 
sacrament! resurrectio, salua utique ilia creditur quae in 
ultimo praedicatur; et sequitur, ut eo ipso, quo haec spiritalis 
uindicatur, ilia corporalis praeiudicetur; quia, si nulla tune 

20 adnuntiaretur. merit o sola haec et tantummodo spiritalis uindi- 
caretur, cum uero et in ultimum tempus edicitur, corporalis 
agnoscitur. quia non et tune [spiritalis] adnuntiaretur resur 
rectio eiusdem condicionis, id est spiritalis, cum aut nunc 
earn deceret expungi sine ulla differentia temporum aut tune 

25 sub omni clausula temporum. ita nobis magis competit 
etiam spiritalem defendere resurrectionem ab ingressu fidei, 
qui plenitudinem eius agnoscimus in exitu saeculi. 

5] cf. Apoc. 6, 911. - 6] cf. Apoc. 15, 7; 16, 1. 7] ci. Apoc. 17, 12. 
8] cf. Apoc. 19, 1920. 11] cf. Apoc. 20, 4. cf. Apoc.20,9. 12] Apoc.20, 12. 
4 apocalypsi <Ioannis> Gel 8 antichrist! F 9 ecclesiae dei C 
10 abyssum PM, abysso F relegato Eng: religato PMF 11 soliis (7, 
solis PMF igni Gel: igne PMF 14 exodio lun: exordio PMF 17 re 
surrectio PMF, resurrectio est B 18 quo C, quod PMF 19 uindicatur 
Pain: uindicetur PMF 21 edicitur B, educitur PMF 22 spiritalis- 
scclusi adnuntiaretur PMF, <(adnuntiatur. cur enim iterum> adnun 
tiaretur Gel reliqui 25 clausula temporum PMF, clausura Gel 27 in 
exitu C, exitu MF, exitum P 



62 Quinti Septirni Florentis Tertulliani 

26. Unum adhuc respondebo ad propositionem priorem 
allegoricarum scripturarum, licere et nobis corporalem resur- 
rectionem de patrocinio figurati projnde eloquii prophetic! 
uindicare. ecce enirn diuina (in) primordio sententia terrain 
hominem pronuntiando: terra es et in terrain ibis, secun- 5 
dum substantiam scilicet carnis, qu.ae de terra erat sumpta 
et quae prior homo fuerat appellata, sicut ostendimus, dat 
mihi disciplinam in earn em quoque interpretandi, si quid irae 
uel gratiae in terram deus statuit, quia nee proprie terra 
iudicio eius obnoxia est, quae nihil boni seu mali admisit. 10 
maledicta quidem, quod hauserit sanguinem, sed et hoc ipsum 
in figuram carnis homicidae. iam [et] si iuuari seu laedi 
habet terra quoque propter hominem, uti ille iuuetur siue 
laedatur per consistorii sui exitus: quo magis ipse pensabit 
quae propter ilium etiam terra patietur? itaque et cum commi- 15 
natur terrae deus. carni potius comminari eurn dicam, et cum 
quid terrae pollicetur, carni potius polliceri eum intellegam, 
ut apud Dauid: dominus regnauit, exultabit terra, id 
est caro sanctorum, ad quam pertinet regni diuini fructus; 
[dehinc subiungit] uiditet concussa est terra; montes 20 
sicut cera liquefacti sunt a facie domini, caro scili 
cet profanorum. [et] uidebunt enim in eum. quern confi- 
xerunt. alioquin, si simpliciter de terrae elemento utrum- 
que existimabitur pronuntiatum. quomodo congruet et concuti 
et liquefieri earn a facie domini, quo supra regnante exultauit? 25 
sic et apud Esaiam: bona terrae edetis bona carnis intelle- 
gentur, quae illam manent in regno dei reformatam et angeli- 

5] Gen. 3, 19. 11] cf. Gen. 4, 11. 18] Ps. 96, 1. 20] Ps. 
96, 45. 22] Zach. 12, 10; loh. 19, 37. 26] Es. 1, 19. 

4 <(in> primordio Gel: primordio PMF 11 quod R, quo PM, quae 
F 12 iam si scripsi: nam et si PMF 13 quoque PMF, id quoque 
B reliqui 14 consistorii .R 3 , consistoris PMFE^ 15 patietur. itaque 
uulgo 16 eum comminari F 18 exultabit scripsi: exultauit PMF, exultet 
Gel 20 dehinc subiungit seclusi 21 sicut PM , uelud F 22 et seclusi in 
eum, quern scripsi: eum in quern PMF, eum qui Gel 23 alioquin scripsi: 
atque adeo PMF, atque a deo Eng si om. F terrae PMF, terra 
Gel 24 concuti et Gel: concutiet PMF, conueniet B 



II. De Carnis Eesurrectione 26. 63 

ficatam et consecuturam quae nee oculus uidit nee auris 
audiuit nee in cor ho minis ascenderunt. alioquin 
satis uanum, ut ad obsequium deus fructibus agri et cibariis 
uitae huius inuitet, quae etiam inreligiosis et blasphemis 

5 semel homini addicta conditione communicat, pluens super 
bonos et malos et solem suum mittens super iustos et iniu- 
stos. felix nimirum fides, si ea consecutura est, quibus hostes 
dei et Christi non modo utuntur uerum etiam abutuntur, 
ipsam conditionem colentes aduersus conditorem. bulbos et 

10 tubera in terrae bonis deputabis, domino pronuntiaute ne in 
pane quidem uicturum hominem? sic ludaei terrena solum- 
modo sperando caelestia amittunt, ignorantes et panem de 
caelesti repromissum et oleum diuinae unctionis et aquam 
spiritus et uinum animae uigorantis ex uite Christi. sicut et 

is ipsam terrain sanctam ludaicum proprie solum reputant, carnem 
potius domini interpretandam, quae exinde et in omnibns 
Christum indutis sancta sit terra, uere sancta per incolatum 
spiritus sancti, uere lacte et melle manans per suauitatem 
spei ipsius, uere ludaea per dei familiaritatem, non enim 

20 qui in manifesto ludaeus, sed qui in occulto -- ut 
et templum dei eadem sit et Hierusalem, audiens ab Esaia: 
exurge, exurge Hierusalem. indue fortitudinem 
brachii tui, exurge, sicut in primordii die, scilicet 
in ilia integritate, qua fuerat ante delictum transgressionis. 

25 qui enim in earn Hierusalem uoces eiusmodi competent exhor- 
tationis et aduocationis, quae occidit prophetas et lapidauit 

1] I Cor. 2, 9. 5] cf. Matth. 5, 45. 9] cf. Kom. 1, 25. 11] cf. 
Deut. 8, 3; Lue. 4, 4; Matth. 4, 4. 12] cf. loh. 6, 51. 14] cf. loh. 15, 1. 
15] cf. Exod. 3, 5. 18] cf. Exod. 3, 17. 19] Kom. 2, 28. 29. 22] Es. 
51, 9. 26] cf. Matth. 23, 37; Luc. 13, 34. 

2 ascenderunt FR, ascendit PM 6 mittens PMF, emittens C 
1 est .Z?, sunt PMF 11 hominem. sic uulgo 13 aquam spiritus C, 
uinum spiritus PMF 14 uinum animae (7, aquam animae PMF 
17 uere (e ex a corr. R) P 21 dei om. PR 1 22 indue PMFR\ 
induere JS 3 uulgo 23 primordii die F, primordio die M, primordio P, 
primordio L dieij B 24 qua fuerat PM, quae fuerat F 25 qui enim 
Eng: quae enim PMF 26 lapidat Gel 



54 Q.uinti Septimi Florentis Tertulliani 

missos ad se et ipsum postremo dominum suum confecit? 
sed nee ulli omnino terrae salus repromittitur, quam oportet 
cum totius mundi habitu praeterire. etiam si quis audebit 
terrain sanctam paradisum potius argumentari, quam et patrum 
dici capiat, Adae scilicet et Euae, proinde et in paradisum 5 
restitutio carni uidebitur repromissa, quae eum incolare et 
custodire sortita est, nt tails illuc homo reuocetur. qualis 
inde depulsus est. 

27. Habemus etiam uestimentorum in scripturis mentionem 
ad spem carnis allegorizare, quia et apocalypsis lohannis: 10 
hi sunt. ait, qui uestimenta sua non coinquinaue- 
runt cum mulieribns, uirgines scilicet signlficans et qui 
semetipsos castrauerunt propter regna caelorum. itaque in 
albis erunt uestibus, id est in claritate innubae carnis. et in 
euangelio indumentum nuptiale sanctitas carnis agnosci potest. 15 
itaque Esaias docens, quale ieiunium elegerit dominus, cum 
subicit de mercede bonitatis: tune, inquit, lumen tuum 
temporaneum erumpet et uestimenta tua citius 
orientur, non subsoricam utique nee pallium sed earn em 
nolens accipi, ortum carnis resurrecturae de mortis occasu 20 
praedicauit. adeo nobis quoque suppetit allegorice defensio 
corporalis resurrectionis. nam et cum legimus: populus 
me us, introite in cell as pro mas quantulum, do 
nee ira mea praetereat. sepulcra erunt cellae prornae, 
in quibus paulisper requiescere habebunt qui in finibus saeculi 25 
sub ultima ira per antichristi uim excesserint. aut cur cellarum 
promarum potius uocabulo usus est, et non alicuius loci 

3] cf. I Cor. 7, 31. 4) cf. Gen. 31, 3; 48, 21. 11] Apoc. 14, 
4; 3, 4. 13] cf. Matth. 19, 12. 14] cf. Apoc. 3, 5. 15] cf. Matth. 

22, 11. 17] Es. 58, 8. 22] Es. 26, 20. 

1 missos ad se MF, ad se missos P uulgo confecit PMFCR 1 , con- 
fixit .R 3 uulgo 6 incolere C 8 depulsus FR^mg (ex Hirsaugiensi), 
pulsus PMRuulgo 14 innubae Rig: innube PMF, in nube R 

19 subsericam Gel: subscribam PMF, subuculam B 21 allegorice PMF 
(= aUhrfloowf) sc. TE^VY]), allegorica Gel reliqui 23 quantulum = jx-.y.pov 
ooov (Eng) 27 usus uocabulo F 



II. De Carnis Re surrectione 2628. 65 

receptorii, nisi quia in cellis pvomis caro salita et usui repo- 
sita seruatur. depromenda illinc suo tempore? proinde enim 
et corpora medicata condimentis sepulturae mausoleis et 
monumentis sequestrantur, processura inde cum iusserit domi- 
5 nus. quod cum ita intellegi congruat. -- ecquae enim ab ira 
dei cellariorum nos refugia seruabunt? -- hoc ipso quod ait: 
donee ira praetereat. quae extinguet antichristum, post 
iram ostendit processuram earn em de sepulcro. in quo ante iram 
fuerit inlata. nam et de cellariis non aliud effertur. quam quod 

10 infertur. et post antichrist! eradicationem agitabitur resurrectio. 

28. Scimus autem sicut et uocibus ita et rebus propheta- 

tum; tam dictis quam et factis praedicatur resurrectio. cum 

Moyses manum in sinum condit et emortuam profert et rur- 

sus ksinuat et uiuidam explicat. nonne hoc de toto homine 

15 portendit? siquidem trina uirtus dei per ilia trina signa 
denotabatur cum suo ordine, primo diabolum serpentem quam- 
quam formidabilern subactura homini, dehinc carnem de sinu 
mortis retractura. atque ita omnern sanguinem executura iudi- 
cio. de quo apud eundem propheten: quoniam et uestrum, 

20 inquit deus, sanguinem exquiram de omnibus be- 
stiis. et de manu hominis et de manu fratris exqui 
ram eum. porro nihil exquiritur nisi quod reposcitur, nihil 
reposcitur nisi quod et reddetur, et utique reddetur quod 
ultionis nomine reposcetur et exquiretur. neque enim uindicari 

26 poterit quod omnino non fuerit. erit autem, dum restituitur. 
uti uindicetur. in carnem itaque dirigitur quicquid in sanguinem 
praedicatur, sine qua non erit sangtiis. caro suscitabitur, ut 
sanguis uindicetur. sunt et quaedam ita pronuntiata, ut allego- 
riae quidem nubilo careant, nihilominus tamen ipsius simplici- 

7] Es. 26, 20. 13J cf. Exod. 4, 67. 15] cf. Eiod. 4. 29. 
19] Gen. 9, 5. 

4 sequestrentur B 5 ecquae Oehlerus: et quae PMF 6 quo ait CF 
8 sepulchris in quae Gel 11 sicut et MF, sicut P uulgo 13 mortuam F 
15 portendit. siquidem uulgo 16 notabatur Gel 18 iudicio executura F 
19 prophetam F 26 uti om. P (add. R ex Hirsaugiensi) carnem P, 
came MF sanguine F 27 ut om. MF 28 allegoriae P, allegoricae MF 

xxxxvn. Ten. in. 5 



66 Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

tatis suae sitiant interpretationem, quale est apud Esaiam: 
ego occidam et uiuificabo. certe postea quam occiderit 
uiuificabit. ergo per mortem occidens per resurrectionem uiui- 
ficabit. caro est autem, quae occiditur per mortem, caro itaque 
et uiuificabitur per resurrectionem. certe si occidere carni 5 
animam eripere est, uiuificare, contrarium eius, carni animam 
referre est, caro resurgat necesse est, cui anima per occisio- 
nera erepta referenda est per uiuificationem. 

29. Igitur si et allegoricae scripturae et argumenta rerum 
et simplices uoces resurrectionem carnis, quamquam sine nomi- 10 
natione ipsius substantiae, subradiant, quanto magis quae hanc 
spem in ipsas substantias corporales speciali mentione deter 
minant non erunt deducendae in quaestionem? accipe Ezechie-. 
lem: et fa eta est, inquit, super me manus domini et 
extulit me in spiritu dominus et posuit me in me- 15 
dio campi; is erat ossibus refertus. et circumduxit 
me super ea per circuitum et ecce multa super 
faciem campi et ecce arida satis, et ait ad me: fili 
hominis, si uiuent ossa ista? et dixi: Adonai 
do mine, tu scis. et ait ad me: propheta in ossa haec 20 
et dices: ossa arida, audite sermonem domini: 
haec dicit dominus Adonai ossibus istis: ecce ego 
adfero in uos spiritum, et uiuetis, et dabo in uos 
neruos et reducam in uos carnes et circumdabo in 
uobis cutem et dabo in uobis spiritum, et uiuetis et 25 
cognoscetis, quod ego dominus. et prophetaui secun- 
dum praeceptum, et ecce uox, dum propheto, et ecce 
motus: et accedebant ossa ad ossa, et uidi et ecce 

2] Deut. 32, 39. (cf. I Reg. 2, C) 14] Ez. 37, 1 14. 

4 occiditur JBing, occiderit PMF 6 animam L eripere est, uiuificare, 
contrarium eius, carni animam., referre est caro B, animam referet caro 
PMF 1 anima M, animam PMF 8 ereptam MF 11 obradiant C 
15 in (prius) om. Gel 1 1 super (alt. } om. P (supte s. u. E) 24 neruos scripsi: 
spiritum PMF in uos carnes FC, uos in carnes PM et circum 
dabo in uobis PMFR 1 , et om. E 3 , in om. Gel 25 cutem uobis om. F 



II. De Carnis Resurrectione 2830. 57 

super ossa nerui et caro ascendit et circnmpositae 
sunt eis carries et spiritus in eis non erat. et ait ad 
me: propheta ad spiritum, fili hominis, propheta et 
dices ad spiritum: haec dicit dominus Adonai: a qua- 
5 tuor uentis ueni, spiritus, et spira in istis interemptis, 
et uiuant. et prophetaui ad spiritum, sicut praecepit 
mihi. et introiit in ea spiritus et uixerunt et constite- 
runt super pedes suos ualentia magna satis, et ait ad 
me: fili hominis. ossa ista omnis domus Israhel est. 

10 ipsi dicunt: exaruerurit ossa nostra et periit spes 
nostra, auulsi sumus in eis. propterea propheta ad 
eos: ecce ego patefacio sepulcra uestra et eueham 
uos de sepulcris uestfis, populus meus, et inducam 
iios in terrain Israhel et cognoscetis, quod ego dorni- 

15 nus aperuerim sepulcra uestra et eduxerim uos de 
sepulcris uestris, populus meus, et dabo uobis spiri 
tum et uiuetis et requiescetis in terra uestra et 
cognoscetis, quod ego dominus locutus sim et fece- 
rim, dicit dominus. 

20 30. Hanc quoque praedicationem scio, qualiter concutiant 
in allegoriae argumentationem, quia dicendo ossa ista omnis 
domus est Israhel imaginem ea fecerit Israhelis et a pvo- 
pria condicione transtulerit; atque ita figuratam esse. non 
ueram resurrectionis praedicationem. statum enim ludaeorum 

25 deform ari quodammodo emortuum et exaridum et dispersum 
in campo orbis. itaque et imaginem resurrectionis in ilium 
allegorizari, quia recolligi habeat et recompingi os ad os, id 
est tribus ad tribum et populus ad populum, et recorporari 
carnihus facultatum et neruis regni atque ita de sepulcris, 

so id est de habitaculis captiuitatis tristissimis atque teterrimis, 

211 Ez. 37, 11. 

5 uentis caeli spiritus C 1 constiterunt FC, steterunt PM 10 et 
periit spes nostra om. P (add. R in mg. ex Hirsaugiensi) 15 ape 
ruerim C, aperui PMF 17 requiescitis R 3 18 sim P, sum MF 
22 est israhel PM, israhelis est F (cf. 68, 21), Israel est Gel 29 carni- 
bus MFBmg, carnis P facultatum Bmg, facultatem PMF et om. P 

5* 



68 Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

educi et refrigerii nomine respirari et uiuere exinde in terra 
sua ludaea. et quid post haec? morientur sine dubio. et quid 
post mortem? nulla, opinor, resuscitatio, si non haec erit 
ipsa, quae Ezechieli reuelatur. sed enim et alias praedicatur 
resurrectio. ergo et baec erit, et temere instatum earn ludaicarum 5 
rerum conuertunt: aut si alia est ilia quam defendimus, nihil 
mea interest, dum sit et corporum resurrectio, sicut et rerum 
ludaicarum. denique hoc ipso, quod recidiuatus ludaici status de 
recorporatione et redanimatione ossuum figuratur, id quoque 
euenturum ossibus probatur. non enim posset de ossibus figufa 10 
componi, si non id ipsum et ossibus euenturum esset. nam 
etsi figmentum ueritatis in imagine est, imago ipsa in ueritate 
est sui. necesse est esse prius sibi, quo alii configuretur. de 
uacuo similitudo nou competit, de nullo parabola non conuenit. 
ita oportebit ossuum quoque credi reuiscerationem et respi- 15 
rationem, qualis dicitur, de qua possit exprimi ludaicarum 
rerum reformatio, qualis adfingitur. sed magis religiosum est 
ueritatem de suae f ueritate simplicitatis defendi, quam sen- 
sus diuinae propositionis expostulat. si enim ad res ludaicas 
spectaret haec uisio, statim reuelato situ ossuum subiecisset: o 
ossa ista omnis domus Israhelis est, et cetera deinceps. 
at cum ostensis ossibus de propria spe eorum quid obloquitur, 
nondum nominato Israhele, et fidem temptat prophetae: fili 
hominis, si uiuent ossa haec? ut et ille responderet: 
domine, tu scis, non utique deus prophetae fidem de ea re as 
temptasset, quae futura non esset, quam numquam Israhel audis- 
set, quam credi non oporteret. sed quoniam praedicabatur 
quidem resurrectio mortuorum. Israhel uero pro sua increduli- 

21] Ez. 37, 11. 23] Ez. 37, 3. 25] Ez. 37, 3. 

1 respirari PMF, respirare Pam 3 resurrectio F 5 aut haec lun 
9 readunatione C ossium R 15 ossium R 18 de suae ueritate 
simplicitatis PMF, de sua simplicitate et auctoritate B, de suae auetori- 
tate simplicitatis Pam: ego rescribi uelim: de suae simplicitatis ueritate 
ceteris (quam expostulat) ut interpretamento deletis 20 ossium E 
22 qui Pam 23 et om. P 24 ossa Jiaec, J5, ossa PMF 



II. De Carnis Resurr ectione 30 31. 69 

tate diffidens scandalizabatur et aspiciens habitum senescentis 
sepulturae desperabat resurrectionem uel non in earn potius 
animum dirigebat sed in circumstantias suas, idcirco deus 
et prophetam, qua et ipsum dubium, praestruxit ad constan- 

5 tiam praedicationis reuelato ordine resurrectionis et populo 
id credendum mandauit, quod prophetae reuelauit. ipsos dicens 
esse ossa quae erant resurrectura, qui non credebant resurrec- 
tura. denique in clausula: et cognoscetis, inquit. quod ego 
dominus locutus sim et fecerim. id utique facturus, quod 

10 fuerat locutus; ceterum non id facturus, quod locutus, si 
aliter facturus quam locutus. 

31. Plane, si et populus allegorice mussitaret ossa sua 
arefacta et spem suam perditam, dispersionis exitum queru- 
lus, merito uideretur et deus figuratam desperationem figurata 

is promissione coiisolatus. sed cum dispersionis quidem iniuna, 
nondum populo accidisset, resurrectionis uero spes apud ilium 
saepissime cecinisset, manifestus est de corporum interitu 
labefactans fiduciam resurrectionis. ita et deus earn restruebat 
fidem, quam populus destruebat. quamquam et si aliqua prae- 

20 sentium rerum tune conflictatione haerebat Israhel, non idcirco 
in parabola accipienda esset reuelationis intentio sed in testa- 
tionem resurrectionis, ut in illam spem erigeret illos, aeternae 
scilicet salutis et necessarioris restitutionis, et auerteret a 
respectu praesentium rerum. ad hoc enim et alii prophetae: 

25 exibitis de sepulcris uelut uituli deuinculis soluti et 
conculcabitisinimicos, et rursus: gaudebit cor ue strum, 
et ossa uestra uelut herba orientur, quia et herba de 

8] Ez. 37, 14. 25] Mai. 4, 2. 26] Es. 66, 14. 

4 qua MF, quia P (corr. m. 1 in quasi), quasi E uulgo 8 cogno- 
scentes F 10 facturus L quam locutus., B, facturus PMF 12 musi- 
taret PM 13 exitum PMF, exitu Gel (prob. Eng) 15 consulatus M 

17 cecinisset PMF (cf. 49, 12), cecidisset Gel <et> manifestus Big 

18 resurrectionis, ita Rig restruebat PMF1VB, restituebat R*GN 
20 haerebat PMF, maerebat Gel Israel E, israheli PMF 24 alibi 
B* prophetae Big: prophetes PMF 26 rursum Gel 27 uelut 
herba Bmg, uelociter PMF 



70 Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

dissolutione et corruptela seminis reformatur. in summa: si 
proprie in Israhelis statum resurgentium ossuum imago conten- 
ditur, cur etiam non Israheli tantummodo uerum et omnibus 
gentibus eadem spes aduantiatur et recorporandarum et redani- 
raandarum reliquiarum et de sepulcris exsuscitandorum mortuo- 5 
rum? de omnibus enim dictum est: uiuent mortui, exur- 
gent de sepulcris: ros enim, qui a te, medela ossibus 
eorum. item alibi: ueniet adorare omnis caro in con- 
spectu meo, dicit do minus, quando? cum praeterire coeperit 
habitus raundi huius. supra enim: quemadrnodum caelum 10 
nouurn et terra noua, quae ego facio, in conspectu 
meo, dicit dorninus, . ita stabit semen uestrum. tune 
ergo et quod subicit implebitur: et exibunt, utique de se 
pulcris, et uidebunt artus eorum. qui impie egerunt, 
quoniam uermis illorum non decidet et ignis illorum 15 
non extinguetur, et erit satis conspectui omni carni. 
scilicet quae resuscitata et egressa de sepulcris dominum pro 
hac gratia adorabit. 

32. Sed ne solurnrnodo eorum corporum resurrectio uidea- 
tur praedicari, quae sepulcris demandantur, habes scriptum: 20 
et mandabo piscibus maris et eructabunt ossa, quae 
sunt comesta, et faciam compaginem ad compaginem 
et os ad os. ergo, iriquis, et pisces resuscitabuntur et cete- 
rae bestiae et alites carniuorae, ut uomant quos comederunt, 
quia et apud Moysen legis exquiri sanguinem de omnibus 25 
bestiis? non utique. sed idcirco nominantur bestiae et pisces 
in redibitionem carnis et sanguinis, quo magis exprimatur resur- 

6j Es. 26, 19. 8] Es. 66, 23. 10] Es. 66, 22. 13] Es. 66, 24. 
21] ?? ( C f. Apoc. 20, 13) 

2 ossium EF 5 exsuscitandorum MFGel: excitandorum P 6 exur- 
gent PMF, <et)> exurgent It uulgo 1 qui a te PMF, qui a te <^est)> 
Gel medela <est> Pam 9 meo Gel: domini eo PMF 11 nouum 
om. MF 13 subicit Gel: suum dicit PMF 15 illorum MF, eorum P 
uulgo 16 erit satis PMF, erunt Gel reliqui 21 eructuabunt F 
22 faciam Bmg, facient PMF 24 uomant PMFE 1 , reuomant R* uulgo 
27 redibitionem PMF, redibitione Gel 



II. De Carnis Resurrectione 3132. 71 

rectio etiam deuoratorum corporum, cum de ipsis deuoratori- 
bus exactio edicitur. puto autefn huius quoque diuinae pote- 
statis documentum idoneum lonam, cum incorruptus utramque 
stjbstantiam, carnem atque animam, de aluo piscis euoluitur, 
5 et utique triduo concoquendae carni (tarn) uiscera ceti suffecis- 
sent quam capulum, quam sepulcrum, quam senium requietae 
atque conditae alicuius sepulturae, saluo eo, quod et bestia 
feros in Christianum uel maxime nomen homines uel ipsos 
etiam iniquitatis angelos figurauit, de quibus sanguis exigetur 

10 per ultionem pensandarn. quis ergo discendi magis adfinis 
quam praesumeridi et credendi diligentior quam contendendi 
et diuinae potius sapientiae religiosus quam suae libidinosus, 
audiens aliquid a deo destinatum in canies et cutes et neruos 
et ossa, aliud quid haec commentabitur, quasi non in horni- 

IB nem destinetur quod in istas substantias praedicatur? aut 
enim nihil in hominem destinatur, non liberalitas regni, non 
seueritas iudicii, non quodcumque est resurrectio, aut si in 
hominem destinatur. necesse est in eas substantias destinetur, 
ex quibus homo structus est. in quern destinatur. illud etiam 

20 de argutissimis istis demutatoribus ossuum et carnium et 
neruorum et sepulcrorum require, cur, si quando in animam 
quid pronuntiatur, nihil aliud animam interpretantur nee trans- 
fingunt earn in alterius rei argumentum, cum uero in aliquam 
speciem corporalem quid edicitur, omnia potius adseuerant 

25 quam quod nominatur? si corporalia parabolae, ergo et ani- 
malia, si non et animalia, ergo nee corporalia. tarn enim c<?r- 
pus homo quam et anima; ut non possit altera species admit- 
tere aenigmata, altera excludere. 

4] cf. Ion. 2, 11. 5] cf. Ion. 2, 1. 

3 utramque substantiam MF, utraque substantia P 4 carnem atque 
animam MF, carne atque anima P piscis M (bestiae s. u. a 
m. 2} euomitur Lat 5 parenthesin indicaui utique P, utrique 
MF tridno P, triduum MF tarn addidi 1 conditae (a condiendi 
uerbo scilicet) PMF, reconditae Gel reliqui bestia scripsi: bestias 
PMF 8 hominis PR 1 13 carne sed M 20 ossium E 22 trana- 
fingunt PMF, transfigunt R, transfigurant Gel 



72 Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

33. datis haec de prophetico instrumento. ad euangelia 
mine prouoco, hie quoque occursurus prius eidem astutiae 
eorum, qui proinde et dominum omnia in parabolis pronun- 
tiasse contendunt, quia scriptum sit: haec omnia locutus 
estlesus in parabolis et sine parabola non loquebatur 5 
ad illos, scilicet ad ludaeos. nam et discipuli: quare, aiunt, 
in parabolis loqueris? et dominus: propterea in para 
bolis loquor ad eos, ut uidentes non uideant et audien 
tes non audiant, secundum Esaiam. quodsi ad ludaeos in 
parabolis, iam non ad omnes; si (non) ad omnes in parabolis, 10 
iam non semper nee omnia parabolae. sed quaedam, cum ad 
quosdam, ad quosdam auterrr, dum ad ludaeos; nonnumquam 
plane et ad discipulos. sed quomodo referat scriptura consi- 
dera: dicebat autem et parabolam ad eos. ergo et non 
parabolam dicebat, quia non notaretur, cum parabolam loque- is 
batur, si ita semper loquebatur. et tamen nullam parabolam 
non aut ab ipso inuenias edissertatam, ut de seminatore in 
uerbi administrationem, aut a commentatore euangelii praelu- 
minatam, ait iudicis superbi et uiduae instantis ad perseue- 
rantiam orationis, aut ultro coniectandam, ut arboris fici 20 
dilatae in spem ad instar ludaicae infructuositatis. quodsi 
nee parabolae obumbrant euangelii lucem, tanto abest, ut 
sententiae et definition es, quarum aperta natura est. aliter 
quam sonant sapiant. definitionibus autem et seutentiis domi- 
nus edicit siue iudicium sine regnum dei siue resurrecti- 25 
onem. tolerabilius erit, inquit, Tyro et Sidoni in die 
iudicii, et: dicite illis. quod adpropinquauerit regnum 
dei, et: retribuetur tibi in resurrectione iustorum. si 

4] Matth. 13, 34. 6] Matth. 13, 10. 7] Matth. 13, 13. 9J cf. 
Matth. 13, 14; Es. 6, 9. 14] Luc. 18, 9. 17J cf. Matth. 13, 1823. 
19] cf. Luc. 18, 15. 20] cf. Luc. 13^ 69. 26] Matth. 11, 24. 
27] Matth. 10. 7. 28] Luc. 14, 14. 

4 sit MF, estPuulgo 6 ad iudaeos MF, iudaeosP uulgo 10 non (alt.) 
add.E* 11 et ad quosdam Gel 13 scriptura om.F 14 parabolam om.Gel 
17 edissertatam .R 3 , edisseratam PMFJR 1 edissertam C 18 administra 
tionem PMF, administration e R uulgo 26 s> r doni F, sidorie M, sjdon et P 



II. De Carnis Resurrectione 33 34. 73 

nomina absolute sunt rerum, id est iudicii et regni dei et 
resurrectionis, ut nihil eorum in parabolam comprimi possit, 
nee ea in parabolas compellantur, quae ad dispositionem et 
transactionera regni et passionem iudicii et resurrectionis 

5 praedicantur ; atque ita corporalia defendentur ut corporalibus 
destinata, id est non spiritalia, quia non figurata. nam et 
ideo praestruximus tarn corpus animae quam et carnis obno- 
xium esse mercedibus pro communi operatione pensandis, ne 
corporalitas animae occasionem subministrans figurarum corpo- 

10 ralitatem carnis excludat, cum utramque participem et regni 
et iudicii et resurrectionis oporteat credi. et mine eo pergimus, 
uti corporalitatem carnalem proprie demonstremus a domino 
significari in omni resurrectionis mentione, salua animali, quam 
et ipsam pauci receperunt. 

is 34. In primis cum ad hoc uenisse se dicit, uti quod periit 
saluum faciat, quid dicis perisse? hominem sine dubio. totumne 
an ex parte? utique totum, siquidem transgressio, quae perdi- 
tionis humanae causa est, tarn animae instiuctu ex concupi- 
scentia quam et carnis actu ex degustatione commissa totum 

20 hominem elogio transgressionis inscripsit atque exinde merito 
perditionis impleuit. totus itaque saluus fiet qui perit totus 
delinquendo. nisi si et ouis ilia sine corpore amittitur et sine 
corpore reuocatur. nam si caro quoque eius cum anima, quod 
pecus totum est, humeris boni pastoris aduehitur, ex utraque 

25 utique substantia restituendi hominis exemplurn est. aut quam 
indignum deo, dimidium hominem redigere in salutem, paene 



15] cf. Luc. 19, 10. 22J cf. Luc. 15, 46. 

1 absolute PM (corr. e in a m. 2], absoluta J? Gel reliqui 3 dispo 
sitionem MFGRz, dispensationem PR 1 4 transactionem regni et pas 
sionem iudicii scripsi: transactionem et passionem regni iudicii PMF 
5 defendantur M (m. 2) N Rig 1 praestrinximus PR* 8 pensaudus P 
(corr. R} M (corr. m. 1} 13 animalis M (litt. s eras.} 18 causae P 
(corr. R) M (corr. m. 1) 21 perit PMF, periit Gel 22 delinquendo 
totus Gel 23 nisi P (del. ni R) 



74 Quinti Septimi Floren Us Tertulliani 

minus facere ##, cum etiam saecularium principum plena sem 
per indulgentia uindicetur. diabolus ualidior in hominis iniu- 
riam intellegetur, totum eum elidens? deus infirmior renuntia- 
bitur, rion totum eum releuans? atqtiin et apostolus suggerit, 
ubi delictum abundauerit, illic gratiam superabundasse. quo- 5 
modo denique saluus habebitur qui poterit et perditus dici? 
came scilicet perditus; [anima uero saluus] nisi quod iam 
et anima in perdito constituatur necesse est, ut salua effici 
possit; id enim saluum effici oportebit, quod perditum fuerit. 
porro autem recipimus anirnae inmortalitatem, ut perdita non 10 
in interitum credatur sed in supplicium. id est in gehennam. 
et si ita est, iam non animam spectabit salus, saluam scilicet 
sua riatura per inmortalitatem, sed carnem potius. quam interi- 
bilem constat apud omnes. aut si et anima interibilis, id est 
non inmortalis, quod et caro, iam et carni forma ilia ex aequo 15 
proficere debebit proinde mortali et interibili, qua id quod 
perit saluum facturus est dominus. nolo nunc contentioso 
tune deducere, hac an iliac hominem perditio depostulet. dum 
utrimque eum salus destinet in ambas substantias peraequata. 
ecce enim ex quacumque substantia hominem perisse praesump- 20 
seris, ex altera non perit. saluus ergo erit iam ex qua non 
perit et saluus nihilominus fiet ex qua perit. habes totius 
hominis restitutionem, dum et quodcumque eius perit saluum 
facturus est dominus et quodcumque non perit utique non 
erit perditurus. quis ultra de utriusque substantiae securitate as 
dubitabit, cum altera salutem consecutura sit, altera amissura 

51 cf. Rom. 5, 20. 

1 lacunam signaui: quam censuram humanam (cf. p. 45, 12) uel simile 
aliquid intercidisse uidetur 2 ualentior jR 3 (tacet unde) o renun- 
tiabitur <jn hominis salutem)* fort. 8 intellegetur Eng: intellegitur 
PMF 4 atqui E 6 perditus L dicij 5, perditus PMF 7 anima 
uero saluus seclusi 10 animae om. P (add. E ex Hirsaugiensi) non 
om. F 16 qua MF, quia P uulyo 18 ilia F 19 utrimque R l mg 
(ex Hirsaugiensi), utrumque PMF 26 alterutra P sit u altera amis- 
sura earn non sit., B, sit PMF 



IF. De Carnis Resurrectione 34. 75 

earn non sit? et tamen adhuc sensu rem exprimit do minus 
ego dicens ueni, non ut meam, sed ut patris, qui me 
misit, faciam uoluntatem. quam? oro te. ut omne. quod 
dedit mihi, non perdam ex eo quicquam sed resusci- 
5 tern ill ud nouissima die. quid a patre Christus acceperat. 
nisi quod et induerat? hominem sine dubio, carnis animaeque 
texturam. neutrum ergo eorum, quae accepit, perire patietur, 
immo nee quicquam utriusque, immo nee modicum, quodsi 
modicum caro, ergo nee carnern, quia nee modicum, [nee 

10 quicquam, quia nee quicquam] atquin si non et camera resusci- 
tabit nouissima die, iam non modicum patietur perire de 
homine, sed pro tanta dixerim parte prope totum. ingerens 
amplius: hoc est patris uoluntas, ut omriis, qui aspicit 
filium et credit in eurn, habeat uitam aeternam et 

is suseitem ilium nouissimo die plenitudinem extruit resur- 
rectionis. distribuit enim utrique substantiae per officia pro- 
pria mercedem salutis, et carni, per quam filius aspiciebatur. 
et animae, per quam credebatur. ergo, dices, illis erit promissa 
res, a quibus Christus uidebatur. sit plane ita, ut et ad nos 

20 eadem spes inde manauerit. nam si uidentibus et idcirco 
credentibus fructuosa tune fuerunt opera carnis atque animae, 
multo magis nobis. feliciores enim qui non uident et 
credent; quando, et si illis negaretur carnis resurrectio, 
certe felicioribus competisset. quomodo autem felices, si ex 

25 parte perituri? 



2] loh. 6, 38. 3] loh. 6, 39. 13] loh. 6, 40. 22] loh. 20, 29. 

1 sensu (hoc cst: edicto] rem scripsi: sensum rei PMF 5 nouissima 
MF, in nouissima P uulgo 9 nee quicquam sedusi: nee quicquam 
MFR, nee quicquam, quia nee quicquam PC 10 atqui R 13 hoc PATF, 
haec Gel 15 nouissimo MF, nouissima P uulgo 16 distruit P (corr. 
R) propria scripsi: propriam PMF, priora Gel 17 filius MF, filius 
hominis P 21 fuerint C 22 enim PMF, enim, inquit C uident 
PMF, uiderunt Gel 23 credent PMF, credunt Gel 24 autem scripsi: 
enim PMF 



75 Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

35. Sed et praecipit eum potius timendum, qui et corpus 
et animam occidat in gehennara, id est dominum solum, non 
qui corpus occidant. animae autem nihil nocere possint, id 
est humanas potestates. adeo hie et anima inmortalis natura 
recognoscitur, quae non possit occidi ab hominibus, et carnis 5 
esse mortalitatem, cuius sit occisio, atque ita resurrectionem 
quoque mortuorum carnis esse, quae in gehennam nisi resusci- 
tata non poterit occidi. sed quoniam et hie de interpretation e 
corporis [quaestioj cauillatur, ego corpus hominis non aliud 
intellego quam omnern istam struem carnis, quoquo genere 10 
materiarum concinnatur atque uariatur, quod uidetur, quod 
tenetur, quod denique ab hominibus occiditur. sic et parietis 
corpus non aliud admittam quam caementa, quam saxa, quam 
lateres. si quis arcanum aliquod corpus inducit, ostendat 
reuelet probet ipsum etiam esse, quod occidatur ab homine. 15 
et de illo erit dictum, item si animae corpus opponitur, uacabit 
astutia. cum eniin utrumque proponitur, corpus atque animam, 
occidi in gehennam, distinguitur corpus ab anima, et relinqui- 
tur corpus intellegi id, quod in promptu sit, caro scilicet, 
quae sicut occidetur in gehennam, si non magis a deo timuerit 20 
occidi. ita et uiuificabitur in uitam aeternam, si maluerit ab 
homiuibus potius interfici. proinde si quis occisionem carnis 
atque auimae in gehennam ad interitum et h nem utriusque 
sabstantiae adripiet, non ad supplicium, quasi consumendarum, 
non quasi puniendarum, recordetur ignem gehennae aeternum 25 
praedicari in poenam aeternam, et inde aeternitatem occisionis 
agnoscat, propterea humanae ut temporali praetimendam. tune 
et aeternas substantias credet, quarum aeterna sit occisio in 
poenam. certe- cum post resurrectionem corpus cum anima 



1] cf. Mattii. 10, 28. 26] cf. Matth. 25, 46. 

1 et corpus MF, corpus P uulyo 9 quaestio seclusi 10 intellego 
scripsi: intellegam PMF 15 etiam esse MF, esse etiam Puulgo 
16 opponit Gel 19 corpus intellegi scripsi: corpus intellige PMF, 
intellegi corpus Gelreliqui 



II. De Carnis Kesurrectione 3536. 77 

occidi habeat in gehennam, satis de utroque constabit, et de 
carnali resurrectione et de aeterna occisione. absurdissimum 
alioquin, si idcirco resuscitata caro occidetur in gehennam, 
uti finiatur, quod et non resuscitata pateretur. in hoc scilicet 

5 reficietur, ne sit cui non esse iam euenit. eidem nos spei 
fulciens passerum quoque subiungit exemplum, quod ex duobus 
non cadat alter in terram sine dei uoluntate. ut et carnem, 
quae ceciderit in terram, proinde credas et resurgere posse 
per eiusdem dei uoluntatem. nam et si passeribus hoc non 

10 licet, sed nos multis passeribus antestamus eo, quod cadentes 
resurgamus, quorum denique capillos capitis omnes numerates 
adfirmans saluos utique repromittit. perituros enim quae ratio 
in numerum redegisset? nisi quia hoc est: ut omne, quod 
pater mihi dedit, non perdam ex eo quicquam, id est 

15 nee capillum, sicut nee oculum nee dentem. ceterum unde 
erit fletus et dentium frendor, nisi ex oculis et ex dentibus? 
occiso scilicet etiam corpore in gehennam et detruso in tene- 
bras exteriores, quae oculorum proprie tormenta sunt. si quis 
in nuptiis minus dignis operibus fuerit indutus, constrin- 

20 gendus statim manibus et pedibus, utpote qui cum corpore 

(re)surrexerit. sic ergo et recumbere ipsum in dei regno et sedere 

in thronis Christi et adsistere ad dexteram tune uel sinistram et 

edere deligno uitae corporalis dispositionis fidelissima indicia sunt. 

36. Videamus nunc, an et Saducaeorum uersutiam elidens 

25 nostram magis sententiam erexerit. causa, opinor, quaestionis 
fuit destructio resurrectionis, siquidem Sadueaei neque animae 
neque carnis admittunt salutem et ideo, ex qua uel maxime 

6] cf. Matth. 10, 29. 10] cf. Matth. 10, 31. 1 1] cf. Matth. 10, 39. 
13J loh. 6, 39. 15] cf. Matth. 8, 12. 18] cf. Matth. 25, 30. 19] cf. 
Matth. 22, 11. 23] cf. Apoc. 2, 7. 

1 habeat PMF, habeat <a deo> Gel reliqui 3 occidetur MF, occida- 
tur Puulgo 5 nos spei PMF, spei nos E 1 alter PMF, unus C 
16 ex (alt.) om. Gel 18 proprie scripsi: propria PMF tormenta 
sunt PM, sunt tormenta FR 19 opertibus fort, (opertus = svSofia) 
21 <jre>sur rex erit scripsi: surrexerit PJf, surrexit F 22 ad dexteram tune 
PM, tune ad dexteram FR 25 erexit.F 27 ex quo uel maxime spes Gel 



78 Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

specie resurrectionis fides labefactatur, ex ea argurnentum 
problemati suo accommodauerunt, de carnis scilicet obtentu 
nupturae necne post resurrectionem, sub eius mulieris persona, 
quae septem fvatribus nupta in dubio haberetur, cui eorum 
restitueretur. porro seruentur sensus tarn quaestionis quam $ 
responsionis, et controuersiae occursum est. si enim Saducaei 
quidem respuebant resurrectionem, dominus autem earn confir- 
mabat, et scripturarum ignaros increpans, earum scilicet quae 
resurrectionem praedicassent, et uirtutis dei incredulos, idoneae 
utique mortuis resuscitandis, postremo subiciene: quoniam 10 
autem mortui resurgant, sine dubio et confirmando 
esse quod negabatur, id est resurrectionera mortuorum apud 
deum uiuorum, talem quoque earn confirmabat esse, qualis 
negabatur, utriusque scilicet substantial humanae. neque enim, 
si nupturos tune negauit, ideo nee resurrecturos demonstrauit. 15 
atquin filios resurrectionis appellat, ut per earn quodammodo 
nasci habentes, post quam non nubent, f sed resuscitati. 
similes enim erunt angelis, qua non nupturi, quia cec 
morituri, sed (et) qua transituri in statum angelieum per indu 
mentum illud incorruptibilitatis, per substantial, resuscitatae 20 
tamen, demutationem. ceterum nee quaereretur nupturi siue 
morituri necne rursus essemus, si non eius uel maxime sub- 
stantiae restitutio in dubium uocaretur, quae proprie et morte 
et nuptiis fungitur, id est carnis. habes igitur dominum 
confirmantem aduersus haereticos ludaeorum, quod et nunc 2? 
negatur apud Sadueaeos Christianorum, solidam resurrec 
tionem. 

3] cf. Matth. 22, 2328; Marc. 12, 1823; Luc. 20, 2734. 
10] Luc. 20, 37. 13] cf. Matth. 22, 32. 16] cf. Luc. 20, 36. 18] Luc. 
20, 36. 

1 ex eo Gel 1 confirmabat (7, confirmat PMF 8 ignaros <eos> 
fort. 10 quoniam B, quam PMF 13 deum C, dominum PMF 

15 negauit R*, negabit PMFR 1 demonstrauit ,R 3 , deraonstrabit PMFJR 1 

16 atqui R appellat ut PMF, appellau.it C 17 scilicet resuscitati 
fort. nubent, sed resuscitati similes [enim] erunt angelis Eng 19 et 
add. lun 21 nee PMF, ne Gel 23 in dubium W, in deum 



II. De Carnis Resurrectioiie 3637. 79 

37. Sic et si carnem ait nihil prodesse. ex materia dicti 
dirigendus est sensus. nam quia durum et intolerabilem existi- 
mauerunt sermonem eius, quasi uere carnem suam illis eden- 
dam determinasset, ut in spiritum disponeret statum salutis, 

5 praemisit: spiritus est qui uiuificat atque ita subiunxit: 
caro nihil prodest, sed ad uiuificandum scilicet, exequitur 
etiam, quid uelit intellegi spiritum: uerba. quae locutus 
sum uobis, spiritus sunt, uita sunt, sicut et supra: qui 
audit sermones meos et credit in eum, qui me misit, 

10 habet uitam aeternam et in iudicium non ueniet sed 
transiet de morte ad uitam. itaque sermonem constituens 
uiuificatorem, quia spiritus et uita sermo, eundem etiam carnem 
suam dixit, quia et sermo caro erat factus, proinde in causam 
uitae adpetendus et deuorandus auditu et ruminandus intellectu 

15 et fide digerendus. nam et paulo ante carnem suam panem quo- 
que caelestem pronuntiarat, urguens usquequaque per alle- 
goriam necessariorum pabulorum memoriam patrum, qui panes 
et carnes Aegyptiorum praeuerterant diuinae uocationi. igitur 
conuersus ad recogitatus iilorum, quia senserat dispargendos, 

20 caro, ait, nihil prodest. quid hoc ad destruendam carnis 
resurrectionem, quasi non liceat esse aliquid, quod etsi nihil 
prosit, aliud tamen ei prodesse possit? spiritus prodest; uiui 
ficat enirn. caro nihil prodest; mortificatur enim. itaque secun- 
dum nos magis collocauit utriusque propositionem. ostendens 

25 enim, quid prosit et quid non prosit, pariter inluminauit, quid 
cui prosit, spiritum scilicet carni, mortificatae uiuificatorem. 
ueniet enim hora, inquit, cum mortui audient uocem 
filii dei et qui audierint uiuent. quid mortuum nisi 

1] cf. loh. 6, 64. 3] cf. loh. 6, 53. 5] loh. 6, 64. 7] loh. 
6, 64. 8] loh. 5, 24. 15] cf. loh. 6, 51. 16] cf. loh. 6, 31. 
20] loh. 6, 63. 27] loh. 5, 15. 

1 sic et si Gel: licet si PMF 6 sed ad PMF, ad Gel reliqui 
10 uenit F 11 transiet PMF, transibit Gel 15 dirigendus P 
19 dispargendos PM, dispergendos F 21 etsi PM, si F 26 carni, 
mortificatae Eng: carni mortificatae uulgo 



80 Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

caro? et quid uox del nisi sermo? et quid sermo nisi spiri- 
tus? merito carnem resuscitaturus. quod factus est ipse. et 
ex morte. quam passus est ipse, et ex sepulcro, quo inlatus 
est ipse. denique cum dicit: ne miremini, quod ueniet 
bora, in qua omnes, qui in monumentis sunt. audient 5 
uocem filii dei et precedent qui bona fecerunt in 
uitae resurrectionem, qui mala in resurrectionem 
iudicii, nemo iam poterit aliud mortuos interpretari, qui 
sint in monumentis. nisi corpora et. carnem, quia nee ipsa 
monumenta aliud quam cadauerum stabula. siquidem et to 
ipsi homines ueteres, id est peccatores, id est mortui per 
ignorantiam dei, quos monumenta intellegendos argumen- 
tantur haeretici. de monumentis processuri in iudicium aperte 
praedicantur. ceterum quomodo de monumeutis monumenta 
precedent? 15 

38. Post dicta domini facta etiam eius quid sapere creda- 
mus. de capulis de sepulcris mortuos resuscitantis? cui rei 
istud? si ad simplicem ostentationem potestatis aut ad prae- 
sentem gratiam redanimationis, non adeo magnum illi denuo 
morituros suscitare. enimuero si ad fidem potius sequestrandam 20 
futurae resurrectionis. ergo et ilia corporalis praescribitur de 
document! sui forma, nee sustinebo dicentes idcirco tune 
resurrectionem animae soli destinatam in carnem quoque prae- 
cucurrisse. quia non potuisset aliter ostendi resurrectio animae 
inuisibilis nisi per uisibilis substantiae resuscitationem. male 25 
deum norunt qui non putant ilium posse quod non putant; 
et tamen sciunt potuisse, si instrumentum Tohannis norunt. 
qui enim animas adhuc solas martyrum sub altari quiescentes 
conspectui subdidit, posset utique et resurgentes oculis exhi- 

4] loh. 5, 2829. 11] cf. Eph. 4, 22; Col. 3, 9. 28] cf. 

Apoc. 6, 9. 

2 factum P 3 est om. F ^ et ex ipse om. P (add. E ex Hirsaugiensi) 
5 omnis M 6 filii dei uocem F 16 eius etiam F 17 resuscitantis .R, 
resuscitatis F, resuscitandis PM 20 suscitare Pam: suscitari PMF 
23 procucurrisse fort. 



II. De Carnis Resurrectione 3739. 81 

bere sine carne. at ego deum male decipere non posse, de 
fallacia solummodo infirmum, ne aliter documenta praemisisse 
quam rem disposuisse uideatur, immo ne, si exemplum resur- 
rectionis sine carne non ualuit inducere, multo magis pleriitu- 

5 dinem exempli [in eadem substantia] exhibere non possit. 
nullurn uero exemplum maius est eo. cuius exemplum est. 
mains est autem, si animae cum corpore resuscitabuntur in 
documentum sine corpore resurgendi. ut tota hominis sains 
dimidiae patrocinaretur, quando exemplorum condicio illud 

10 potius expeteret, quod minus haberetur, animae dico solius 
resurrectionem, uelut gustum carnis etiam resurrecturae suo 
in tempore. atque adeo. secundum nostram uero aestima- 
tionem, exempla ilia mortuornm a domino suscitatorum com- 
mendabant quidem et carnis et animae resurrectionem, ne 

i* cui substantiae negaretur hoc donum, qua tamen exempla, eo 
minus aliquid edebant. non enim in gloriam nee in incorrupti- 
bilitatem sed in mortem aliam suscitabantur. 

39. Quam Christus ediderit resurrectionem, apostolica quoque 
instrumenta testantur. nam et apostolis nullum aliud negotium 

so fuit, dumtaxat apud Israhelem. quam ueteris testamenti resignandi 
et noui consiguandi et potius iam dei in Christo contionandi. ita et 
de resurrectione nihil noui intulerunt. nisi quod et ipsam in 
gloriam Christi adnuntiabant, de cetero simplici et nota iam 
fide receptam sine ulla qualitatis quaestione, solis refragan- 

25 tibus Saducaeis. adeo facilius fuit negari in totum mortuorum 
resurrectionem quam aliter intellegi. habes Paulum apud sum- 
mos sacerdotes sub tribune inter Saducaeos et Pharisaeos 

28] cf. Luc. 24, 26. 26 j cf. Act. 23, 1-9. 

5 in eadem substantia seclusi 6 exemplum et om. P (add. R ex 
Hirsaugiensi) 12 sic distinxit Eng (uero = saltern, ut uidetur}: ueri 
aestimationem Leopoldus, ueritatem Bmg ; ego olim uolui rcscribi: atque 
adeo <(in> uero secundum nostram aestimationem 15 qua Oehlerus: 
quae PMF 16 in gloriam id est in angelicae naturae splendor em 
18 aliter dislinxi capita: suscitabantur quam ediderit Christus. 39. Resur 
rectionem uulgo Christus ediderit MF, ediderit Christus Puulgo 
22 intulerunt C, intulerant PMF 27 tribus Gel 

XXXXVII. Tert. III. 6 



82 Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

fidei suae professorem: uiri, inquit, fratres, ego Pharisaeus 
sum, filius Pharisaeorum, de spe nunc et de resurrec- 
tionc iudicor apud uos, utique communi. ne, quia iam 
transgressor legis uidebatur, de praecipuo fidei totius articulo, 
id est de resurrectione, ad Saducaeos sapere existimaretur. 5 
ita quam nolebat uideri rescindere fidem resurrectionis utique 
confirmabat secundum Pharisaeos, respuens negatores eius, 
Saducaeos. proinde et apud Agrippam nihil se ait proferre 
citra quam prophetae adnuntiassent. ergo seruabat resurrec- 
tionem quoque, qualem prophetae adnuntiarant. nam et de 10 
resurrectione mortuorum apud Moysen scriptum commemorans 
corporalem earn norat. in qua scilicet sanguis hominis exquiri 
habebit. itaque talem praedicabat, qualem et Pharisaei susce- 
perant et dominus ipse defenderat et Saducaei, ne talem quo 
que crederent, in totum esse noluerant. sed nee Athenienses 15 
aliam intellexerant a Paulo portendi. denique inriserant, non 
inrisuri omnino, si animae solius restitutionem ab eo audis- 
sent; suscepissent enim uernaculae suae philosophiae frequen- 
tiorem praesumptionem. at ubi iam nationes praeconium resur 
rectionis inauditae retro ipsa nouitate concussit et digna incre- 2 o 
dulitas rei tantae quaestionibus fidem torquere coepit, tune 
et apostolus per totum paene in strum en turn fidem huius spei 
corroborare curauit, et esse earn oslendens et nondum trans- 
actam et. de quo magis quaerebatur, corporalem et, quod 
insuper dubitabatur, non aliter corporalem. 25 

40. Nibil autem mirum, si et ex ipsius instruments captan- 
tur argumenta, cum oporteat liaereses esse; quae esse non 
possent, si non et perperam scripturae intellegi possent. nactae 
denique haereses duos homines ab apostolo editos, interiorem, 

1] Act. 23,^ 6. 8] cf. Act. 26, 22. 11] cf. Act 26, 22; cf. Gen. 
9, 5. 15] cf. Act. 17, 32. 27] cf. I Cor. 11, 19. 29] cf. II Cor. 4, 16. 

3 communi, ne quia Gel: communi quia PMF, communione qua Bmg 
15 nee om. P (add. E ex Hirsaugiensi) 19 ubi iam MF, ubi Puulgo 
20 digne (= iure, begreiflicherweise) susp. Eng 21 torquere MFGel: 
extorquere P 26 captantur MF, captentur Puulgo 28 nactae Gel: 
natae PMF 



II. De Carnis Resurrectione 3940. 83 

id est animam, et exteriorem, id est carnem, salufcem qiridem 
animae, id est interiori homini, exitium uero carni, id est 
extehori adiudicauerunt, quia scripturn sit Corinthiis: nam 
etsi homo noster exterior corrumpitur, sed interior 

5 renouatur die et die. porro nee anima per semetipsam 
homo, quae figmento iam homini appellato postea inserta est, 
nee caro sine anima homo, quae post exilium animae cadauer 
inscribitur. ita uocabulum homo consertarum substantiarum 
duarum quodammodo fibula est, sub quo uocabulo non pos- 

10 sunt esse nisi cohaerentes. porro apostolus interiorem homi- 
nem non tarn animam quam mentem atque animum intellegi 
mauult, id est non substantiam ipsam, sed substantiae sapo- 
rem. siquidem Ephesiis scribens in interiorem hominem 
habitare Christum, sensibus utique intimandum dominum 

15 significant, denique adiunxit: per fid em et in cordibus 
uestris et in dilectione, fidem quidem et dilectionem non 
substantiua animae ponens sed conceptiua, in cordibus au- 
tem dicens, quae substantiua sunt carnis, iam et ipsum interi 
orem hominem carni deputauit, quern in corde constituit. 

20 inspice nunc, quomodo exteriorem quidem hominem eor- 
rumpi allegarit, interiorem uero renouari die ac die, ne illam 
corruptelam carnis adfirmes, quam ex die mortis in perpetuum 
defectura patiatur, sed quam in istius uitae spatio ante mortem 
et usque ad mortem uexationibus et pressuris, tormentis atque 

as suppliciis nominis causa experitur. nam et homo interior hie 
utique renouari habebit, per suggestum spiritus proficiens fide 
et disciplina die ac die, non illic, id est non post resurrec- 
tionem, ubi non utique die ac die renouari habemus, sed 
semel ad summam. de sequentibus disce: quod enim ad 

3] II Cor. 4, 16. 6] cf. Gen. 2, 7. 13] Eph. 3, 16. 17. 15] Eph. 
3, 17. 29] II Cor. 4, 1718. 

5 die et M, de die et P, de die in F 6 homini Gel: homine PMF 
1 homo om. Gel 9 fibula J2 3 , fabula PMFR 1 10 nisi om. PR 1 
17 ponens om. P (add. R ex Hirsaugiensi) 20 hominem quidem P 
21 allegarit Gel: aliegaret PMF die, ne scripsi: die. nee PMF 
25 experitur scripsi: experietur PMF 

6* 



84 Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

praesens est, inquit, temporale et leue pressurae no- 
strae, per supergressum in supergressum aeternum 
gloriae pondus perficit nobis, non intuentibus quae 
uidentur, id est passiones, sed quae non uidentur, id 
est mercedes. quae enim uidentur temporalia sunt, 5 
quae uero non uidentur aeterna sunt. pressuras enim 
et laesuras, quibus corrumpitur homo exterior, ut leues et 
temporales, idcirco contemnendas adfirmat, praeferens merce- 
dum aeternarum inuisibilium et gloriae pondus in compensa- 
tionem laborum, quos hie caro patiendo corrumpitur. adeo 10 
non ilia est corruptio, quam in perpetuum carnis iriteritum 
ad resurrectionem expellendam exteriori homini adscribunt. 
sic et alibi: si quid em, ait, compatimuruti et conglo- 
rificemur: reputo enim non dignas esse passiones 
huius temporis ad futuram gloriam, quae in nosis 
habet reuelari. et Me minora ostendit incommoda praemiis 
suis. porro si per carnem compatimur, cuius est proprie 
passionibus corrum.pi, eiusdem erit et quod pro compassione 
promittitur. atque adeo, carni adscripturus pressurarum proprie- 
tatem, ut et supra, dicit: cum uenissemus autem in 20 
Macedonian!, nullam remissionem habuit caro no- 
stra; dehinc, ut et animae det compassionem: in omnibus, 
inquit, compressi: extrinsecuspugnae, debellantes scili 
cet carnem, intrinsecus timor, adflictans scilicet animam. 
adeo etsi corrumpitur homo exterior, non ut amittens r.esur- 25 
rectionem sed ut sustinens uexationem corrumpi intellegitur, 
et hoc non sine interiore. ita amborum erit etiam conglori- 

5] II Cor. 4, 18. 13] Rom. 8, 1718. 2024] II Cor. 7, 5. 

2 in supergressum om. Gel 3 perficit nobis scripsi (cf. uol. I p. 176, 6): 
perfici a nobis PMF, perficiet nobis Gel intuentibus FR, ut tuenti- 
bus M, tuentibus P 6 >sunt om. Rig 10 patiendo caro fort. 13 uti 
et R, uti ut PMF glorificamur F 19 adscripturus Oehlerus: ad- 
scribitur ut PMFE\ adscribit JR 3 20 ut et R, mutet PMF dicit PMF, 
dicat R 22 det scripsi: daret PM, om. F 25 ut om. P 26 intel 
legitur .R 3 , intellegeretur PMFR 1 , intellegetur C 27 et PMF, ex 
Oehlerus erit om. F 



II. De Carnis Keeurrectione 40 41. 85 

ficari sicut et compati. secundum collegia laborum consortia 
quoque decurrant necesse est praemioruixi. 

41. Eandem adhuc sententiam exequitur remunerationes 
uexationibus praeferens: scimus eniin, inquit, quoniam 
* etsi terrena domus nostri tabernaculi dissoluatur, 
habemus domum non manu fact am aeternam in 
caelis. id est: pro hoc, quod dissoluetur caro nostra per 
passiones, domicilium consecuturi sumus in caelis. meminerat 
euangelicae definitionis: beati, qui persecution em pati un 
to t u r propteriustitiam, q u i a i 1 1 o r u m est r e g n u m c a e- 
1 o r u m. non tamen carnis restitutionem negauit, si ## compensa- 
tionein mercedis opposuit, cum ipsi compensatio debeatur, 
cui dissolutio reputatur, scilicet carni. sed quia domum dixe- 
rat carnem, eleganter uoluit et in mercedis comparatione 
is uocabulo domus uti, ipsi domui, quae dissoluetur per passio- 
nem, meliorem domum repromittens per resurrectionem. nam 
et dominus multas mansiones quasi domus apud patrem re- 
promittit. quamquam et de domicilio mundi potest intellegi, 
quo dissoluto aeterna sedes repromittatur in caelis, quia ot 
20 quae sequuntur ad carnem manifeste pertinentia ostendunt 
priora non ad carnem pertinere. diuisionem enim facit apostolus, 
cum subicit: nam et in hoc gemimus domicilium 
nostrum, quod de caeloest super indui desider an 
tes; siquidem exuti non nudi inueniemur, id est: ante 
25 uolumus superinduere uirtutern caelestem aeternitatis quam 
came exuamur. huius enim gratiae priuilegium illos manet, 

4] II Cor. 5, 1. 9] Matth. 5, 10. 17] cf. lob. 14, 2. 22] II 
Cor. 5, 23. 

2 quoque PMF, etiam Gel 3 adhuc FGel: ad hoc PM 5 nostri 
PMF, nostri huius C 1 pro hoc quod Gel quod pro hoc PMR 1 , quod 
per hoc jP, pro hoc R 6 G 8 quod domicilium JR 10 est F Gel: esset 
M, om. P (add. R ex Hirsaugiensi] 11 lacunam signaui: pro dis- 
solutione eius desidero 13 deputatur C 18 et om. -R 3 20 secuntur 
PMF ostenduntur P 21 priora pertinere om. P (add. E in mg. 
ex Hirsaugiensi) 22 in hoc (7, hoc PMF gemimus PMF, ingemi- 
scimus C 24 inueniemur MF, inueniamur Puulgo 25 superinducere MF 



86 Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

qui ab aduentu domiiii deprehendentur in carne et propter 
duritias temporum antichrist! merebuntur compendio mortis per 
demutationem expunctae concurrere cum resurgentibus, sicut 
Thesalonicensibus s crib it: hoc enim dicimus uobis in 
s e r m o n e d o m i n i. q u o d n o s q u i u i u i.m u s, q u-i r e m a n e- 5 
mus in aduentum do mini, non praeueniemus eos, 
qui dormierunt, quoniam ipse dominus in iussu 
et uoce tubae dei descendet de caolo, et mortui 
in Chris to resurgent primi; dehinc nos cnm ipsis 
simul rapiemur in nubibus obuiam Ghristo etio 
ita semper cum domino erimus. 

42. Horum demutationem ad {omnes in prim a ad) Corinthios 
reddit dicens: non omnes quidem resurgemus, omnes 
autem demutabimur, in atomo. in momentaneo motu 
oculi. in nouissirna tuba, [sed illi scilicet soli, qui inuenien- 15 
tur in carne: et mortui, inquit, resurgent, nos demuta 
bimur.] hac ergo prius positione perspecta reliqua reuo- 
cabis ad superiorem sensum. nam cum adicit: oportet 
etenim corruptiuum istud induere ineorruptelam et 
mortale istud induere inmortalitatem, hoc erit illud 20 
domicilium de caelo, quod gementes in hac carne superin- 
duere desideramus, utique super earn em in qua deprehendemur, 
quia grauari nos* ait. qui simus in tabernaculo. quod nolimus 

4] I Thess. 4, 1517. 13] I Cor. 15, 5152. 18] I Cor. 15, 53. 
23] cf. II Cor. 5, 4. 

6 aduentum Oehlerus: aduentu PMF 1 in iussu et om. Gel 8 uoce 
tubae MF (sed cf. p. 5.9, 14), in uoce angeli (arehangeli Gel) et in tuba 
Preliqui descendet M, descendit PF 10 simul om. P (add. R ex 
Hirsaugiensi) 11 christo PMF, domino in aera C (cf. c, 24) 12 omnes 
in prima ad addidi 13 <(non)> omnes scripsi: omnes PMF omnes 
autem scripsi: non autem omnes PMF 15 sed illi demutabimur se- 
clusi: totum hunc locum ob earn rem consulto et deprauatum et inter- 
polatum esse, quia quae afferebaniur uerba apostoli non concordabant 
cum Vulgatae recensione, ex eis cognosci licet, quae infra p. 87, 7 sqq. 
leguntur 16 resurgent <primi, et> nos Gel 17 hacP, haec MF po 
sitione PMF, dispositions Gel perspecta scripsi: prospecta PMF 
19 etenim PMF, enim R uulgo corruptum E 21 superinduere PMF, 
superindui C 23 nolimus PM, uolunius F 



II. De Carnis Resurrectione 41 42. 87 

exui sed potius superindui, uti deuoretur mortale a uita . 
scilicet dum demutatur superinduendo quod est de caelis. 
quis enim non desiderabit, dum in carne est. superinduere 
inmortalitatem et continuare uitam lucrifacta morte per uica- 
5 riam demutationem, ne inferos experiatur usque nouissimum 
quadranteni exacturos? ceterum demutationem etiam post 
resurrectionem consecuturus est inferos iara expertus. abbinc 
enim definimus earn em omnimodo quidem [restirrecturam 
atque] ilia ex demutatione superuentura habitum angelicum 

10 suscepturam. aut si in bis solis, qui inuenientur in carne, 
demntari earn oportebit, ut deuoretur mortale a uita, id est 
caro ab illo superindumento caelesti aeterno: ergo qui mortui 
deprebendentur uitam non consequentur, priuati iam materia 
et, ut ita dixerim, esca uitae, id est carne, aut necesse est 

15 recipiant earn et illi. ut et in ipsis mortale deuorari possit 
a uita, si uitam sunt consecuturi. sed in mortuis, inquis, 
iam deuoratum erit mortale istud. non utique in omnibus, 
quaritos enim licebit uel pridianos inueniri, tarn recentia 
cadauera. ut nihil in illis deuoratum uideri possit? utique 

20 enim deuoratum non aliud existimas quam interceptum, quam 
abolitum. quam oinni sensui ereptum, quod comparere omni 
genere cessauerit. nee gigantum autem antiquissirna cadauera 
deuorata constabit, quorum crates adhuc uiuunt. dixirnus iam 
de isto alibi, sed et proxime in ista ciuitate cum odei fnnda- 

26 menta tot ueterum sepulturarum sacrilega conlocarentur, quin- 
gentorum fere annorum ossa adhuc succida et capillos olentes 
populus exhorruit. constat non tantum ossa durare uerum et 

5] cf. Matth. 5, 26; Luc. 12, 59. 15] cf. II Cor. 5, 4. 24 1 cf. 
Tert. de anima c. 51. 

2 demutatur PM , demutanmr FRmg 4 lucrifacta F, lucrifactara PJf, 
lucrificata C 6 exacturos R, exacturus PMF 8 omni raodo quidem PMF, 
quidem omni modo Gel reliqui resurrecturam atque seclusi 9 illam C 
12 aeterno PMF, et aeterno C 15 recipiam M (corr. m. 2} 19 jn., illis B, 
illis PMF 20 existimans P (n del. R) M (corr. m. 2} 21 sensui scripsi: 
sensu PMF 23 grates P, arates F 24 odei Gel: hodie PMFR\ eo die jR 3 
25 sacrilegio siue <(apertura> sacrilega Eng 26 sucida M 



88 Quinti Septimi Flurentis Tertulliani 

denies incorruptos perennare, quae ut semina retinentur frutica- 
turi corporis in resurrectione. postremo etsi tune deuoratum 
inuenietur mortale in omnibus mortuis, certe a rnorte, certe ab 
aeuo, certe per aetatem, numquid a uita, numquid a superindu- 
mento. numquid ab inmortalitatis ingestu? porro qui ab his ait 
deuoratuiri mortale. ab aliis negauit. et utique hoc a diui- 
riis uiribus. non a naturalibus legibus perfici praestarique 
conueniet. ergo cum a uita habeat deuorari quod mortale 
est. id exhiberi omnifariam necesse est, ut deuoretur, et 
deuorari. ut demutetur. si ignem dicas accendi oportere, non 10 
potes id, per quod accenditur, alibi necessarium adfirmare 
alibi non. sic et cum infulcit: si quid em exuti non inue- 
niemur nudi, de eis scilicet, qui non in uita uec in earne 
deprehendentur a die domini, non alias negauit nudos quos 
praedixit exutos, nisi quia et reuestitos uoluit intellegi eadem 15 
substantia, qua fuerant spoliati. ut nudi enim inuenientur 
carne deposita uel ex parte discissa siue detrita, et hoc 
enim nuditas potest dici - - dehinc recipient earn, ut redin- 
duti carnem fieri possirit etiam superinduti inmortalitatem. 
superindui enim nisi uestito iara conuenire non poterit. 20 

43. Proinde cum dicit: itaque confisi semper et scien- 
tes quod, cum inmoremur in corpore T peregrinemur a 
domino, per fidem enim incedimus, non per speciem, 
manifestum est hoc quoque non pertinere ad offuscationem 
carnis quasi separantis nos a domino, et hie enim exhortatio 25 
fastidiendae uitae huius obuertitur, siquidem peregrinamur a 
domino quamdiu uiuimus, per fidem incedentes, non per spe- 

2J cf.- II Cor. 5, 4. 12] II Cor. 5, 3. 21] II Cor. 5, 67. 

1 fruticaturi lun: fructicaturi F, fructiflcaturi PM 5 qui ab his F 
Gel, quia his PM 6 deuoratuiri scripsi (cf. p. 44, 3): deuorat uiri P, 
deuoratum* iri M, deuorat non in F 12 non inueniemur nudi PMF, 
non nudi inueniamur C 15 et reuestitos C, reuestitos PMF 18 dehinc 
PMF, et dehinc C 19 carnem Gel: carne PMF 20 potest R* 
22 inmoremur PMF, immoramur C peregrinemur PMF, peregrina 
mur C 25 L et hie enim exhortatio fastidiendae uitae huius obuertitur, 
siquidem peregrinamur a domino., quarndiu JB, quamdiu PMF 



II. De Carnis Resurrectione 4243. 89 

ciem, id est spe, non re. et ideo subiungit: fidentes autem 
et bonum ducentes magis peregrinari a corpore et inmo- 
rari ad dominum, scilicet ut per speciem magis incedamus 
quam per fidem, per rem potius quam per spem. uides quam 

5 et hie corporum contemptum ad martyriorum praestantiam 
referat. nemo enim peregrinatus a corpore statim inmoratur 
penes dominum. nisi ex martyrii praerogatiua, paradiso scilicet. 
non inferis, deuersurus. defecerant autem apostolo uerba a{L 
significandum de corpore excessum? an ratione etiam none 

10 loquitur? temporalem enim absentiam a corpore uolens signifi- 
care peregrinari nos ab eo dixit, quoniam qui peregrinabitur 
etiam reuertetur in domicilium. exinde etiam ad omnes: gesti- 
mus, inquit. siue peregrinantes siue inmorantes placi- 
biles deo esse: omnes enim manifestari nos oportet 

is pro tribunal! Christi lesu. si omnes, et totos; si totos, et 
interiores et exteriores, id est tarn animas quam et corpora: 
uti unusquisque, inquit, reportet quae per corpus secun- 
dum quae gessit, bonum siue malum. hoc iam quomodo 
legas quaero. quasi turbate enim per hyperbaton struxit. 

20 utrumne quae per corpus reportauda erunt an [quae per 
corpus] gesta sunt ? sed et si [quae per corpus] reportanda 
sunt, corporalis indubitate resurrectio est. et si [quae per 
corpus] gesta sunt, per corpus utique pensanda sunt, per 
quod et gesta sunt. ita et totus hie a capite tractatus apostoli 

25 tali clausula detextus, qua carnis resurrectio ostenditur, secun* 
dum haec erit intellegendus, quae cum clausula consonant. 

1] II Cor. 5, 8. 12] II Cor. 5, 9. 10. 17] II Cor. 5, 10. 

1 audentes Gel 2 boni fort. ducentes FR*, dicentes PM (i in u 
corr. m. 2} R l 5 hie et Gel 1 scilicet paradiso P 11 nos FB S M (s.u. 
a m. 2), se PR 1 peregrinabitur F, peregrinatur PM (syll. bi in mg. 
a m. 1) peregrinatur reuertitur Eng 12 gestimus PMF, <et ideo> 
gestimus Gel 13 placibiles deo esse PMF, placibiles illi esse C, pla- 
cere illi Gel 15 lesu om. Gel si totos Gel: si omnes PMF 17 quae 
F, om. PM 18 siue PF, seu M 19 struxit Gel: instraxit PMF 
20 quae per corpus ter seclusi 24 et totus F, totus PM 



90 Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

44. Si enim aclhuc ad superiora resnectes. unde mentio 
hominis exterioris et interioris inducta est, nonne et digni 
tatem et spem carnis integram inuenies? cum enim de lumine, 
quod inluxerit deus in cordibus nostris ad inluminationem 
agnitionis gloriae suae in persona Christi, dicithabere nos 5 
thesaurum istum in testaceis uasis, scilicet in carne: 
utrumne, quia testacea est secundum originem in limo, destru- 
etur an, quia diuini thesauri conditorium est. extolletur? atquin 
si lumen ipsum illud uerum, quod est in persona Christi, 
uitam in se continet eaque uita cum lumine committitur in 10 
carnem. peritura est in quam uita committitur? plane sit. peri 
turus {est) et ipse thesaurus? perituris enim peritura creduritur, 
sicut ueteribus utribus nouum uinum. cum item subicit: 
semper mortificationem Christi lesu circumferentes 
in corpore nostro, qualis ista res est, quae post dei tern- ii 
plum iam et sepulcrum Christi potest dici? cur autem mortifi 
cationem domini circumferimus in corpore? ut et uita, inquit, 
manifestetur. ubi? in corpore. in quo? in mortali. ergo 
in carne, plane mortali secundum culpam, sed et uitali secun 
dum gratiam; uide quantarn, ut in ilia uita Christi manifestetur. 20 
in re ergo aliena salutis. in substantia perpetuae dissolutionis 
manifestabitur uita Christi aeterna iugis incorrupta, iam et 
dei uita? aut cuius temporis uita domini manifestabitur in 
corpore nostro? ilia quidem. quam uixit usque in passio- 
nem, non modo apud ludaeos in manifesto fuit uerum etiam 25 
omnibus nunc gentibus prodita est. adeo earn significat, 
quae portas adamantirias mortis et aeneas seras inferorum 

2] cf. II Cor. 4, 16. 4] II Cor. 4, 6.. 6] cf. II Cor. 4, 7. 13] cf. 
Matth. 9, 17; Marc. 2, 22; Luc. 5, 37. 14] II Cor. 4, 10. 15] cf. 
I Cor. 3, 16. 17] II Cor. 4, 11. 27] cf. Ps. 106, 16. 

4 luminationem M 6 scilicet P, scilicet et MF 9 ipsum PMF, 
ipsum L deij B 11 plane sit. periturus <(est)> scripsi: plane si (sic jR) 
periturus PMI 12 thesaurus; perituris uulgo 16 et mortificationem F 
17 uita lesu C 18 in corpore nostro C 21 ergo om. F saluti sed 
in jR, salutis sed in B 22 aeterna om. F 24 quam FC, qua PM 
25 non modo PM (add. s. u. quae m. 2} Gel: quae non modo FR (ex 
Hirsaugiensi) in manifesto apud iudaeos F 



II. De Carnis Resurrectione 44 45. 91 

infregit, quae exinde iam nostra est. denique manifestabitur in 
corpore. quando? post mortem, quomodo? dura resurgimus 
in corpore, sicut et Christus. ne enim quis argumentetur 
nunc habere manifestari uitam lesu in corpore nostro per disci- 
5 plinam sanctitatis et patientiae et iustitiae et sapientiae, quibus 
domini uita floruerit, prouidentissima apostoli intentio ingerit: 
si enim nos, qui uiuimus, in mortem tradimur propter 
Jesum, et uita eius manifestetur in corpore nostro 
mortali. adeo defanctis nobis hoc ait futurum in corpore nostro. 

10 quodsi tune, quomodo nisi resuscitate eo? proinde et in 
clausula: scientes, ait, quod qui suscitauit lesum et 
nos suscitabit cum ipso, quia iam resurrexerit a mortuis, 
nisi quia cum ipso sicut ipsum sapit; si uero sicut ipsum, 
non utique sine came. 

is 45. Sed et rursus alia caecitate in duos homines impingunt. 
in ueterem et in nouurn, monente apostolo deponere nos uete- 
reni hominem, qui corrumpitur per concupiscentiam seductio- 
nis, renouari autem spiritu sensus et induere nouum hominem, 
qui secundurn deurn conditus est in iustitia et religione ueri- 

20 tatis 1 , ut et hie ad duas substantias distinguendo, uetustatem 
ad carnem, nouitatem ad animam, corruptionem perpetuam 
ueteri defendant, id est carni porro si secundum substantias. 
nee anima (ideo) nouus homo, quia posterior, nee caro ideo 
uetus. quia prior, quantulum enim temporis inter manum dei 

25 et adflatum? ausim dicere: etiam si multo prior anima caro, 
eo ipso, quod anima impleri se expectauit, priorem earn 
fecit, omnis enim consummatio atque perfectio, etsi ordine 
postumat, effectu anticipat. .magis iilud prius est. sine quo 



7] II Cor. 4, 11. 11] II Cor. 4, 14. 16] cf. Eph. 4, 2224. 

1 nostra est PM, nostra F 6 dominus F 8 et PMF, ut R uulcjo 
9 adeo Gel: ideo PMF 12 resurrexerit PM, resurrexit FGel 13 nisi 
sapit om. P (add. It in mg. ex Hirsaugiensi) IS sensu spiritus Bmg 
22 defendant Gel: defendat PMF 23 ideo addidi 25 anima jjuam., 
caro B 28 effectu PMF, effectu tamen C maius F 



92 Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

priora nun possunt. si caro uetus homo, quando istud? a 
primordio? atquin Adam nouus totus, et ex nouo uetus nemo, 
nam et exinde a benedictione geniturae caro atque anima si- 
mul fiunt sine calculo temporis, ut quae simul in utero etiam 
seminantur. quod docuimus in commentario animae. contem- 5 
porant fetu, coaetant natu. duo isti homines, sane ex sub- 
stantia duplici, non tamen et aetate, sic unum eduntur, dum 
prior neuter, rectius est totos nos aut ueteres aut nouos esse; 
qua enim (unum et) alterum possimus esse, nescimus. sed 
apostolus ueterem hominem manifeste notat. expone enim, 10 
inquit, secundum pristinam conuersationem ueterem 
hominem, non secundum alicuius substantiae senium. neque 
enim carnem praecipit deponamus sed quae et alibi carnalia 
ostendit, opera, non corpora accusans, de quibus et hie subi- 
cit: deponentes mendacium loquimini ueritatern unus- is 
quisque ad proximurn suum, quoniam membra alter- 
utrum sumus. irascimini autem et nolite delinquere. 
sol non occidat super iracundiam uestram. neque 
dederitis diabolo locum, qui furabatur, iam non fure- 
tur, immo potius laboret operando manibus, uti habeat 20 
impertire indigenti. omnis sermo turpis non procedat 
ex ore uestro, sed qui sit optirnus ad aedificationem 
fidei, ut gratiam audientibus praestet. et nolite con- 
tristare spiritum dei sanctum, in quo signati estis in 
redemptionis die. omnis amaritudo et ira et clamor et 25 
blasphemia auferatur a uobis cum omni malitia. estote 
autem in alterutrum benigni misericordes donantes 

3] cf. Gen. 1, 22. 5] cf. Tert. de anima c. 27. 10] Eph. 4, 22. 
13] cf. Gal. 5, 19. 15] Eph. 4, 2532. 

1 sit <nuiic> caro fort. 2 atqui B 5 contemporant B, contempe- 
rant PMF 6 duo isti scripsi: duos istos PMF 1 eduntur scripsi: 
edunt PMF 8 neuter JS 3 , neutre PMFR 1 rectius Oehlerus: citius PMF, 
scitius fort. 9 unum et addidi possimus Bmg, possidemus PMF 
10 exponens Gel 18 ne dederitis Gel 19 furabatur FOB*, furatur 
PMR 1 locum diabolo F 21 impartire B 22 de ore F qui sit GR 3 , 
quisPM (com. in qui sit m.2)F, si quis Gel 26 blasphemia^et indignatio>C 



II. De Carnis Kesarrectione 4546. 93 

inuicem, sicut et deus uobis donauit in Christo. igitur 
qui carnem ueterem hominem existimant, cur non mortem 
sibi properant, ut uetere homine deposito praeceptis apostoli 
oceurrant? DOS enim, qui totam fidem in carne administrandam 

5 credimus, immo et per carnem, cuius est et os ad- proferen- 
dum optimum quemque sermonem et lingua ad non blasphe- 
mandum et cor ad non indignandum et manus ad operandum 
et largiendum, tarn uetustatem hominis quam nouitatem ad 
moralem, non ad substantialem. difFerentiam pertinere defen- 

10 dimus. atque ita pariter agnoscimus hominem, qui secundum 
pristinam conuersationem uetus fuerit, euhdem et corrumpi 
ita dictum secundum concupiscentiam seductionis, quemad- 
modum et ueterem secundum pristinam conuersationem, non 
secundum carnem per interitum perpetuum. ceterum carne 

15 tarn saluum quam eundem. utpote uitiosam disciplinam, non 
corpulentiam, exutum. 

46. Talem ubique apostolum recognoscas. ita carnis opera 
damnantem, ut carnem damnare uideatur. sed, ne ita quis 
existimet, ex aliorum uel cohaerentium sensuum suggestu procu- 

20 rantem. nam et dicens eos, qui in carne sint, deo placere non 
posse statim de prauo intellectu ad integrum reuocat adiciens: 
uos autem non estis in carne sed in spiritu. eos enim, 
quos in carne esse constabat, negando in carne esse in ope- 
ribus carnis non esse monstrabat. atque ita illos.demum deo 

25 placere non posse, non qui in carne essent, sed qui carnaliter 
uiuerent, placere autem deo illos, qui in carne positi secun 
dum spiritum incederent. et rursus corpus quidem ait mor- 
tuum, sed propter delinquentiam, sicut spiritum uitam propter 
iustitiam. uitam autem morti opponens in carne constitutae 

so sine dubio illic et uitam repromisit ex iustitia, ubi mortem 
determinant ex delinquentia. ceterum frustra opposuit uitam 

20] cf. Rom. 8, 8. 22] Rom. 8, 9. 27] cf. Rom. 8, 10. 

5 credimus scripsi: credidimus PMF praeferendum F 11 cor 
rumpi* ita M 20 sint PMF, sunt, Pam 24 monstrabit F 26 illos 
deo Gel 27 ait PMF, inquit Gel 



94 Quin.ti Septimi Florentis Tertulliani 

morti, (si) non est illic, ubi est et ipsa, cui earn opposuit. 
excludendae utique de corpore. porro si uita mortem de cor- 
pore excludit, non potest id perficere nisi illuc penetret, ubi 
est quod excludit. et quid ego nodosius, cum apostolus abso- 
lutius? si enim, inquit, spiritus eius, qui suscitauit 5 
lesum, habitat in uobis 5 qui suscitauit lesum a mor. 
tuis suscitabit et mortalia corpora uestra propter in- 
habitantem spiritum eius in uobis; ut et si animam quis 
corpus mortale praesumpserit. cum hoc et carnem negare iron 
possit, carnis quoque resuscitationem cogatur agnoscere secun- 10 
dum eiusaem status communionem. ex sequentibus adhuc discas 
opera carnis damnari, non ipsam: itaque, fratres, ait, debi- 
tores sumus non carrii ad uiuendum (secundum car 
nem); si secundum carnem uixeritis, futurum est, ut 
moriamini, si uero spiritu carnis actus mortificaue- 15 
ritis, uiuetis. porro, ut ad singula quaeque respondeam, 
si in carne constitutis, secundum spiritum tamen degentibus, 
salus repromittitur, iam non caro aduersatur saluti, sed ope- 
ratio carnis. operatione autem carnis exclusa, quae causa est 
mortis, salua iam caro ostenditur, causa carens mortis, lex 20 
enim, inquit, spiritus uitae in Christo lesu manumisit 
me a lege delinquentiae et mortis, certe quam praemisit 
habitare in membris nostris. ergo iam membra nostra legi 
mortis non tenebuntur, quia nee delinquentiae, a quibus manu- 
missa sunt. quod enim inualidum erat legis, in quo 25 
infirmabatur per carnem, misso deus filio suo in simu- 
lacro carnis delinquentiae et per delinquentiam, dam- 



5] Rom. 8, 11. 12] Rom. 8, 1213. 20] Rom. 8, 2. 23] cf. 
Rom. 7, 23. 25] Rom. 8, 3. 

1 si add. It non om. F 3 illuc Lat: illud PMF 6 a mortuis 
om. C 7 suscitabit PMF, uiuificabit C 13 ad uiuendum PMF, ut 
uiuamus Gel secundum carnem addidi 15 actus carnis Gel 17 id 
egentibus F 21 manurnisit te Bmg 23 legi scripsi: lege PMF 
26 in simulacro in similitudine F 27 per delinquentiam M (a ex e 
m. 2) FC, per carnem P 



II. De Carnis Resurrectione 4647. 95 

nauit delinquentiam in carne, non carnem in delinquentia: 
neque enim domus cum habitatore damnabitur. habitare eriim 
peccatum dixit in corpore nostro. damnata autem delinquentia 
caro absoluta est, sicut indemnata ea legi mortis et delin- 

5 quentiae obstricta est. sic etsi sensum carnis mortem appel- 
lauit, dehinc et inimicitiam ad deum, sed non carnem ipsam. 
cui ergo, dices, reputabitur sensus carnis, si non substantiae 
ipsi? plane, si probaueris aliquid carnem de suo sapere. si 1 
uero sine anima nullius est sensus, intellege sensum carnis 

10 ad animam esse referendum, carni interdum deputaturn, quia 
propter carnem et per carnem administratur. et ideo habitare 
ait delinquentiam in carne, quia et anima, a qua delinquentia 
inducitur, inquilina est carnis, mortiiicatae quidem, sed non 
suo uerum delinquentiae nomine, nam et alibi: quo mo do, 

15 inquit, etiam nunc uelut uiuentes in mundo sententiam 
fertis? non ad mortuos scribens, sed ad eos, qui desinere 
deberent mundialiter uiuere. 

47. Haec enim erit uita mundialis, quam ueterem hominem 
dicit confixum [ess^e] Christo, non corporalitatem. [sed morali- 

20 tatem] ceterum si non ita accipimus, non est corporalitas nostra 
c.onfixa nee crucem Cbristi caro nostra perpessa est, sed quem- 
admodum adiecit: uti euacuetur corpus delinquentiae. 
per emendationem uitae, non per interitum substantiae, sicut 
ait, uti hactenus delinquentiae seruiamus et ut hae 

26 ratione commortui Christo credamus. quod etiam con- 



5] cf. Rom. 8, 67. 11] cf. Rom. 7, 17. 14] Col. 2, 20. 18] cf. 
Rom. 6, 6. 22] Rom. 6, 6. 24] ib. 25] cf. Rom. 6, 8. 

4 legi PMF, lege Ruulgo 5 etsi PMF, et Gel reliqui 10 depu- 
tatum FM (ex demutandum corr. m. 1), deputandum PR 1 11 propter 
carnem et om. Gel 12 animae PR 1 a qua J5, om. PMF delin 
quentiae M 18 coniunge: haec uita mundialis erit quam dicit uefcerem 
hominem confixum Chr. qua Rig 19 esse sedusi corporalitatem 
pro corporalitas, quia inter cessit: quam dicit sed moralitatem sedusi 
25 Christo Pam: in christo PMF conuiuemus MC, conuiuamus PF 



96 Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

uiuemus illi . sic enim, inquit, et uos reputate mortuos 
quidem uos. cuinam? carni? non, sed delinquentiae. ergo 
salui erunt carni, uiuentes autem deo in Christo lesu, per 
carnem utique, cui mortui non erunt, delinquentiae scilicet 
mortui, non carni. nam et adhuc ingerit: ne ergo regnauerit s 
in corpore uestro mortali delinquentia ad obaudien- 
dum illi et ad exhibendum membra uestra arma iniu- 
stitiae delinquentiae: sed exhibete uosmet ipsos deo 
uelut ex mortuis uiuos, -- non uelut uiuos, sed uelut ex 
mortuis uiuos - - et membra uestra arma iustitiae. et 10 
rursus: sicut exhibuistis membra uestra famula in- 
munditiae et iniquitatis ad iniquitatem, ita et nunc 
exhibete membra uestra famula iustitiae in sancti- 
ficium; cum enim semi essetis delinquentiae, liberi 
eratis iustitiae. quern ergo fructum habebatis super 15 
his, de quibus nunc confundimini? finis enim ill o rum 
niors. nunc uero liberi facti a delinquentia, famulati 
autem deo, habetis fructum uestrum in sanctificium, 
finem autem uitam aeternam. stipendia enim delin 
quentiae mors. donatiuum autem dei uita aeterna in 20 
Christo lesu, domino nostro. ita per totam hanc sensuum 
seriem ab iniustitia et delinquentia membra nostra diuellens 
et iustitiae et sanctimoniae adiungens et transferens eadem a 
stipendio mortis ad donatiuum uitae aeternae. carni utique 
compensationem salutis repromittit, cui nullam omnino compe- 25 
tisset imperari propriam sanctimoniae et iustitiae disciplinam, 
si non ipsius esset et praemium disciplinae, sed nee ipsum 
baptisma committi, si per regenerationem non etiam restitu 
tion! inauguraretur, hoc quoque apostolo ingerente: an igno- 

1] Rom. 6, 11. 5] Rom. 6, 1213. 11] Rom. 6, 1923. 
29] Rom. 6, 3-4. 

4 cui iam F scilicet om. PM (add. m. 2} E v 5 carni F, carne P 
(com B) M 12 iniquitati C 16 enim Pam: ergo PMF 17 uero 
PM, ergo F 18 sacrificium P (corr. JB) 21 totam B, portam PMF 
22 seriem .#, seriemque PMF 28 L si_, per B, per PMR nisi etiam Emg 



II. De Carnis Resurrectione 47. 97 

ratis, quod quicumque in lesum tincti sumus, in mor 
tem eius tincti sumus? consepulti ergo illi sumus 
per baptisma in mortem, uti, quemadmodum surrexit 
Christus a mortuis, ita et nos in nouitate uitae ince- 

5 damus. ac ne de ista tantum uita putes dictum, quae ex 
fide per baptisma in nouitate uiuenda est, prouidentissime 
adstruit: si enim consati fuerimus simulacro mortis 
Christi, ita et resurrectionis erimus. per simulacrum 
enim morimur in baptismate, sed per ueritatem resurgimus 

10 in came, sicut et Christus, ut, sicut regnauit in morte 
delictum, ita et gratia regnet per iustitiam in uitam 
sempiternam per lesum Christum dorninum nostrum, 
quomodo ita , si non aeque in carne? ubi enim mors, ibi et 
uita post mortem, quia et uita ibi ante, ubi postea mors. 

if. nam si regnum mortis nihil operatur quam carnis dissolutio- 
nem, proinde uitam contrariam morti contrarium oportet operari, 
id est carnis redintegrationem, uti, sicut deuorauerat mors inuale- 
scendo mortale, ita et deuorata ab inmortalitate audire possit: 
ubi est, mors, aculeus tuus? ubi est, mors, contentio 

2<i tua? sic enim et gratia illic superabundabit, ubi et iniquitas 
abundauit; sic et uirtus in infirmitate perficietur, quod periit 
saluum faciens, quod mortuum est uiuificans, quod percussum 
est sanans, quod languit medicans, quod ereptum est redimens, 
quod famulatum est liberans, quod seductum est reuocans, 

as quod elisum est suscitans; et quidem de terra in eaelum, 
ubi nostrum municipatum Philipenses quoque ab apostolo 

7] Rom. 6, 5. 10] Rom. 5, 21. 17] cf. Es. 25, 8. 19] I Cor. 15, 55. 
20] cf. Rom. 5, 20. 21] cf.IICor.12,9. 21-25] cf.Ez. 34,16. 26] cf. Phil. 3, 20. 
1 iesum PMF, Christum lesum C in mortem sumus om. F 3 per 
PMF, post C 6 uiuenda PMF, incedenda Bmg 7 consati FBmg, 
conplantati PM (de pud. c. 17 legitur; consepulti) fuerimus PMF, 
sumus Gel 8 ita et PMF, simul et Gel, sed et fort. (c.f. de pud. 17) 
9 resurgemus C 13 ita B, ista PMF 18 mortale, ita et scripsi: ita 
et mortale PMF deuorata scripsi (cf. p. 106. 1 et 113, 14): deuorato F, 
deuoratum M (u in o corr. m. 1) P (u in o corr. E) 20 superabundabit .K 3 , 
superabundant PMFR 1 21 abundabit Gel periit Pam: perit PMF 
26 philipenses M, philippenses PF 

XXXXVfl. Tert. III. 7 



98 Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

discunt, unde et salutificatorem nostrum expectamus 
lesum Christum, qui transfigurabit corpus iiostrae 
humilitatis conformale corpori gloriae suae, sine dubio 
post resurrectionem, quia nee ipse Christus glorificatus est 
ante passionem. haec erunt corpora nostra, quae Komanos 5 
obsecrat exhibere hostiam uiuam sanctam placibilem deo. 
quomodo uiuam, si peritura sunt? quomodo sanctam, si profana 
sunt? quomodo placibilem, si damnata sunt? age iam, quod 
ad Thesalonicenses ipsius solis radio putem scriptum, - - ita 
claret, -- qualiter accipient lucifugae isti scripturarum: ipse 10 
autem deus pacis sanctificet uos totos? non sufficit? 
sed sequitur: et integrum corpus uestrum et anima et 
spiritus sine querela conseruentur in praesentia domi- 
ni. habes omnem substantiam hominis saluti destinatam, nee 
alio tempore quam in aduentu domini, qui clauis est resur- 15 
rectionis. 

48. Sed caro, inquis, et sanguis regnum dei heredi- 
tati possiderc non possunt. scimus boc quoque scriptum, 
sed de industria distulimus hucusque, ut quod aduersarii in 
prima statim acie obstruunt, in ultima congressione prosterne- 20 
remus, omnibus quaestionibus quasi auxiliis eius ante deiectis. 
sed et nunc expediet praecedentia recognosci, ut et huic sensui 
sua origo praeiudicet. ut opinor r apostolus disposita ad Corin- 
thios omni distinctione ecclesiasticae disciplinae surnmam et 
sui euangelii et fidei illorum in dominicae mortis et resur- 25 
rectionis demandatione concluserat, ut et nostrae spei regulam 
inde deduceret, unde constaret. itaque subicit: si autem 
Christus praedicatur quod a mortuis resurrexerit. 

1] Phil. 3, 21. 5J cf. Rom. 12, 1. loj 1 Thess. 5, 23. 15] cf. Apoc. 
1, 18. 17] I Cor. 15 50. 23] cf. I Cor. 15, 19. 27] I Cor. 15, 1218. 
1 saluificatorem Gel 2 transfigurabit Pam: transfigurauit PMF 
3 conformatum Gel 5 haec PM, nee F 8 placibilem Pam: placi- 
biliaPM^ 1 9 ipsius PMF, <ut> ipsius Gel lOaccipiantF 12sedMF, 
quod P 17 hereditati MF, hereditate P uulgo 21 disiectis FRmg 
22 expediet Eng: expetent P, expectent MF 23 ut om. Gel 27 ita P (que 
s.u.add.R) 28 Christus om.P(s.u. add. M) resurrexeritPMF,resurrexitC 



II. De Carnis Resurrectione 47 48. 99 

quomodo quidam dicunt in uobis resurrectionem mor- 
tuorum non esse? quae si non est. nee Christus resur- 
rexit. si Christus non resurrexit, inanis est praedicatio 
nostra, uacua est fides nostra. inueniemur enim falsi 

5 testes dei, qui testimonium dixerimus, quod resuscita- 
uerit Christum, quern non resuscitauit. nam si mortui 
non resurgunt, nee Christus resurrexit. si Christus 
non resurrexit, nan a est fides uestra, quia adhuc in 
delictis uestris estis, et qui in Christo dormierunt 

10 perierunt. per haec cui nos rei credendae uidetur extruere? 
resurrectioni, inquis. mortuorum, quae negabatur. certe sub 
exemplo dominicae resurreetionis nolens earn credi. certe, 
inquis. exeraplum porro ex diuersitate an ex parilitate cornpo- 
nitur? utique. inquis. ex parilitate. quomodo autem Christus 

i resurrexit? in carne an non? sine dubio. si mortuum, si 
sepultum audis secundum scripturas non alias quam in carne, 
aeque resuscitatum in carne concedes, ipsum enim. quod 
cecidit in morte, quod iacuit in sepultura, hoo et resurrexit, 
non tarn Christus in carne quam caro in Christo. igitur si 

20 ad exemplum Christ! resurgemus. qui resurrexit in carne. 
iam non ad exemplum Christ! resurgemus, si non in cape 
et ipsi resurgemus: quia per hominem, inquit, mors, et 
per hominem resurrectio. ut separaret quidem auctores, 
mortis Adam, Christum resurreetionis, eiusdem autem consti- 

25 tueret substantiae resurrectionem, cuius et mortem, per ipso- 
rum auctorum in nomine hominis comparationem. si enim sieut 
in Adam omnes moriuntur, ita et in ChrLsto omnes 
uiuificabuntur, carne uiuificabuntur in Christo, sicut in Adam 

15] cf. I Cor. 15, 34. 22] I Cor. 15, 21. 26] I Cor. 15, 22. 

3 si PMF, si autem C praedicatio uestra PR 1 4 L uacua est 
fides nostraj inuenieinur J?, uacua est et fides uestra. inueniemur Gel, 
inueniemur PMF inuenimur autem C 5 dixerimus PMF, diximus 
* aduersus deum C 17 concedes scripsi: concedis PMF 18 mor 
tem C et om. B 23 separaret M (syll. ra *. u. add. m. 2] Gel, 
separet PF 



100 Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

carne moriuntur. unusquisque autem in suo ordine, scilicet 
quia et in suo corpora, ordo enim meritorum [dispositorum] 
nomine disponetur. merita autem cum corpori quoque adscri- 
bantur, ordo quoque corporum disponatur necesse est, ut 
possit esse meritorum. si autem et baptizantur quidam pro 5 
mortuis, uidebimus an ratione. certe ilia praesumptione hoc 
eos instituisse portendit, qua alii etiam carni [ut] uicarium 
baptisma profuturum existimarent ad spem resurrectionis, 
quae non nisi corporalis [non nisi alias] in baptismate corpo 
ral! obligaretur. quid et ipsos baptizari ait, id est** si non i<> 
quae baptizantur corpora resurgunt? anima enim non lauatione, 
sed responsione sancitur. quid et nos. inquit, omni hora 
periclitamur? utique per earn em. cotidie morior; utique 
periculis carni s, per quam et depugnauit ad bestias Epliesi, 
illas scilicet bestias Asiaticae pressurae, de qua in secunda 15 
ad eosdem: nolumus enim uos ignorare, fratres, de pres- 
sura nostra apud Asiam. quod super quam supra gra- 
uati sumus citra uires, uti et de uita haesitaremus. 
omnia haec, nisi fallor, eo enumerat ut, nolens uanam credi 
carnis conflictationem, indubitate uelit credi carnis resurrec- 20 
tionem. uana enim habenda est conflictatio eius, cuius nulra 
erit resurrectio. sed dicet quis: quomodo resurgent mor- 
tui? quo autem corpore uenient? iam hie de qualitatibus 
corporum disserit, an eadem ipsa an alia resumantur. sed 

1] I Cor. 15, 23. 5J cf. I Cor. 15, 29. 10] of. ib. 12] I Cor. 15, BO. 
13] I Cor. 15, 31. 14] cf. I Cor. 15, 32. 16] II Cor. 1, 8. 22] I Cor. 15, 35. 
2 dispositorum deleuit Gel: dispositorum MP, dispositor F, <(non uliud 
quam> meritorum dispositor Pam (ex Vaticanis, ut dicit] 5 quidam 
Gel: quidem PMF 6 ratione. certe Gel: ratione certa PMF 1 porten 
dit PMF, contendit Gel, Paulus ostendit(= p. ostendit).Ew7 ut del. Gel 
9<non>nisi corporalis scripsi: nisi corporalis PMF non nisi alias seclusi 
(ut olim superscriptum uerbis nisi corporalis), quae nisi corporalis non [nisi] 
alias [inj baptismate Eng 10 quid Gel: qui PMF id est del. Gel, 
quern sequuntur posteriores qmnes, ait idem Eng lacunam signaui: 
corpora, pro illis intercidisse puto 11 anima Gel: animae PMF 12 re 
sponsione PMF, purgatione Gel 17 quam supra orn. Gel 18 uti et 
scrips?: uti ut PFE\ uti MR* 22 dicet F, licet PM (corr. m. 1) 



II. De Carnis Resurrectione 4849. 101 

cum eiusmodi quaestio posterior habeatur, sufficiet interim 
ex hoc quoque corporalem definiri resurrectionem, cum de 
qualitate corporum quaeritur. 

49. Ventura est nunc ad carnem et sanguinem, # reuera 
5 totius quaestionis. quas substantias quali condicione exhereda- 
uerit apostolus a dei regno, aeque de antecedentibus discere 
est. primus, inquit, homo de terra, choicus, id est lima- 
cius, id est Adam, secundus homo de caelo, id est 
sermo dei, id est Christus, non alias tamen homo, licet de 

10 caelo, nisi quia et ipse caro atque anima, quod homo, quod 
Adam, nam et si supra nouissimus Adam dicitur. de con- 
sortio substantiae commercium nominis traxit, quia nee Adam 
ex semine caro, quod et Christus. qualis ergo choicus, 
tales et choici, qualis caelestis, tales et caelestes. 

is substantia tales an primo disciplina, dehinc et dignitate. 
quam disciplina captauit? atquin substantia nullo modo separa- 
buntur choici atque caelestes semel ab apostolo homines dicti. 
si enirn et Christus, solus uere caelestis. immo et supercae- 
lestis, homo tamen. qua caro atque anima, nihilo ex ista 

20 substantiarum condicione a choica qualitate discernitur, proinde 
et qui caelestes secundum ilium non de substantia praesenti 
sed de futura claritate caelestes praedicati intellegentur, quia et 
retro, unde distinctio ista man an it de dignitatis differentia 
ostensa est alia supercaelestium gloria, alia superterrenorum, 

25 et alia solis. alia lunae, alia stellarum, quia et stella a stella 
differt in gloria, non tamen in substantia. denique praemissa 
differentia dignitatis in eadem substantia et nunc sectandae 
et tune capessendae subiungit etiam exhortationem. ut et hie 

7] I Cor. 15, 47. 11] cf. I Cor. 15, 45. 13J I Cor. 15, 48. 
24] cf. I Cor. 15, 4041. 

1 sufficit F 4 lacunam signaui: cardinem uelim suppleri, <(sanguinem)> 
mauult Eng 5 quaestionis quasi substantias M Gel 6 apostclus Ring 
BGel: apostoli PMF L a dei regnOj aeque B, aeque PMF 11 et si 
PMF, et Gel dicitur scripsi: facet PMF, dictus Gel 14 talis (prius) M 
19 quam P (corr. E) ~R [ 22 intellegentur FM (e ex u corr. m. 1), 

telleguntur P uidgo 23 parentlicsin indicnui 



102 Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

habitum Christi sectemur ex disciplina et illic fastigium conse 
quamiu ex gloria: sicut portauirnus imaginem choici, 
portemus etiam imaginem supercaelestis. portauimus 
enim imaginem choici per collegium transgressionis, per con 
sortium mortis, per exiliurn paradisi. nam si et in carne hie 5 
portatur imago Adae, sed non carnem monemur exponere: si 
non carnem, ergo conuersationem, at proinde et caelestis 
imaginem gestemus in nobis, non iam dei nee iam in caelo 
eonstituti. sed secundum liniamenta Christi incedentes in 
sanctitate et iustitia et ueritate. atque adeo ad disciplinam 10 
to turn- hoc dirigit, ut hie dicat portandarn imaginem Christi 
in ista carne et in isto tempore disciplinae. portemus enim 
praeceptiuo modo dicens huic tempori loquitur, in quo homo 
nulla alia substantia est quam caro et anima. aut etsi quam 
aliam, id est caelestem, substantial!! haec fides spectat, hie 15 
tamen repromissa sit cui ad illam elaborare mandatur. cum 
igitur imaginem et choici et caelestis in conuersatione consti- 
tuat, illam eierandam, hanc uero sectandam, dehinc adiungat: 
hoc enim dico, id est propter ea, quae supra dixi; prop- 
terea autem coniunctio est sensus supplementum anteceden- 20 
tibus reddens quod caro et sanguis regnum dei here- 
ditate possidere non possunt, nihil aliud intellegi mandat 
carnem et sanguinem quam supra dictam imaginem choici. 
quae si in conuersatione censetur uetustatis, conuersatio autem 
uetustatis non capit dei regnum, proinde caro et sanguis non 25 



2] I Cor. 15, 49. 6j cf. Eph. 4, 22. 10J cf. Eph. 4, 24. 19] I 
Cor. 15. 50. 

2 choici enim am. P (add. It ex Hirsaugiensi) 5 si et PMF, etsi 
Ri(/ hie portatur Urs: sic putatur PMF 14 et si PMF, si Gel 
15 hie scripsi: huic PMF 16 elaborare P, et laborare MF 18 eieran 
dam Bmy: gerandam M , gerendam PF adiungat Gel: adiurigit PMF 
19 quae Gel: quaequae PMF propterea deleuit Gel, quern sequuntur 
posteriores 20 autem coniunctio est scripsi: coniunctio est enim PMF, 
coniunctio est. \est)> enim Gel 24 conuersatio autem uetustatis om. F 
25 capit PGel, capiat MFR 



II. De Carnis Resurrectione 4950. 103 

capiendo del regnum ad conuersationem rediguntur uetustatis. 
plane si numquam apostolus pro operibus substantiam posuit, 
nee hie ita utatur. si uero in carne adhuc constitutes negauit 
esse in earne, in operibus carnis negans esse, formam eius 

5 subruere non debes, non substantiam sed opera substantiae 
alienantis a dei regno. quibus etiam ad Galatas manifestatis 
praedicere se et praedixisse profitetur, quod qui talia agant 
regnum dei non sint hereditate eonsecuturi, non portantes 
scilicet imaginem caelestis, sicut portauerant choici, ideoque 

10 ex uetere conuersatione nihil aliud deputandi quam caro et 
sanguis. quamquam et si subito in hanc definitionem erupisset 
apostolus, eliminandam carnem et sanguinem a dei regno, 
sine ullius supra sensus praestructione, nonne duas istas 
substantial proinde hominem ueterem interpretaremur carni 

15 et sanguini deditum, id est esui et potui, cuius sit dicere 
aduersus fidem resurrectionis: manducemus et bibamus, 
eras enim moriemur? et hoc enim infulciens apostolus, 
carnem et sanguinem de fructibus ipsorum manducandi et 
bibendi suggillauit. 

20 50. Sed et omissis huiusmodi interpretationibus carnis et 
sanguinis opera taxantibus, ipsas quoque substantias non aliter 
quam sunt intellectas licebit resurrectioni uindicare. non enim 
resurrectio carni et sanguini directo negatur, sed dei regnum, 
quod obuenit resurrectioni - - est autem et in indicium resur- 

25 rectio , immo et confirmatur carnis resurrectio generalis, cum 
specialis excipitur. dum enim in quern statum non resurgat 
edicitur, in quern resurgat subauditur. atque ita, dum pro 
meritis distinctionem resurrectionis opus substantiae. non genus, 
patitur, apparet hinc quoque carnem et sanguinem nomine 

3J cf. II Cor. 10, 3. 6] cf. Gal. 5, 21. 16] I Cor. 15, 32. 

1 uetustatis JR 3 : ueritatis PMFR { Bmg 1 agunt .... sunt Gel 
8 hereditate Gel: in hereditate PMF 9 portauerant FR, portauimus P 
(corr. imus in erant R) M 10 existimandi C 11 quamquam scripsi: 
nam PMF 14 interpretaremur 7?, interpretaretur PMF 22 resurrec 
tio ne F 23 negatur PMF, denegatur Gel 24 parenthesin indicamt Eng 



104 Quinti Septimi Florcntis Tertulliani 

culpae, non siibstaniiae, arceri a del regno, nomine tamen 
formae resurgere in iudicium, quia non resurgant in regnum. 
adhuc dicam: caro et sanguis regnum dci hereditati 
possidere non possunt. f merito sola et per semetipsa, 
ut ostenderet adhuc spiritum illi necessarium. spiritus enim 
est qui uiuificat in regnum del. caro nihil prodest. 
prodesse tamen illi aliud potest, id est spiritus, et per spiri 
tum opera quoque spiritus. resurgunt itaque ex aequo omnis 
caro et sanguis in qualitate sua. sed quorum adire regnum 
dei, induere oportebit uim incorruptibilitatis et inmortalitatis, 10 
sine qua regnum dei adire non possunt, antequam consequi 
earn possint. merito ergo caro et sanguis, ut diximus, sola 
regnum dei capere deficiunt. iam uero, cum deuorari habeat 
corruptmum istud ab incorruptibilitate, id est caro, et mortale 
istud ab inmortalitate, id est sanguis, post resurrection em is 
ex demutatione, merito demutata ac deiiorata caro et sanguis 
regnum dei hereditate possidere possunt, non tamen non 
resuscitata. sunt. qui carnem et sanguinem ludaismum uelint 
accipi propter circumcisionem, alienum et ipsum a dei regno, 
quia et ille uetustati deputetur et hoc titulo iam et alibi ab 20 
apostolo denotetur, qui post reuelatum in se filium dei ad 
euangelizandum eum in nationibus statim non retulerit ad 
carnem et sanguinem, id est ad circumcisionem, id est ad 
ludaismum, sicut ad Galatas scribit. 

51. Sed pro omnibus iam stabit quod(in)clausulam reserua- 25 
uimus, etiam pro apostolo ipso, reuera maximae inconsideran- 

3] I Cor. 15, 50. 5] loh. 6, 63. 10J cf. I Cor. 15, 53. 13] cf. 
I Cor. 15, 5354. 22J cf. Gal. 1, 16. 

3 iterum affertvr idem locus scripturae; nihil tamen noui. 4 Inscit 
sententia post per semetipsa. ad quam lacunam explendam olim margini 
adscripta fnisse crediderim quae antecedunt uerba apostoli. haec, opinor, 
dicere uoluit ductor: adhuc dicam: merito solarn et per semetipsam 
<carnem regnum dei consequi posse negauit apostolus,> ut ostenderet... 
8 aequo Bmg: eo quo PMF 9 quorum PMF. quorum <est> Gel 10 in 
duces P 11 sine P, siue M, sed F 17 possunt Gel: non possunt 
PMF 25 in add. Gel reseruauimus F, reseruabimus MP (corr. R) 



II. De Carnis Resurrectione 5051. 105 

tiae reuincendo. si tarn abrupte, ut quidam uolunt, clausis 
quod aiunt oculis. sine distinctione, sine condicione, omnem 
passim carnem et sanguinem a regno dei extrusit, utique et 
ab ipsa regia caelorum, cum illic adhuc sedeat lesus ad 
5 dexteram patris, homo, etsi deus, Adam nouissimus, etsi 
sermo primarius, caro et sanguis, etsi nostris purior, idem 
tamen et substantia et forma quam ascendit, talis etiam descen- 
surus, ut angeli adfirmaniv, agnoscendus scilicet eis, qui ilium 
conuulnerauerunt. hie, sequester dei atque hominum appellatus 

10 ex utriusque partis deposito commisso sibi, carnis quoque 
depositum seruat in semetipso, arrabonem summae totius. 
quemadmodum enim nobis arrabonem spiritus reliquit, ita et 
a nobis arrabonem carnis accepit et uexit in caelum pignus 
totius summae illuc quandoque redigendae. securae estote, 

15 caro et sanguis, usurpastis et caelum et regnum dei in Christo. 
aut si negent uos in Christo, negent et in caelo Christum 
qui uobis caelum negauerunt. ita nee corruptela, inquit, 
incorruptelam hereditati habebit, non ut carnem et 
sanguinem existimes corruptelam, quando ipsa sint potius 

20 obnoxia corruptelae, per mortem scilicet, siquidem mors est, 
quae carnem et sanguinem non modo corrumpit uernm etiam 
consumit, sed, quoniam opera carnis et sanguinis non posse 
consequi regnum dei edixerat, quo magis hoc exaggeraret, 
ipsi quoque corruptelae, id est morti, cui carnis et sanguinis 

25 opera proficiunt, hereditatem incorruptelae ademit. nam et 
paulo post ipsius mortis quodammodo mortem expressit, deuo- 



4] cf. Marc. 16, 19. 5] cf. I Cor. 15, 45. 7] cf. Act. 1, 11. 
8] cf. loh. 19, 37; Zach. 12, 10. 9] cf. I Tim. 2, 5. 11] cf. II Cor. 
5, 5. 17] I Cor. 15, 50. 26] I Cor. 15, 5556. 

2 sine condicione., omnem B, omnem PMF 3 extrusit R*mg Gel: 
extruxit PMF 6 purior Eng: puriora FR, priora PM 1 quam scripsi 
(cf, p. 41, 10): qua PMF S agnoscendus 2? 5 , agnoscendis PMFR 1 
14 securi (i ex p corr. R) PR 1 18 habebit. non uulgo 22 con 
sumit. sed uulgo 24 ipsi PMFR 1 Gel: ipse R* 



106 Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

rata est mors, dicens, in contentione. ubi est, mors. 
aculeus tuus? ubi est, mors, potentia tua? aculeus 
autem mortis delinquentia, haec erit corruptela, uirtus 
autem delinquentiae lex, ilia alia sine dubio, quam consti- 
tuit in membris suis militantem aduersus legem animi sui, 5 
ipsam scilicet uim delinquendi contra uoluntatem. nam et si 
supra nouissimum inimicum mortem euacuari ait, hoc modo 
nee corruptela hereditatem incorruptelae consequitur. 
id est nee mors perseuerabit. quando et quomodo defectura? cum 
in atomo, in momentaneo oculi motti, in nouissima 10 
tuba et raortui resurgent incorrupt!, qui hi, nisi qui 
ante corrupti, id est corpora, id est caro et sanguis? et nos 
demutabimur; -- de qua habitudine, nisi in qua deprehende- 
mur? oportet enim corruptiuum istud induere incor- 
ruptionem et mortale istud induere inmortalitatem. 15 
quid mortale, nisi caro? quid corruptiuum, nisi sanguis? ac ne 
putes aliud sentire apostolum, ## prouidentem tibi et. ut de 
came dictum intellegas, laborantem: cum dicit istud corrup 
tiuum et istud mortale, cutem ipsam tenens dicit. certe istud 
nisi de subiecto, nisi de comparenti, pronuntiasse non potuit. 20 
demonstrations corporalia est uerbum. aliud autem erit corrup 
tiuum, aliud corruptela, et aliud mortale, [et] aliud mortalitas. 
aliud enim quod patitur. aliud quod pati efficit. ita quae 

4J of. Rom. 7, 23. 7] cf. I Cor. 15, 26. 8] I Cor. 15. 50. 
10J I Cor. 15, 52. 14] I Cor. 15, 53. 

1 contentione PMFR^ contentionem (cf. c. 54) R 3 uulgo 2 poten 
tia PMF, contentio Pam 6 etsi PMF, et Gel difficultas inest in 
uerbis: nain et si etc. ut enim apte haec dicereniur. si nullis interpositis 
ad ea se applicarent, quae supra leguntur p. 105, 25: hereditatem in 
corruptelae ademit, ita nunc simili membro interiecto mihi quidem offen- 
sioni sunt. nescio igitur, an ea, quae intercedunt, ucl ab auctore uel ab 
alio postmodum addita sint. 8 consequitur PMF, consequetur C 9 per 
seuerabit M (b ex u m. 1) Jfi, perseuerauit PFH 1 11 incorrupt!, qui 
uulgo 13 demutabimur Pam: demutamur PMF 14 incorruptionem et 
mortale istud induere C, om. PMFBGel 16 at F 17 lacunam signaui: 
adspice ipsum intercidisse puto 18 dictum deleri unit van der Vliet 
(St. ecclp. 71) 21 autem erit PMFR 1 , autem R* uulgo 22 et sedusi 



II. De Carnis Resurrectione 5152. 107 

patiuntur corruptelam et mortalitatem, caro scilicet et sanguis, 

ea necesse est patiantur et incorruptelam et inmortalitatem. 

52. Videamus iam nunc, quo corpore uenturos mortuos 

disputet. et bene, quod erupit statim ostendere, quasi quis 

5 eiusmodi quaerat. stulte, iriquit, tu; quod seminas non re- 
uiuificatur, nisi mortuum fuerit. hoc ergo iam de exemplo 
seminis coustet non aliam uiuificari carnem quam ipsam. quae 
erit mortua, et ita sequentia relucebunt. nihil enim aduersus 
regulam exempli licebit intellegi, ne, quia sequitur: et quod 

10 seminas, non corpus quod futurum est seminas, idcirco 
aliud resurrecturum corpus quam quod moriendo seminatur 
existimes. ceterum excidisti ab exemplo. numquam enim fru- 
mento seminato et in terra dissoluto ordeum erupit et non 
id ipsum genus grani eademque natura et qualitas et forma. 

15 denique unde {aliud.) si non id ipsum? et corruptela euim 
ipsum est, dum ipsius est. sed enim et suggerit, quomodo 
non quod futurum est corpus seminetur. dicens: sed nudum 
granum, si forte, frumenti uel alicuius eiusmodi: deus 
autem dat illi corpus prout uult. certe ei grano, quod 

20 nudum seminar! ait. certe, inquis. ergo saluum est cui dare 
habet deus corpus, quomodo autem saluum est, si nusquam 
est, si non resurgit, si non id ipsum resurgit? si non resurgit, 
saluum non est. si non est et saluum, accipere corpus a deo 
non potest. sed enim saluum omni modo constat. ad quid 

25 ergo dabit illi deus prout uult corpus, habenti utique pro- 
prium corpus illud nudum, nisi ut iam non nudum resurgat? 
ergo additum erit quod corpori superstruitur, nee exterminatur 
illud, cui superstruitur, sed augetur. saluum est autem quod 

5J I Cor. 15, 36. 9] I Cor. 15, 37. 17] I Cor. 15, 37-38. 

3 uideamus Gel: uidemus PMF 4 quasi om. F, qui si M (corr. 
m. 1) quis om. M 5 non Gel: nonne PMFR 1 , nomne R z reuiui- 
ficatur Eng (cf. p. 51, 19): uiuificatur PMF 13 erupit MF, erumpit 
Puulgo 14 qualitate Pam 15 aliud addidi 16 sed enim scripsi: 
non enim PMF 17 seminatnr Pam 18 uel PMF, aut Gel 22 si non 
id ipsum saluum non est om. F 26 non nudum R*, nondum PMFR 1 
27 additicium erit corpus quod C 



10$ Quinti Septimii Florentis Tertulliani 

augetur. seritur enim solummodo granum sine folliculi ueste, 
sine fundamento spicae, sine munimento aristae, sine superbia 
culmi. exurgit autem copia feneratum, compagine aedificatum, 
ordine structum, cultu munitum et usquequaque uestituin. 
haec snnt ei corpus a deo aliud, in quod non abolitione sed b 
ampliatione mutatur, ut tune et illud suurn sit, quod extrin- 
secus a deo adquirit: et unicuique seminum suum corpus; 
puta re non suum, id est non pristinum. serui igitur exemplo 
et conserua speculum eius carni: eandem credes fructificatu- 
ram, quae sit seminata, ipsam. etsi pleniorem, non aliam, etsi 10 
aliter reuertentem. accipiet enim et ipsa suggestum et orna- 
tum, qualem illi deus uoluerit superducere secundum merita. 
sine dubio ad hoc direxit: non omnis caro eadem caro; 
non ad denegandam substantiae communionem sed praerogati- 
uae peraequationem, corpus honoris, non generis, in differen- is 
tiam redigens. in hoc et figurata subicit exempla animalium 
et elementorum : alia caro ho minis, id est serui dei, qui 
uere homo est. alia iumenti, id est ethnici, de quo et pro- 
pheta: adsimilatus est, inquit, homo inrationabilibur 
iumentis, alia caro uolatilium, id est martyrum, qui ad 20 
superiora conantur, alia piscium, id est quibus aqua baptis- 
matis sufficit. sic et de supercaelestibus corporibus argumenta 
committit: alia solis gloria, id est Christi, et alialunae, id 
est ecclesiae, et alia stellarum, id est seminis Abrahae. et 
stella enim a stella differt in gloria, et corpora terrena 25 
et caelestla, ludaeus scilicet et Christianus. ceterum si non figu- 



7] I Cor. 15, 38. 1320] I Cor. 15, 39. 19] Ps. 48, 21. 
2325] rCor. 15, 41. 25] I Cor. 15, 40. 

7 imierti ord mem uerborum: et unicuique seminum. . .id est non pri 
stinum; ut tune et illud ... adquirit PMF- 8 puta re scripsi: putari 
PMF, putauit Gel, deputauit Pam 9 credes scripsi: credens PMF 
10 plenior est E 11 reuerentem Gel 13 direxit PM, dixerit JP, diri- 
git Gel 17 ^elementorum M 20 uolucrum C 21 alia autem C 
22 argumentari conuenit PR 1 23 gloria PMF, claritas Gel 26 ludae 
us ... Christianus J? 3 , iudaeos . . . christianos PMFR 1 



If. De Carnis Resurrectione 5253. 109 

rate, satis uane mulorum et miluorum carnes et corpora caele- 
stium luminura apposuit humanis, non pertinentia ad condicionis 
comparationem sicut nee ad resurrectionis consecutionem. po- 
stremo cum per haec differentiam gloriae, non substantiae, conclu- 
5 sisset, sic, inquit, et resurrectio mortuorum. quomodo? non 
de alio aliquo, sed de sola gloria diflerens. rursus enim resurrec- 
tionem ad eandem substantiam reuocans et ad granum denuo 
spectans: semi natur, inquit, (in) corruptela,resurgit(in)in- 
corruptela; seminatur in dedecoratione, resurgit in 

10 gloria: seminatur in infirmitate, resurgit in uirtute; 
seminatur corpus animale, resurgit spiritale. certe non 
aliud resurgit quam quod seminatur, nee aliud seminatur quam 
quod dissoluitur humi, nee aliud dissoluitur humi quam caro. 
lianc enim sententia dei elisit: terra es et in terrain ibis, 

15 quia et de terra erat sumpta. hinc et apostolus concepit semi- 
nari earn dicere, cum rehibetur in terram, quia et seminibus 
sequestratorium terra est, illic deponendis et inde repetendis. 
ideoque et consignat imprimens: sic enim scriptum est, ne 
aliud existimes esse seminar! quam: in terram ibis, ex qua 

20 es sumptus; sic nee alterius quam carnis. [sic enim scrip 
tum est.] 

53. Sed corpus animale animam quidam argumentantur, ut 
ilium a carne auocent recidiuatum. porro cum constet fixum- 
que sit illud resurrecturum corpus, quod fuerit seminatum, 

25 ad ipsius rei exbibitionem prouocabuntur. aut ostendant ani- 
rnam seminatam post mortem, id est mortuam, id est 
humi elisam disiectam dissolutam, quod in illam decretum 



5] I Cor. 15, 42. 8] I Cor. 15, 42-44. 1.4] Gen. 3, 19. 18] I 
Cor. 15, 44. 

2 opposuit Gel 5 quoniam R 8 in bis addidit Gel 13 humi dis 
soluitur F 14 sententia dei Bmg Gel: sententiam deus PMF 17 se 
questratorium P, sequestratorum MF 18 consignat PMF, reconsignat 
Gel 20 nee scripsi: ne PMF sic enim scriptum est sedusi 23 ilium 
C, illam PMF recidiuatum C, recidiuatam PMF 25 exhibitionem PMF 
Bmy, exhortationem It. 27 decretum a deo MF, a deo decretum Puulgo 



HO Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

a deo non est; proponant corruptelam eius et dedecora- 
tionem (et) infirmitatem, lit ipsius sit etiam consurgere in 
incorruptelam et in gloriam et in uirtutern. sed enim in 
Lazaro, praecipuo resurrectionis exemplo, caro iacuit in infir- 
mitate, caro paene computruit in dedecorationem, caro interim 5 
putuit in corruptionem, et tamen Lazarus caro resurrexit, 
cum anima quidem, sed incorrupta. quam nemo uinculis lineis 
strinxerat, nemo in sepulcro collocarat. nemo iam foetere sen- 
serat, nemo quatriduo uiderat seminatam. totum habitum. 
totum exitum Lazari omnium quoque caro hodie experitur, 10 
anima uero imllius. in qua ergo stilus apostoli comparet, de 
qua eum loqui constat, ea erit et corpus animale, cum semi- 
natur, et spiritale, cum suscitatur. nam ut ita intellegas. 
manum adhuc porrigit. aeque de eiusdem scripturae auctori- 
tate factum retexens primum hominem Adam in animam is 
uiuentem. si Adam homo primus, caro autem homo ante 
animam, sine dubio caro erit facta in animam. facta porro 
in animam, cum esset corpus, utique animale corpus est facta. 
quid earn appellari uelint quam quod per animam facta est. 
quam quod ante animam non fuit, quam quod post animam 20 
nori erit, nisi cum resurgit? recepta enim anima rursus ani 
male corpus efficitur, ut fiat spiritale. non enim resurgit nisi 
quod fuit. ita unde carni competit corpus animale dici, inde 
animae nullo modo competit. caro enim ante corpus quam 
animale corpus, animata enim, postea facta est corpus animale. 25 
anima uero etsi corpus, tamen, quia ipsa est corpus non ani- 
matum sed animans potius, animale corpus non potest dici 



4] cf. loh. 11, 118. 14] cf. I Cor. 15, 45. 



2 et addidi consurgere PMF, exsurgere Gelreliqui 16 uiuentem 
PM, uiuam F 17 animam. facta (factam M) porro MF, animam 
uiuentem. porro Puulgo 18 facta est F 19 uelint (scil. illi quidam, 
qui supra nominantur 109, 22) PMF, uellent Gel 25 facta (a ex u) P 
26 animatum Eig: animata PMF 27 animans Gel: anima PMF 



II. De Carnis Resurrectione 53. HI 

nec fieri quod facit. alii enim accidens facit illud animale: 
non accidens autem alii quomodo se faciet animale? sicut 
ergo ante animale corpus caro, recipiens animam, ita et postea 
spiritale, induens spiritum. hunc ordinem apostolus disponens 
5 in Adam quoque et in Christo, eum merito distinguit ut in 
capitibus distinctionis ipsius *## at cum Christum nouissi- 
mum Adam appellat, hinc eum recognosce ad carnis, non ad 
animae, resurrectionem omnibus doctrinae uiribus operatum. 
si enim et primus homo, Adam, caro, non anima, qui denique 

10 in animam uiuam factus est, et nouissimus Adam, Christus, ideo 
Adam quia homo, ideo homo quia caro, non quia anima. atque 
ita (si) subiungit: non primum quod spiritale sed quod 
animale, postea quod spiritale, secundum utrumque Adam, 
ecquid tibi uidetur corpus animale et corpus spiritale in eadem 

is came distinguere, cuius distinctionem in utroque Adam, id 
est in utroque homine, praestruxit? ex qua enim substantia 
pariant inter se Christus et Adam? scilicet ex carne. licet et 
ex anima, sed carnis nomine homo uterque sunt; prior enim 
caro homo, ex ilia et ordinem admittere potuerunt, ut alter 

20 primus, alter nouissimus homo, id est Adam, deputareutur. 
ceterum diuersa in ordinem disponi non possunt, de substan 
tia dumtaxat. de loco enim aut tempore aut condicione forsitan 
possint. hie autem de substantia carnis primus et nouissimus 
dicti sunt, sicut et rursus primus homo de terra et secun- 

26 dus de caelo; quia etsi de caelo secundum spiritum, sed homo 

6] cf. I Cor. 15, 45. 12] I Cor. 15, 46. 

1 <quia> nec fort. fecit P enim MFE 3 , aiunt PR 1 animale 
Bmg Gel: autem PMF 2 animale Gel: animalem PMF 3 u antej 
animale J5, animale PMF 6 lacunam signaui: desideratur locus scri- 
pturae, quo or do duplex in Adam et in Christum transfertur; inter- 
cidisse igitur uidetur: factus est, dicens, primus homo Adam in 
animam uiuentem, nouissimus Adam in spiritum uiuifican- 
tem at scripsi: et PMF 9 qui denique PMF, quidni? quae Gel 
10 uiuam om. F factus P, facta MFGel 12 si addidi 13 Adam, 
ecquid uulgo 14 ecquid Gel: et quid PM, et quod F 16 ex qua PMFR l t 
aequa J? 3 , utraque Gel 17 et carne et anima. sed Gel 21 ordine F 



Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

secundum carnem. itaque cum carni conueniat ordo in utroque 
Adam, non animae, [ut primus homo in auimam uiuam, nouis- 
simus in spiritum uiuificantem distincti sunt] aeque distinctio 
eorum carni distinctionem praeiudicabit, ut de carne sit dictum: 
H on primum quod spiritale sed quod animale, & 
postea quod spiritale, atque ita eadem sit et supra 
intellegenda et quae semiuetur, corpus animale, et quae 
resurgat, corpus spiritale, [quia non primum quod spiritale, 
sed quod animale] quia primus Adam in animam, nouissimus 
Adam in spiritum. totum de nomine, totum de carne, quando 10 
de homine. quid ergo dicemus? iionne et nunc habet caro 
spiritum ex fide? ut quaerendum sit, quomodo corpus animale 
dicatur seminari. plane accipit et hie spiritum caro, sed 
arrabonem, animae autem non arrabonem sed plenitudinem. 
itaque etiam propterea, maioris substantiae nomine, animale i& 
corpus nuncupata est, in quo seminatur, futura proinde per 
plenitudinem spiritus insuper spiritale, in quo resuscitatur. 
quid mirum, si magis inde uocitata est, unde conferta est. 
quam unde respersa est? 

54. Ita de uocabulorum occasionibus plurimum quaestiones 20 
subornantur, sicut et de uerborum communionibus. nam quia 
et illud apud apostolum positum est: uti deuoretur mor 
tal e a uita, caro scilicet, deuorationem quoque,ad perditionem 
scilicet carnis arripiunt, quasi non bilem et dolorem dicamur 
deuorare, id est abscondere ac tegere et intra nosmetipsos 2> 

5] ib. 7] cf. I Coi. 15, 44. 12] cf. Gal. 5, 5. 22] II Cor. 5, 4. 

2 ut primus distincti sunt sedusi ut interpretamentum olim super- 
scriptum uerbis aeque distinctio eorum, quae propter lacunam supra 
indicatam non potuerunt intellegi 3 sunt PMF, sint R uulgo 4 prae- 
iudicabit scripsi: praeiudicauit PMF 8 quia animale seclusi 13 ac 
cipit scripsi: accepit, PMF 15 ita distinxi: olim delere uolui propterea, 
quod abundare uidetur, quia nomine = propter. 16 quo scripsi: qua 
PMF L per, plenitudinem B, plenitudinem PMF 17 quo scripsi: 
qua PMF 19 respersa Gel: dispersa PMF 24 notabilem 1? dica 
mur (r ex s) M 25 ac tegere jR 3 , adtegere PMF2t { 



II. De Carnis Resurrectione 5455. 113 

continere. denique cum et illud scriptum sit: oportet mor- 
tale hoc induere inmortalitatem, ostenditur, quomodo 
mortale deuoretur a uita, dum iiidutum inmortalitate abscon- 
ditur et tegitur et intus continetur, non dum absumitur et 
5 amittitur. ergo et mors, inquis, salua erit, cum fuerit deuo- 
rata. ideo discerne pro sensibus communionem uerborum, et 
integre intelleges. aliiul enim mors et aliud mortale. aliter 
itaque deuorabitur mors et aliter mortale. mors non capit 
inmortalitatem, mortale autem capit. denique et scriptum est, 

10 quod necesse sit mortale hoc induere inmortalitatem 1 . quomodo 
ergo capit? dum deuoratur a uita. quomodo deuoratur a uita? 
dum recipitur et redigitur et includitur in ipsam. ceterum 
mors merito (in) interitum deuoratur, quia et ipsa in hoc deuorat. 
deuorauit, inquit, mors inualescendo, et ideo deuorata 

15 est in contentionem. ubi est, mors, aculeus tuus? ubi 
est, mors, contentio tua? proinde et uita, mortis scilicet 
aemula, per contentionem deuorabit in salutem quod per 
contentionem turn deuorauerit mors in interitum. 

55. Quamquam igitur, resurrecturam carnem probantes, hoc 

20 ipso non aliam resurrecturam probemus quam de qua agitur, 
tamen singulae quaestiones et causae earum proprios quoque 
flagitant congressus, licet aliunde iam caesae. iriterpretabimur 
itaque plenius et uim et rationem dernutationis, quae ferme 
subministrat alterius carnis resurrecturaepraesumptionem, quasi 

35 demutari desinere sit in totum et de pristine perire. discernenda 
est autem demutatio ab omni argumento perditionis. aliud 
enim demutatio. aliud perditio. porro non aliud, si ita demuta- 
bitur caro, ut pereat. peribit autem demutata, si non ipsa 

1] I Cor. 15, 53. 10] cf. ib. 14] Es. 25, 8. 15] I Cor. 15, 55. 

6 immofort. uel iterum (Eng) 7 intelleges Gel: intellegis PMF L ali- 
ter itaque deuorabitur mors et aliter mortale.j mors J5, mots PMF 
11 L quomodo deuoratur a uita., dum J5, dum PMF 13 <(in> interitum 
Gel: interitum F, interitu PM 18 turn seripsi: tuam PMF, suam 
lun, om. Gel deuorauerit seripsi: deuorauerat PMF 21 earum scil. 
quaestionum quosque C 22 caesae <id est membratim> -R 3 (tacet unde] 

XXXXVII. Tert. III. 8 



Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

permanserit in demutatione, quae exhibita fuerit in resurrec- 
tione. quemadmodum enim perit, si non resurgit, ita et si 
resurgit quidem, nerum in demutatione subducitur, aeque 
perit. aeque enim non erit, acsi non resurrexerit. et quam 
ineptum, si in hoc resurgit, ut non sit. quae potuit non 5 
resurrexisse, <ut) non esset, quia non esse iam coeperat. non 
miscebuntur omnino diuersa. mutatio atque perditio, operibus 
utique diuersa. perdit haec, ilia mutat. quomodo ergo quod 
perditum est mutatum non est, ita quod mutatum est per- 
ditum non est. perisse enim est in totum non esse quod 10 
fuerit; mutatum esse aliter esse est. porro dum aliter est, 
id ipsum potest esse. habet enim esse quod non perit: muta- 
tionem enim passum est, non perdition em. atque adeo potest 
et demutari quid et ipsum esse nihilominus, ut et totus homo 
in hoc aeuo substantia quidem ipse est, multifariam tamen de- 15 
mutatur, et habitu et ipsa corpulentia et ualitudine et condicione 
et dignitate et aetate, studio negotio artificio facultatibus 
sedibus legibus moribus. nee quicquam tamen amittit hominis 
nee ita alms efficitur, ut cesset idem esse. immo nee alius 
efficitur, sed aliud. hanc formam demutationis diuina etiam 20 
documenta testantur. mutatur Mosei manus et quidem ad instar 
emortuae exsanguis est, exalbida, frigida, sed et recepto 
calore et refuso colore eadem caro et sanguis est. mutatur 
postea et facies eiusdem incontemplabili claritate. sed Moyses 
erat proinde qui non uidebatur. sic et Stephanus angelicum 25 



21] cf. Ex. 4, 67. 24] cf. II Cor. 3, 7. 25] cf. Act. 7. 
5960. 

1 demutatione M (e ex e) BGel: demutationem PF 3 demutatione 
scripsi: demutationem PMF 4 ac si C, si PMF resurrexit F 
6 <(ut> non esset scripsi: necesse est PMF, necesse J? 1 , nee esse I2 3 
11 porro Gel: sed porro PMF 14 et (alterum) om. F 15 est scripsi: 
sit PMF demutatur F, demutetur PM 18 amittit hominis scripsi: 
admittat homini PMF, amittat hominis Gel 19 efficitur scripsi: efficia- 
tur PMF 20 efficitur PMF, efficiatur C 21 mosei PMF, moysi R 
22 est scripsi: et PMF 



II. De Carnis Resurrectione 55 56. 115 

iam fastigium induerat, sed non alia genua lapidationi succi- 
derant. dominus quoque in secessu montis etiam uestimenta 
luce mutauerat, sed liniamenta Petro agnoscibilia seruauerat; 
ubi etiam Moyses et Helias, alter in imagine carnis nondum 

5 receptae alter in ueritate nondum defunctae, eandem tamen 
habitudinem corporis etiam in gloria perseuerare docuerunt. 
de quo exemplo instructus et Paulus: qui transfigurabit, 
inquit, corpus humilitatis nostrae conformale corpori 
gloriae suae. quodsi et transfigurationem et conuersionem in 

10 transitum substantiae cuiusque defendis, ergo et Saulusin alium 
uirum conuersus de corpore suo excessit? et ipse satanas, cum 
in angelum lucis transfiguratur, qualitatem suam amittit? non 
opinor. ita et in resurrectionis euentu mutari conuerti refor- 
mari licebit cum salute substantiae. 

is 56. Etenim quam absurdum, quam uero et iniquum, utrum- 
que autem quam deo indignum, aliam substantiam operari 
aliam mercede dispungi, ut haec quidem caro per martyria 
lanietur alia uero coronetur, item e contrario haec quidem 
caro in spurcitiis uolutetur alia uero damnetur. nonne praestat 

20 omnem semel fidem a spe resurrectionis abducere quam de 
grauitate atque iustitia del ludere? Marcionem pro Valentino 
resuscitari? quando neque mentern neque memoriam neque 
conscientiam hominis hodierni credibile sit aboleri per indu 
mentum illud mutatorium inmortalitatis et incorruptelae, 

25 uacaturo scilicet emolumento et fructu resurrectionis et statu 
diuini utrobique iudicii. si non meminerim me esse qui merui. 
quomodo gloriam deo dicam? quomodo canam illi nouum 
canticum. nesciens me esse qui gratiam debeam? cur autem 
solius carnis demutatio excipitur, non et animae simul, quae 

2J cf. Matth. 17, 3-8. 7] Phil. 3, 21. 11] cf. II Cor. 11, 14. 
27] cf. Ps. 70, 8 cf. Apoc. 5, 9. 

1 lapidationi PF, lapidatione Jf, in lapidatione B 1 transfigurabit Paw: 
transfigurauit PMF 8 conforme fieri Gel 9 quodsi et Gel: quod et siPMF 
10 Saulus Eng: Saul PMF 11 excessit. etuulgo 12 amittit. non uulgo 
13 euentu H l mg: euentum PMF 15 et iniquum C, ethnicum PMF 
17 mercede FR Z , mercedem PM (corr. m. 1) R l 27 canticum nouum F 

8* 



Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

in omnibus praefuit carni? quale est, ut eadem, anima, quae 
in hac came totum uitae ordinem decucurrit, quae in hac 
carne deum didicit et Christum induit et spem salutis semi- 
nauit, in alia nescio qua metat fructura? ne ilia gratiosissima 
caro. cui gratis uita constabit. quodsi non et anima mutabitur, ^ 
iam nee animae resurrect! o est; nee ipsa enim resurrexisse 
credetur, si non alia resurrexerit. 

57. Hinc iam ilia uulgaris incredulitatis argutia est: si, 
inquiunt, ipsa eademque substantia reuocatur cum sua forma 
linea qualitate, ergo et cum insignibus suis reliquis. itaque 10 
et caeci et claudi et paralytic! et ut quis insignis excesserit, 
ita et reuertetur. quid mine, etsi ita dedignaris tantam gratiam 
qualiscumque a deo consequi? non enim et nunc animae solius 
admittens salutem dimidiatis hominibus eadem adscribis? quid 
est credere resurrectionem, nisi integram credere? si enim 15 
caro de dissolutione reparabitur, multo magis de uexatione 
reuocabitur. minoribus maiora praescribunt. cuiuscumque mem- 
bri detruncatio uel obtusio nonne mors membri est? si uniuer- 
salis mors resurrectione rescinditur, quid portionalis? si demu- 
tarnur in gloriam. quanto magis in incolomitatem? uitiatio 20 
corporum accidens res est, integritas propria est. in hac 
nascimur: etiam si in utero uexemur, iam hominis est passio; 
prius est genus quam casus. quomodo uita confertur a deo, 
ita et refertur. quales earn accipimus, tales et recipimus. 
naturae, non iniuriae reddimur; quod nascimur,* non quod 25 
laedimur, reuiuescimus. si non integros deus suscitat, non 
suscitat mortuos. quis enim mortuus integer, etsi intege-r 
moritur? quis incolomis qui exanimis? quod corpus inlaesum, 
cum interemtum, cum frigidum. cum expallidum, cum edurum, 



2 totum carne om. P (add. R in mg. ex Hirsaugiensi) M (add. in 
ing. m. 2} 4 metat MB, metuat P (ex metu; corr. JB), met F 7 cre- 
dittir F resum-xit F 8 ilia uulgaris . . . argutia est PMF, illae 
uulgares . . . argutiae C 9 ipsa inquiunt eadem F 11 clodi C 14 ea 
dem PMF, earn JB, eandem Pam 18 detruccatio PM optusio PMF 
22 uexemur PMF, uitieinur C 



II. De Carnis Kesurrectioiie 58 57. 

cum cadauer? quando niagis homo debilis, nisi cum totus? 
quando magis paralyticus, nisi cum inmobilis? ita nihil aliud 
est mortuum resuscitari quam iritegrum fieri, ne ex ea parte 
mortuus adhuc sit, ex qua non resurrexerit. idoneus deus 
5 reficere quod fecit; hanc suarn et potestatem et liberalitatem 
satis iam in Christo spopondit, immo et ostendit, non tantum 
resuscitatore carnis uerum e tiara redintegratore. atque adeo et 
apostolus: et mortui, inquit. resurgent incorrupt], quomodo. 
nisi integri, qui retro corrupt! tain uitio ualitudinis quam et senio 

10 sepulturae? nam et supra utrumque proponens. oportere et eor- 
ruptiuum istud induereincorruptelam et mortale istud inmortali- 
tatem, non iterauit sententiam sed difterentiam demandauit. in- 
mortalitatem enim ad rescissionem mortis, incorruptelam ad 
obliterationem corruptelae diuidendo alteram ad resurrection em. 

is alteram ad redintegrationem ternperauit. puto autem et Thesaloni- 
censibus omnis substantiae integritatem repromisit. itaquenecin 
posterum timebuntur corporum labes. nihil poterit amittere inte- 
gritas uel conseruata uel restituta. ex quo illi etiam, si quid 
amiserat, redditur. praescribens euim adhuc easdem passiones 

20 obituram carnem, si eadem resurrectura dicatur, naturam aduersus 
dominum suum temere defendis, legem aduersus gratiain impie 
adseris. quasi domino non liceat et mutare naturam sine lege 
et seruare. quo enim legimus: quae impossibilia apud 
homines, possibilia apud deum et: stultamundi 

35 elegit deus, ut sapient ia mundi confundat? oro te, 
si famulum tuum libertate mutaueris, quia eadem caro atque 
anima permanebunt, quae flagellis et compedibus et stigma- 

8] I Cor. 15, 52. 10] cf. I Cor. 15, 53. 15] cf. I Theas. 4, 
13-18. 23] Matth. 19, 26. 24] I Cor. 1. 27. 

1 quanto M 1 resuscitatore scripsi: resuscitatorem PMF redin 
tegratore scripsi: redintegratorem PMF 17 amittere Rig: admittere 
PMF 19 adhuc B, ad hoc PMF 22 domino PMF, domino deo 
C sine lege et scripsi: et sine lege PMF 23 quo PMF, quo 
modo enim scripsi (cf. p. 120, 26) : ergo PMF 25 sapientia PM. 
sapientiam F 



11$ Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

tibus obnoxiae retro fuerant, idcircone illas eadem pati opor- 
tebit? non opinor. atquin et uestis albae nitore et anuli aurei 
honore et patroni nomine ac tribu mensaque honoratur. permitte 
hanc et deo potestatem per uim demutationis illius eondieio- 
nero. non naturam, reforraandi, dum et passiones auferuntur 5 
et rnunitiones conferuntur. ita manebit quidem caro etiam 
post resurrectionem eatenus passibilis, qua ipsa. qua eadem, 
ea tamen impassibilis, qua in hoc ipsum manumissa a domino, 
ne ultra pati possit. 

58. locunditas. inquit Esaias, aeterna super caput 10 
eorum. nihil aeternum nisi post resurrectionem. aufugit. 
inquit, dolor et maeror et gemitus ab illis. proinde et 
lohanni angelus: et delebit deus omnem lacrimam ab 
oculis eorum; utique ex isdem oculis, qui retro fleuerant 
quique adhuc flere potuissent, si non omnem lacrimae imbrem i& 
indulgentia diuina siccaret. et rursus: deus enim delebit 
omnem lacriraam ab oculis eorum, et mors hactenus; 
igitur et corruptela hactenus, proinde per incorruptelam fugata 
quemadmodum mors per inmortalitatem. si dolor et maeror 
et gemitus ipsaque mors ex laesuris et animae et carnis 20 
obueniunt. quomodo auferentur, nisi cessauerint causae, scilicet 
laesurae carnis atque animae? ubi casus aduersi apud domi- 
num? aut ubi incursus infesti apud Christum? ubi daemonic! 
impetus apud spiritum sanctum, iam et ipso diabolo cum 
angelis suis ignibus merso? ubi necessitas aut quod dicitnr 25 
fortuna uel fatum? quae resuscitatis plaga post ueniam? quae 
reconciliatis ira post gratiam? quae infirmitas post uirtutem? 
quae imbecillitas post salutem? quod uestimenta et calcia- 



1012] Es. 35, 10. IS] Apoc. 7, 17. 16] Apoc. 21, 4. 24] cf. 
Apoc. 20, 10. 28] cf. Dent. 8, 4; 29, 5. 

1 illas M (s eras.) F, ilia P uulgo 2 anuli aurei MF. aurei anuli 
Puulgo 4 demutationis illius F, illius demutationis MP (sed inueriit 
ordinem m. 1) 8 qua F Gel: quia PM 18 igitur hactenus om. P 
(add. E in mg. ex Hirsaugiensi) 19 jnors., per B, per PMF 22 d<>- 
minum PMF, deum C 



II. De Carnis Resurrectione 5759. 119 

menta filiorum Israhelis quadraginta illis annis indetrita inobso- 
leta manserunt, quod et in ipsis corporibus unguiuin et capil- 
lorum facilia crernenta et habilitatis et dignitatis iustitia 
defixit, ne etiam enormitas corruptela deputaretur, quod Baby- 

5 lonii ignes trium fratrum nee tiaras nee sarabaras, quamquam 
ludaeis alienas, laeserunt, quod lonas deuoratus a belua maris, 
in cuius aluo naufragia digerebantur, triduo post incolomis 
expuitur, quod hodie Enoch et Helias, nondum resurrectione 
dispuncti, quia nee morte functi, qua tamen de orbe translati 

10 et hoc ipso iam aeternitatis candidati, ab omni uitio et ab 
ornni damno et ab omni iniuria et contumelia ernunitatem 
carnis ediscunt: cuinam tidei testimonium signant, nisi qua 
credi oportet haec futurae integritatis esse documenta? figurae 
enim nostrae fuerunt apostolo auctore, quae scrip ta sunt, ut 

15 et dominum potentiorem credamus omni corporum lege et 
carnis magis utique conseruatorem, cuius etiam uestimenta 
etiam calciamenta protexit. 

59. Sed futurum. inquis, aeuum alterius est dispositionis 
et aeternae; igitur huius aeui substantiam non aeternam 

20 diuersa possidere non posse, plane, si homo propter disposi- 
tionem futuram et non dispositio propter hominem. sed enim 
apostolus scribens: siue mundus siue uita siue mors 
siue futura siue praesentia, omnia uestra sunt, 
eosdem constituit heredes etiam futurorum. nihil tibi largitur 

25 Esaias dicens: o mn is caro foenum, (quia) et alibi: et 
uidebit omnis caro salutare dei. exitus, non substan- 
tias, distinxit. quis enim iudicium dei non in sententia duplici 

4] cf. Dan. 3, 24. 6] cf. Ion. 2, 1. 8] cf. Gen. 5, 24. cf. IV 
Reg. 2, 11. 13] cf. I Cor. 9, 10. 22] I Cor. 3, 22. 25] Es. 40, 6. 
Es. 40, 5. 

1 inobsoleta PMF, et inobsoleta C 3 facilia crementa et scripsi: 
et facilia crementa PMF 4 enormitas P, inormitas M , normitas F cor 
ruptela PMF, corruptelae Gel 5 sarabaras scripsi: sarabas PMF, 
sarabara Gel 6 alienas PMF, aliena Gel 11 enmnitatem PMF, im- 
munitatem B 16 conseruatorem Gel: et conseruatorem PMF 25 quia 
addidi 



120 Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

statuit salutis et poenae? omnis igitur caro foenum. quae igni 
destinatur, et omnis caro uidebit salutare dei, quae saluti 
ordinatur. ego me scio neque alia carne adulteria coramisisse 
neque mine alia carne ad continentiam eniti. si quis est bin a 
pudenda circumferens, potest iam et demere foenum carnis 5 
inmundae et solam sibi reseruare quae uisura sit dei salutare 
sed cum idem prophetes etiam nationes ostendat nunc depu- 
tatas uelut puluerem et saliuam nunc speraturas et credituras 
in nomen et in brachium domini, numquid et de nationibus 
fallimur? et aliae quidem sunt crediturae aliae in puluerem 10 
deputatae ex diuersitate substantiae? sed et Christus intra 
oceanum et de isto caelo, quod nobis incubat, uerum lumen 
nationibus offulsit, et ipsi Valentiniani hie errare didice- 
runt - - nee alia erit forma nationum credentium nisi quae 
et non credentium de carne, de anima. sicut ergo easdem 15 
nationes non genere sed sorte distinxit, ita et carnes, quae 
in ipsis nationibus una substantia est, non materia sed mer. 
cede disiunxit. 

60. Ecce autem, ut adhuc controuersiam exaggerent carni, 
maxime eidem, de officiis quoque membrorum argumentantur, 20 
aut et ipsa dicentes permanere debere in suis operibus et 
fructibus, ut eidem corpulentiae adscripta. aut, quia constet 
discessura esse officia membrorum, corpulentiam quoque f 
eradant, cuius scilicet perseuerantia credenda non sit utique 
sine membris. quia nee membra credenda sint sine officiis. 25 
quo enim iam. inquiunt, spelunca haec oris et dentium statio 
et gulae lapsus et competum stomachi et aluei gurges et 

7] cf. Es. 29, 5; 40, 15. 17. 8] cf. Es. 42, 4. 12] cf. I loh. 2, 8. 

6 dei a, domini PMF 1 deputatas FR, deputas PM 12 incubat 
E 3 , in cumbat PFR\ incumbit M (i ex a) 13 parenthesin indicaui: 
oifulsit. et uulgo effulsit Gel 17 una materia om.F 18 distinxit F 
19 exaggerent (e ex a) MGel: exaggerant P, exaggeraret F 20 eidem 
PMFC, fidem B 22 idem F ut F 24 eradant PM, credant F, 
euanidam <(credendatn)> fort, eradicantes Eng utique fort, delendum: 
ut quae Oehlerus 27 competum PM, compitum Gel, compum F, com- 
pletum Bmg aluei PMFM 1 , alui E A uulgo 



II. De Carnis Resurrectione 5960. 121 

intestinorum perplexa proceritas?, cum esui et potni locus non 
erit? quo huiusmodi membra admittunt subigunt deuoluunt 
diuidunt digerunt egerunt? quo maims ipsae et pedes et 
operarii quique artus. cum uictus etiam cura cessabit? quo 
renes. conscii seminum. et reliqua genitalium utriusque sexus 
et conceptuum stabula et uberum fontes, discessuro concubitu 
et fetu et educatu? postremo quo totum corpus, totum scilicet 
uacaturum? ad haec ergo praestruximus non oportere committi 
futurorum atque praesentium dispositiones, intercessura tune 

10 demutatione, et mine superstruimus ofrtcia ista merabrorum 
necessitatibus uitae huius eo usque consistere, donee et ipsa 
uita transferatur a temporalitate in aeternitatem, sicut animale 
corpus in spiritale, dum mortal e istud induet inmortalitatem 
et corruptiuum istud incorruptelam ; et ipsa autem liberata 

is tune uita a necessitatibus liberabuntur et membra ab officiis, 
nee ideo non erunt necessaria. licet enim officiis liberentur, sed 
iudiciis retinentur, ut quisque referat per corpus prout 
gessit. saluum enim hominern tribunal dei exigit; saluum 
uero sine membris non licet esse, ex quorum non officiis 

20 sed substantiis constat, nisi forte et nauem sine carina. sine 
prora, sine puppi, sine compaginis to tins incolomitate saluam 
adseuerabis. et tamen nauem procella dissipatam uel carie 
dissolutam redactis et recuratis omnibus membris eandem 
saepe conspeximus. etiam titulo restitutionis gloriantem: de 

25 dei artificio et arbitrio et iure torquemur? porro si diues 
dominus et liberalis adfectui aut gloriae suae praestans solam 
nauis restitutionem bactenus earn uoluerit operari, idcirco tu 
negabis necessariam illi compaginem pristinam, ut exinde iam 
uacaturam. cum soli saluti nauis sine operatione conueniat? 

13] cf. I Cor. 15, 53. 17] II Cor. 5, 10. 

1 perlexa F 5 consensu seminum .F 6 conceptu non F disces 
suro PF, descessuro Jf, decessuro Gel 13 induet Pam: induit PMF 
15 L aj necessitatibus JB, necessitatibus PMF 17 retinentur (re ex de) 
M quisque Oehlerus: quis PMF 19 non licet esse Ehng Gel: non 
licet enim PMF, non. licet eum Bmg 22 et carinam dissolutam C 
27 tu Gel: tune PMF, tune Eng 



122 Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

igitur hoc tanturnmodo discere sufficit, cum dominus hominem 
saluti destinando carnem destinarit, an eandem uelit denuo 
esse. quam non debebis ex futura membrorum uacatione 
praescribere denuo esse non posse licet enim esse quid denuo 
et nihilominus uacare. nee potest autem dici uacare, si non 5 
sit. at enim si sit, poterit et non uacare; nihil enim apud 
deum uacabit. 

61. Sed accepisti, homo, os ad uorandum atque potandum: 
cur non potius ad eloquendum, ut a ceteris animalibus distes? 
cur non potius ad praedicandum deum. ut etiam hominibus 10 
antistes? denique Adam ante nomina animalibus enuntiauit 
quam de arbore decerpsit, ante etiam prophetauit quam uorauit. 
sed accepisti dentes ad macellum corrodendum : cur non potius 
ad omnem hiatum et rictum tuum coronandum? cur non potius 
ad puisus linguae temperandos, ad uocis articulos offensione i& 
signandos? denique et edentulos et audi et uide, ut honorem 
oris et organum dentium quaeras. forata sunt inferna in uiro 
et in femina, nimirum qua libidines fluitent: cur non magis, 
qua defluxurae colentur? est adhuc feminis intus, quo semina 
congerantur: an quo sanguinis onera secedant, quern pigrior 20 
sexus discutere non sufiicit? dicenda enim et haec, quatenus 
quae uolunt et quorum uolunt et qualiter uolunt officia mem 
brorum ludibriose de industria suffundendae resurrectionis 
oblatrant, non recogitantes ipsas prius causas necessitatis 
tune uacaturas, cibi famem. et potus sitim, et concubitus 25 
genituram, et operationis uictum. sublata enim morte neque 
uictus fulcimenta ad praesidia uitae neque generis subparatura 
grauis erit membris. ceterum et hodie uacare intestinis et 

1 cum scripsi: an PMF 8 esse quam uulgo ex Gel: et PMF 
13 dentes demacellum F 14 tuum om. J2 3 coornandum C 16 eden 
tulos Gel, edentulus PMF et andi scripsi: sed audi PMF, esse audi 
Oehlerus honorem PMF, honori Gel 19 qua Gel: ut M (add. s. u. 
m. 1), om. PF defluxurae scripsi (= defluxiones): defluxura PMFR^, 
de fluxura J? 3 , potuum defruta Gel in feminis C 22 et quorum 
uolunt et qualiter uolunt MF, et qualiter uolunt et quorum uolunt P 
uulgo 27 subparitura PR 1 



II. De Carnis Resurrectione 6063. 123 

pudendis licebit. quadraginta diebus Moyses et Helias ieiunio 
functi solo deo alebantur. iam tune enim dedicabatur: non 
in pane uiuet homo sed in dei uerbo. ecce uirtutis 
futurae liniamenta. nos quoque, ut possumus, os cibo excu- 

3 samus; etiara sexum a congressione subducimus. quot spadones 
uoluntarii? quot uirgines Christo maritatae? quot steriles utrius- 
que naturae infructuosis genitalibus structi? nam si et hie iam 
uacare est et officia et emolumenta membrorum temporali 
uacatione, ut in temporali dispositione, nee homo tamen minus 

10 saluus est, proinde nomine saluo, et quidem magis tune ut 
in aeterna dispositione, magis non desiderabimus quae iam 
hie non desiderare consueuimus. 

62. Sed huic diseeptationi finem dominica pronuntiatio 
imponit: erunt, inquit, tamquam angel i. si non nubendo, 

15 quia nee moriendo, utique nee ulli simili necessitati suceidendo 
corporalis condicionis, quia et angeli aliquando tamquam homi 
nes fuerunt, edendo et bibendo et pedes lauacro porrigendo; 
humanam enim indtierant superficiem salua intus substantia 
propria. igitur si angeli, facti tamquam homines, in eadem 

20 substantia spiritus carnalem traetationem susceperunt, cur non 
et homines, facti tamquam angeli, in eadem substantia carnis 
spiritalem subeant dispositionem? non magis sollemnibus carnis 
obnoxii sub angelico indumento quam angeli tune sollemnibus 
spiritus sub humano, nee ideo non permansuri in earne, quia 

tb non et in sollemnibus carnis, cum nee angeli ideo non et in 
spiritu permanserint, quia non et in sollemnibus spiritus. 
denique non dixit: erunt angeli, ne homines negaret, sed 
tamquam angeli, ut homines conseruaret. non abstulit 
substantiam cui similitudinem adtribuit. 

so 63. Resurget igitur caro, et quidem omnis, et quidem ipsa, 

1] cf. Exod. 24, 18. cf. Ill Reg. 19. 8. 2] Deut. 8, 3. cf. Matth. 
4, 4. Luc. 4, 4. 14] Matth. 22, 30. 17] cf. Gen. 18, 48. 

2 soli (i ex o) F 3 pane solo C uiuet M, uiuit PF 6 Christo 
Gel: christi PMF 7 nam om. Gel: igitur fort. si et MF Gel: et 
si P 25 carnis sollemnibus om. P (add. R in mg. ex Hirsaugiensi) 
in spiritu B, spiritu PMF 30 resurget PMFJR 1 , resurgit R* 



124 Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

et quidem Integra, in deposito est ubicumque apud deum per 
fidelissimum sequestrem del et hominum lesum Christum, 
qui et homini deum et hominem dec reddet, carni spiritum 
.et spiritui carnem. utrumque iain in semetipso foederauit. 
sponsam sponso et sponsum sponsae comparauit. nam et si 5 
animain quis contenderit sponsam, uel dotis nomine sequetur 
animam caro. non erit anima prostituta, ut nuda suscipiatur 
a sponso. habet in strum entum, habet culture, habet mancipium 
suum carnem; ut collactanea comitabitur. sed caro est sponsa, 
quae et in Chris to lesu spiritum sponsum per sanguinem 10 
passa est. liuius intevitum. quern putas, secessum scias esse: 
non sola anima seponitur; habet et caro secessus suos interim, 
in aquis, in ignibus, in alitibus. in bestiis. cum. in haec 
dissolui uidetur. uelut in uasa transfunditur. si etiam ipsa 
uasa defecerint, cum de illis quoque effluxerit in suam matri- is 
cem terram quasi per ambages, resorbetur, ut rursus ex ilia 
repraesentetur Adam auditurus a domino: ecce Adam quasi 
unus ex nobis factus est, uere tune compos mali, 
quod euasit, et boni. quod inuasit. quid, anima, inuides 
carni? nemo tarn proximus tibi, quern post dominum diligas; 20 
nemo magis frater tuus, quam quae tecum etiam in deo nasci- 
tur. in potius illi exorare debueras resurrectionem ; per te, si 
forte, deliquit. sed nihil minim, si odisti, cuius auctorem 
quoque respuisti, quam et in Christo aut negare aut mutare 
consuesti, proinde et ipsum sermonem del, qui caro factus 25 
est, uel stilo uel interpretatione corrumpens, arcana etiam 
apocryphorum superducens, blasphemiae fabulas. at enim deus 
omnipotens aduersus haec incredulitatis et peruersitatis ingenia 
prouidentissima gratia sua eifundens in nouissimis diebus de 

2] cf. I Tim. 2, 5. 17] Gen. 3, 22. 29] cf. loel 3, 1. 

1 deum P, dominum MF 5 comparauit PMF, confoederauit Bmg 
6 animam om. P (add. R ex Hirsaugiensi) 9 collatane F 11 passa 
PMF, pacta Gel 12 secessus PMF, sinus Bmg 17 repraesentetur 
MFGel, praesentetur P 19 euasit (alt. loco) M (corr. m. T) 21 L quamj 
quae B, quae PMF 28 haec om. P (add. E ex Hirsaugiensi) 



IL DC Carnis Resurrectione 6163. 125 

suo spiritu in omnera carnem. in seruos suos et ancillas, et 
fidem laborantem resurrectionis carnalis animauit et pristina 
instrumenta manifestis uerborum et sensuum luminibus ab 
omni ambiguitatis obscuritate purgauit. nam quia haereses 

5 esse oportuerat. ut probabiles quique manifestarentur, hae 
autem sine aliquibus occasionibus scripturarum audere non 
poterant, idcirco pristina instrumenta quasdam materias illis 
uidentur subministrasse, et ipsas quidem isdem litteris reuinci- 
cibiles. sed quoniam nee dissimulare spirituro sanctum opor- 

10 tebat, quominus et huiusmodi eloquiis superinundaret, quae 
nullis haereticorum uersutiis semina subspargerent, immo et 
ueteres eorum cespites uellerent, idcirco iam omnes retro 
ambiguitates et quas uolunt parabolas aperta atque perspicua 
totius sacramenti praedicatione discussit per nonam prophe- 

15 tiam de paracleto inuiidantem. cuius si bauseris iontes, nullam 
poteris sitire doctrinam, imllus te ardor exuret quaestionum: 
resurrectionem quoque carnis usquequaque potando refrigerabis. 

4] cf. I Cor. 11, 19. 

5 manifestarentur Gel: manifestantur PMF 1 JlliSj uidentur J5, 
uidentur PMF 9 necdum Gel 17 refrigeraberis Leopoldus DE 
CARNIS RESVRRECTIONE EXPLICIT PM, Explicit de carnis resur- 
rectione F 



III. 

ADVERSVS HERMOGENEM. 

1. Solemus haereticis compendii gratia de poster! tate prae- 
scribere. in quantum enim ueritatis regula prior, quae etiam 
haeresis futuras renuntiauit, in tantum posteriores quaeque 5 
doctrinae haeresis praeiudicabuntur, [qua est] quae futurae 
ueritatis antiquiore regula praenuntiabantur. Hermogenis autem 
doctrina tarn nouella est, *** denique ad hodiernum homo 
in saeculo, et natura quoque haereticus, etiam turbulentus, qui 
loquacitatem facundiam existirnet et impudentiam constantiam 10 
deputet et maledicere singulis officium bonae conscientiae 
iudicet. praeterea pingit (in)licite, nubit adsidue, legem dei in 
libidinem defendit, in artem contemnit, bis falsarius, et cau- 
terio et stilo, totus adulter, et praedicationis et carnis. si 
quid et nominum contagio foetet: nee ipse apostolicus Hermo- 15 
genes in regula perseuerauit. sed uiderit persona, cum doctrina 

4] cf. I Cor. 11, 19. 1213] cf. Gen. 1, 28. cf. Exod. 20, 4. 
15] cf. II Tim. 1, 15. 

INCfP ADVERSVS HERMOGENEM PN, Q. Septimii Florentis Ter- 
tulliani incipit lib aduersus Hermogenem F 3 quae renuntiauit = 
quae praenuntiabantur: auctor se ipse correxisse uidetur, sed incuria 
librarii prior uerborum compositio non deleta est (cf. p. 141, 14 et 148, 16) 
5 haeresis futuras PNF, futuras haereses Euulgo renuntiauit PNF, 
praenuntiauit Euulyo 6 qua est (= quae) seclusi, ut per dittographiam 
ortum: quia sunt, quae 7i! wwZgrOj^anti^quae sunt (qua est ex quae st) Eng 
7 praenuntiabantur JR, praenuntiabuntur PNF 8-est om. F lacunam 
signaui: ut de tempore inquirere non oporteat uel simile aliquid inter- 
cidisse puto tarn nouella est! Eng 9 et natura PN, natura F 
11 conscientiae .R 3 , constantiae PNFW 12 inlicite Urs: licite PNF 
(= licenter? Eng} 13 libidine F in artem P, mortem NF 14 et 
carnis nominum om. F si quid et nominum scripsi: siquidem et 
nubentium PN 15 contagio nominatiuum intellego 



III. Aduersus Hermogenem 12. 127 

mihi quaestio est. [Christum] deum non alium uidetur agno- 
scere; alium tamen facit quern aliter agnoscit. immo totum, 
quod est deus, aufert, nolens ilium ex nihilo uniuersa fecisse. 
a Christianis enim ad philosophos conuersus, de ecclesia in 
5 academiam et porticum, inde sumpsit [a Stoicis] materiam 
cum deo ponere, quae ct ipsa semper fuerit, neque nata neque 
facta nee initium habens omnino nee finem, ex qua deus omnia 
postea fecerit. 

2. Hanc primam umbram. plan.e sine lumine, pessimis 

10 pictor ille argurnentationibus colorauit. praestruens aut deum 
de semetipso fecisse cuncta aut de nihilo aut de aliquo, ut, 
cum ostenderit neque ex semetipso fecisse potuisse neque ex 
nihilo, quod superest exinde confirmet, ex aliquo eum fecisse 
atque ita aliquid illud materiam fuisse. negat ilium ex semet- 

15 ipso facere potuisse, quia partes ipsius fuissent quaecumque 
ex semetipso fecisset deus; porro in partes non deuenire, ut 
indiuisibilem et indemutabilem et eundem semper, qua deum. 
ceterum si de semetipso fecisset, aliquid ipsius fuisse. [aliquid] 
omne autem, et quod fieret et quod faceret, imperfectum 

20 habendum, quia ex parte fieret et ex parte faceret. aut si 
totus totum fecisset, oportuisse ilium simul et [totum] esse 
et non esse, quia oporteret et [totum] esse, ut faceret semet- 
ipsum, et [totum] non esse, ut fieret de semetipso. <id> porro 
difficillimum. si enim esset, non fieret, esset enim; si uero 

25 non esset, non faceret, quia nihil esset. eum autem, qui 
semper sit, non fieri sed ^sse ilium in aeuum aeuorum. 

1 Christum seclusi deum scripsi: dominum PN uulgo, om. F agno- 
scere F, aliter agnoscere Puulgo, aliter cognoscere N 4 a om. F ad 
philosophos conuersus NF, conuersus ad philosophos P uulgo 5 a 
Stoicis seclusi 6 deo scripsi: domino PNF 1 ex qua P, et quia 
NF deus scripsi: dominus PNF 9 pessimis pictor ille scripsi: 
pessimus pictor illis PNF 10 deum scripsi: dominum PNF 16 deus 
scripsi: dominus PNF 17 qua deum scripsi: qua dominus PNF 18 fe 
cisset aliquid, ipsius uulgo aliquid seclusi 21 totum seclusi 22 et 
non esse scripsi: et non totum PNF totum seclusi 23 totum se 
clusi id add. lun 



128 Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

igitur non de semetipso fecisse ilium, qui non eius fuerit 
condicionis, ut de semetipso facere potuisset. proinde ex 
nihilo non potuisse eum facere sic contendit, bonum et opti 
mum definieris deum. qui bona atque optima tarn uelit facere 
quam sit; immo nihil non bonum atque optimum et uelle 5 
eum et facere. igitur omnia ab eo bona et optima oportuisse 
fieri secundum -condicionem ipsius. inueniri autem et mala ab 
eo facta, utique non ex arbitrio nee ex uoluntate; quia si ex 
arbitrio et uoluntate, [nihil] incongruens et indignum sibi 
faceret. quod ergo non arbitrio suo fecerit, intellegi oportere 10 
ex uitio alicuius rei factum, ex materiae sine dubio. 

3. Adicit et aliud: deum semper deum (semper) etiam domi- 
num fuisse, numquam non dominum. nullo porro modo potuisse 
ilium semper dominum haberi, sicut et semper deum, si non 
fuisset aliquid retro semper, cuius semper dominus haberetur. 15 
fuisse itaque materiam semper (cum) deo domino, hanc coniec- 
turarri eius iam bine destruere properabo, quatenus propter 
non intellegentes adiecisse duxit, ut- sciat cetera quoque argu- 
menta (tarn) intellegi quam reuinci. dei nomen dicimus semper 
fuisse apud ipsum et in ipso, doraini uero non semper, diuersa 20 
enim utriusque condicio. scilicet deus substantiae ipsius nomen, 
id est diuinitatis, dominus uero non substantiae, sed potestatis. 
substantia semper fuit cum suo nomine, quod est deus; postea 
domini, accedentis scilicet rei, mentio. nam ex quo esse coepe- 

1 fuerit Lat: fieret PNF Oehlerus 3 sic R, si PNF 4 deum scripsi: 
dominum PNF 8 ex om. N 9 nihil seclusi (potuens et emendate: 
quia [si | ex arbitrio . . nihil incongruens Eng) 11 materiae scripsi: ma- 
teria esse PNF 12 semper addidit Tun 13 dominum lun: deum PNF 
16 cum addidi (cf. 127, 5) 17 quatenus scripsi: quantus F, quam 
liactenus PN uulgo 18 duxit, ut sciat F, duxi, ut sciant PN uulgo 
19 tarn It, om. PNF intellegi quam RNF, intellegiq P 20 ipsum 
scripsi: semetipsurn PNF ipso NF, semetipso P uulgo domini 
scripsi: dominum PNF diuersa deus om. F 21 scilicet deus scripsi: 
sed deus PNF1P, deus R* uulgo 22 deum uero non substantia et 
potestati F 23 substantia F, substantiam PN uulgo fuit scripsi: 
fuisse PNF 24 domini scripsi: dominus PN uulgo, om. F, postea 
<potestas)> domini Eng 



III. Aduersus Hermogenem 23. 129 

runt, in quae potestas domini ageret, ex illo per accessionem 
potestatis et factus et dictus est dominus, quia et pater deus 
est et iudex deus est, non tamen ideo pater et index semper, 
quia deus semper, nam nee pater potuit esse ante filium nee 

5 iudex ante delictum. fuit autern terupus, cum et delictum et 
tilius non fuit, quod iudicem et qui patrem deum faceret. 
sic et dominus (deus) non ante ea, quorum dominus existeret, 
sed deus tantum, futurus quandoque, sicut pater per filium, 
sicut iudex per delictum, ita et dominus per ea, quae sibi 

10 seruitura fecisset. argutari tibi uideor, Hermogenes? nauiter 
scriptura nobis patrocinatur, quae utrumque nomen ei distinxit 
et suo tempore ostendit. nam deus 1 quidem, quod erat semper, 
statim nominat: in principio fecit deus caelum et 
terram, acdeinceps, quamdiu faciebat quorum dominus futurus 

is erat, deus solummodo ponit: et dixit deus, et fecit deus, 
et uidit deus, et nusquarn adhuc dominus 1 . at ubi uniuersa 
perfecit ipsumque uel maxime hominem, qui proprie deum et 
intellecturus erat dominum et iam cognominaturus, tune etiam 
domini nomen adiunxit: et cepit deus dominus homi- 

20 nem, quern finxit, et praecepit deus dominus Adae. 
exinde dominus qui retro deus tantum, ex quo habuit cuius 
esset. nam deus sibi erat, rebus autem [tune deus cum et] 
dominus. igitur in quantum putabit ideo materiam semper 
fuisse, quia dominus semper esset, in tantum constabit nihil 

25 fuisse, quia constat dominum non semper fuisse. adiciam et 

13] Gen. 1, 1. 15] Gen. 1, 3. 19] Gen. 2, 15. 
3 et pater N 5 et (locopriore) Gel: ei PNF Oehlerus 6 qui patrem NF, 
quod patrem P (corr. K) deum scripsi: dominum PNF 1 deus addi- 
di ante ea -R, antea JW.F 8 deus scripsi: dominus PNF tantum futurus 
uulgo 10 argutari lun: argumentari PNF gnariter N 17 .deum et 
scripsi: dominus et PNFJR 1 , dominum R* uulgo, qui, proprie dominus, 
et Eng (cf. Gen. 1, 28) 18 dominum PNF, deum Eng et iam Eng: 
etiam PNF cognominaturus PNFR*, cognominatur .R 3 19 domini 
scripsi: dominus NF, om. P (add. R ex Hirsaugiensi) deus dominus 
NF, dominus deus P uulgo 20 adae F, ac de PN 21 exinde F t 
inde PN 22 sibi <semper> Eng tune deus cum et seclusi, dffendit 
Eng 25 et ego <aliud> fort. 

XXXXVII. Tert. III. 9 



J30 Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

ego propter non intellegentes, quorum Hermogenes extrema 
linea est, et quidem ex penu etiam ipsius retorquebo aduersus 
ilium, cum enim neget materiam natam aut factam, sic quo- 
que inuenio domini nomen deo non competisse in materiam, 
qua libera fuerit necesse est quae originem non habendo non 5 
habuit auctorem, quod erat nemini debens ideoque nemini ser- 
uiens. itaque ex quo deus potestatem suam exercuit in earn, 
faciendo ex materia. ex illo materia dominuin deum passa 
demonstrat hoc ilium tamdiu non fuisse, quamdiu f fuit hoc. 

4. Hinc denique incipiam de materia retractare, quod earn 10 
deo compare!, proinde non natam, proinde non factam, proinde 
[aeternam] sine initio, sine fine propositam. quis enim alius 
dei census quam aeternitas? quis alius aeternitatis status 
quam semper fuisse et futurum esse ex praerogatiua nullius 
initii et nullius finis? hoc si dei est proprium, solius dei erit, is 
cuius est proprium, [sedj quia si et alii adscribatur, iain non 
erit dei proprium, sed commune cum eo, cui et adscribitur. 
nam etsi sunt qui dicuntur dii sine in caelo 
siue in terra nomine, ceterum nobis unus deus 
pater, ex quo omnia; quo magis apud nos solius dei 20 

18] I Cor. 8, 5. 

2 ex penu etiam Lat: ex penitentia PNF, epinocmata Urs, experimenta 
Oehlerus, experientiam Eng ipsius NF, illius P uulgo 5 qua P (i add. 
.R) jP, quam N, quia M uulgo 6 auctorem Urs: hanc rem jP, rem PN, regem 
Eng nemini ideoque om. PN, quos sequiturEng debens v. d. Vliet: 
debet F 9 quamdiu <(non)> fecit [hoc] fort, quamdiu fuit hoc P, quamdiu 
hoc fuit N, quamdiu fuit hoc utique F (sed del. utique librarius ipse) 1 1 deo 
comparet scripsi: deus comparet NF, deus sibi comparet P uulgo 12 aeter- 
i\a.mseclusi(cf,132,21) propositamPaw:propositaPjV.F 16 sed seclusi: 
scilicet Oehlerus si et Urs : et si PNF iam om. P (add. E exHirsaugiensi) 
18 grauius corrupta esseputo quae abhinc sequuntur his de causis: 1) liiscit 
sententia ante uerba: nam etsi . . . 2) abundare uidentur uerba: et, ut dixi, 
alterius esset. 3) non liquet, quo referendum sit illud quod 131, 2 4) non 
iuste procedit oratio inde a uerbis: aut quid sqq. Hand leuibus sane 
medelis adhibitis sic uelimrestitui: cui et adscribitur, quo magis. ..proprium 
est. [etutdixi... alterius esset] nam etsi sunt . . . .pater, ex quo omnia. 
quod si . . . ut unius sit. quid autem erit unicum et singulare, cui nihil 
adaequabitur, nisi quod principale etc. 20 quo jR 3 , qui eo PNFJR 1 



III. Aduei us Hermogenem 35. 131 

esse debeat quod del proprium est: et ut dixi, iam non pro- 
prium esset, quia alterius esset. quod si deus est, unicum 
sit necesse est, ut unius sit. aut quid erit unicum et 
singulars, nisi cui nihil adaequabitur? quid principale, nisi 

5 quod super omnia, nisi quod ante omnia et ex quo omnia? 
haec deus [solus] habendo, est, et solus habendo, unus est. 
si et alius habuerit, tot iam erunt dii. quot habuerint quae 
dei sunt. itaHermogenes duos deos infert, (dum)materiam parem 
deo infert. fdeum autem unum esse oportet. quia quod summum 

10 sit deus est; summum autem non erit nisi quod unicum 
fuerit; unicum autem esse non poterit cui aliquid adaequabitur; 
adaequabitur autem deo materia, cum aeterna censetur.] 

5. Sed deus deus est, et materia materia est. quasi diuer- 
sitas nominum comparationi resistat, si status idem uindicetur. 

15 sit et natura diuersa. sit et forma non eadem, dummodo 
ipsius status una sit ratio, innatus deus: an non innata et 
materia? semper deus: an non semper et materia? ambo sine 
initio, ambo sine fine, ambo etiam auctores uniuersitatis. tarn 
qui fecit quam de qua fecit neque enim potest non et materia 

20 auctrix omnium deputari. de qua uniuersitas consistit. quo- 
modo respondebit? non statim materiam comparari deo, si 
quid dei habeat, quia non totum habendo non concurrat in 
plenitudinem comparationis? qui deo reliquit amplius, ut 
non totum dei materiae dedisse uideatur? uel qua, inquit, 

25 et sic habente materia salua sit deo et auctoritas et substan- 

5] cf. Rom. 9, 5. cf. Col. 1, 17. cf. I Cor. 8, 6. 

3 sit om. F 6 solus seclusi est habendo om. P 1 habuerint P, 
habuerunt NF 8 dum add. lun 9 infert PN, infers F, inferens 
Eng quae abhinc usque infinem capitis leguntur eorum, quae antecedent, 
nullam habent rationem; addita uidentur, quia inter cider at supra con- 
iunctio dum 12 aeterna R, in aeterna P, materna N, materia F 15 dum 
modo .R 3 , dum nomini PNFR 1 16 ratio sit F innata et scripsi: et innata 
et NF, et innata P 18 uerba ambo etiam consistit neque ipsa sine offen- 
sione sunt, ut quae non pert ineant ad statum sed ad actum dei, neque concor 
dant cum eis quaepaulo infra leguntur 1. 25 sqq. 23 qui (== quomodo] deo 
Eng: quid eo PNF, quid deo R uulgo 25 auctoritatis F substantiae NF 



132 Quinti Septimi Florentis Tertulliaui 

tia, qua solus et primus et auctor et dominus omnium cen- 
seatur. ueritas autem sicunumdeum exigit defendendo, ut solius 
sit quicquid ipsius est. ita enim ipsius erit, si fuerit solius, 
(quia) et ex hoc alius deus non possit admitti, dum nemini 
licet habere de deo aliquid. ergo, inquis, nee nos habemus 5 
dei aliquid? immo habemus et habebimus, sed ab ipso, non 
a nobis. nam et dei erimus, si meruerimus illi esse, de quibus 
praedicauit: ego dixi, uos dii estis, et stetit deus in 
ecclesia deo rum; sed ex gratia ipsius, non ex nostra proprie- 
tate, quia ipse est solus, qui deos faciat. materiae autem 10 
proprium facit quod cum deo habet. aut si a deo accepit 
quod est dei, ordinem dico aeternitatis, potest et credi et 
habere illam cum deo aliquid et deum illam non esse? quale 
est autem, cum confitetur ille (illam) aliquid cum deo habere 
et uult solius dei esse quod materiam non negat habere? 5 

6. Dicit saluum deo esse, ut et solus sit et primus et omnium 
auctor et omnium dominus et nemini comparandus: per quae 
haec est, materiae quoque adscribit. ille quidem deus contesta- 
bitur deos et iurabit nonnumquam per semetipsum, quod alius 
non sit qualis ipse, sed mendacem eum faciet Hermogenes. 2 o 
erit enim et materia qualis deus, infec ta, innata, initium non 
haberis nee finem. dieetdeus: ego primus, sed quomodo primus, 
cuius materia coaetanea est? inter coaetaneos enim et con- 
temporales ordo non est. aut et materia prima est. extendi 
inquit, caelum solus, atquin non solus; cum ea enim 25 

8] Ps. 81, 6. 18] cf. Exod. 20, 3. 19] cf. Es. 45, 20. 22] Es. 
41, 9; 44, 6; 48, 12. cf. Apoc. 1, 17. 24] Es. 44, 24. 

1 et auctor scripsi (cf. infra I. 16): auctor est PF, auctorem N, auctor 
<omnium> Eng 2 defendendo PN, defendo F intellege: ueritas autem 
unum deum defendendo sic exigit 4 quia addidi 6 aliquid. immo 
uulgo. si ab ipso F 9 ex gratia P, et gratia NF 10 deo facit 
F materiae N, materia PF 13 ilia non esse F esse? quale Eng: 
esse, quale uulgo 14 ille <illam> Eng: ille PNF, illam van der Vliet 

17 per quae haec est scripsi: per quae nee est PNFR^, quae rnox M* uulgo 

18 ille PNF, ego Pam 19 deos Eng: deus P#F(contestari = detestari, ut 
uidetur] iurabit smj?i; iuraiut PJV.F 22 sed scripsi: et PNF 23 enim 
scripsi: autem- PNF cuius NF, cui P 25 enim PNF, etiam Oehlerus 



III. Aduersus Hermogenem 57. 133 

extendit. de qua et extendit. cum proponit saluo del statu 
fuisse materiam, uide ne reddatur a nobis proinde saluo statu 
materiae fuisse deum. communis tamen status amborum. sal- 
uum ergo erit et materiae, ut et ipsa (sola) merit, sed cum 

5 deo, quia et deus solus, sed cum ilia, et ipsa prima cum 
deo, quia et deus primus cum ilia, sed et ipsa incomparabilis 
cum deo, quia et deus incomporabilis cum ilia, et auctrix 
cum deo et domina cum deo. sic aliquid et non totum mate 
riae habere ** ita illi nihil reliquit Hermogenes, quod non 

10 et materiae contulisset, ut non materia deo, sed deus potius 
materiae comparetur. atque adeo cum ea, (quae) propria dei 
uindicamus: semper fuisse, sine initio sine fine, et primum 
fuisse, et solum, et omnium auctorem, materiae quoque compe- 
tant, quaero, quid diuersum et alienum a deo ac per hoc 

15 priuatum materia possederit, per quod deo non compararetur? 
in qua (si) omnia dei propria recensentur, satis praeiudicant 
de reliqua comparatione. 

7. Si minorem et inferiorem materiam deo et idcirco diuer- 
sam ab eo et idcirco incomparabilem illi contendit, ut maiori, 

20 ut superiori, praescribo non capere ullam diminutionem et 
humiliationem quod sit aeternum et innatum, quia hoc et 
deum faciat tantum quantus est, nullo minorem neque subiec- 
tiorern, immo omnibus maiorem et sublimiorem. sicut enim 
cetera, quae. nascuntur aut fiunt et idcirco aeterna noil sunt, 

25 semel opposita fini, qua et initio, admittunt ea, quae deus non 
capit, diminutionem dico interim et subiectionem, quia nata 

2 reddatur Urs: irrideatur P, rideatur JV, rudeat et F 3 deum Urs: 
deus PNF communis NF, communi Puulgo status scripsi: statu 
PN, statum F 4 sola addidi 5 ilia, et uulgo et ipsa cum ilia 
om. P (add. It in mg. ex Hirsaugiensi) N 6 ipsa incomparabilis NF, 
ilia incomparabilis Puulgo 1 quia et auctrix F 8 et domina cum deo 
om. N sic<ut)> Eng 9 lacunam signaui: deum contenderes? uel simile 
quid intercidisse puto, concessit deo mente supplendum putat Eng qui 
non et F 10 ut P, et NF 11 quae add. R 3 , om. PNFR 1 13 desi- 
deratur: et omnium dominum competant J? 3 , competat PNFE 1 16 si 
addidi 18 diuersum a deo F 22 deum J?, deus PNF 24 fiunt 
scripsi: finiunt PNF 25 qua Oehlerus: quae PNF, quia lun 



134 Quinti Scptimi Florentis Tertulliani 

et facta sunt, ita et deus ideo ea non capit, quia nee natus 
omnino nee factus est. et materiae autem status tails est. 
igitur ex duobus aeternis, ut innatis, ut infectis, deo atque 
materia, ob eandem rationem communis status ex aequo haben- 
tibus id, quod neque diminui nee subici admittit, id est aeterni- 5 
tatem, neutrum dicimus altero esse minorem siue maiorem, 
neutrum altero humiliorem siue superiorem. sed stare ambo 
ex pari magna, ex pari sublimia, ex pari solidae et perfectae 
felicitatis, quae censetur aeternitas. neque enim proximi erimus 
opinionis nationum, quae, si quando coguntur deum confiteri, 10 
tamen et alios infra ilium uolunt. diuinitas autem gradum 
non habet, utpote unica. quae si et in materia erit, ut proinde 
innata et infecta et aeterna, aderit (tota) utrobique, quia minor 
se nusquam poterit esse. quomodo ergo discernere audebit 
Hermogenes atque ita subicere deo materiam, aeternam aeterno, is 
innatam innato, auctricem auctori, dieere habentem: et ego 
prima, et ego ante omnia, et ego a qua omnia; pares fuimus 5 
simul fuimus. ambo sine initio, sine fine, ambo sine auctore, 
sine domino, quis me deo subicit contemporali coaetaneo? 
si quia deus dicitur, habeo et ego meum nomen. aut ego 20 
sum deus aut ille materia, quia ambo sumus quod alter est 
nostrum ? 

8. Putans itaque materiam deo non comparasse, quam 
scilicet subiciat illi, atquin etiam praeponit illam deo et deum 
potius subicit materiae, cum uult eum de materia cuncta 2* 
fecisse. si enim ex ilia usus est ad opera mundi, iam et 
materia superior inuenitur, quae illi copiam operandi submini- 

2 et om. F et materiae tails est om. N 3 et duobus innatis et 
aeternis N 4 materia F, materiae PN 5 nee subici om. F, neque 
subici N 10 opinionis scripsi (cf. I p. 176, 16): opinionibus PNF 
13 aeterna E, aeternae PNF aderit P, aderint F, aderunt N tota 
add. Eng 16 habentem F, audentem PMuulgo 18 ambo sine fine 
F 19 sine domino scripsi: sine deo PNF me P.ZV, ille F deo 
lun: deus PNF Oehlerus 23 uerba: putans (putas PNF) itaque sub 
iciat illi, quae in libris mss. in fine capitis antecedentis leguntur, hie 
inserui comparare se Eng 25 cuncta om. F 



III. Aduersus Hermogenem 79. 135 

strauit, et deus subiectus materiae uidetur, cuius substantiae 
eguit. nemo enim non eget eo, de cuius utitur; nemo non 
subicitur ei, de cuius eget ut possit uti; sic et nemo de 
alieno utendo non minor est eo, de cuius utitur, et nemo, 

5 qui praestat de suo uti, non in hoc superior est eo, cui 
praestat uti. itaque materia ipsa quidem deo non eguit, sed 
eguisse (se) deo praestitit, diuite et locuplete et liberali minori, 
opinor, et inualido et minus idoneo de nihilo facere quae 
uelit. grande reuera beneficium deo contulit, #*# ut haberet 

10 hodie per quern deus cognosceretur et omnipotens uocaretur, 
nisi quod iam non omnipotens, si non et hoc potens, ex nihilo 
omnia proferre. sane et sibi praestitit aliquid materia, ut et 
ipsa cum deo possit agnosci coaequalis deo, immo et adiutrix, 
nisi quod solus earn Hermogenes cognouit et haereticorum 

15 patriarchae. philosophi. prophetas enim et apostolos usque 
adhuc latuit, puto et Christum. 

9. Non potest dicere deum ut dominum materia usum ad 
opera mundi; dominus enim non potuit esse substantiae coae 
qualis. sed precario forsitan usus est, et adeo precario, non 

20 dominio, ut, cum earn malam nosset, de mala tamen susti- 
nuerit uti, scilicet ex necessitate mediocritatis suae, qua non 
ualebat ex nihilo f uti, non ex potestate. quoniam si habuis- 
set omnino ut dominus in materiam, quam malam norat, ante 
earn in bonum conuertisset, ut dominus et bonus, ut ita de 

25 bono, non de malo uteretur. sed quia bonus quidem, dominus 



3 de cuius eget scripsi: de cuius ut eget F cuius eget PNuulgo 
5 superior NFGR 3 , non superior PR 1 1 eguisse <^e> Lat: eguisse 
PNFj egenti se Urs diuite et locuplete et liberali PN, diuitem 
et locupletem et liberalem F 9 lacunam statuit Ew. Bruhn: <(cum 
ad hominem procreandum se ei obtulit> 10 hodie PNF, hominem 
Eng (non probans lacunam supra indicatam} 15 prophetas apostolos 
Jun: prophetis apostolis PNF 18 dominus NR, deus PF 19 adeo 
Ew. Bruhn: ideo PNF 20 earn malam nosset scripsi: earn malam non esset 
F, ea mala non esset PN 22 facere uel operari rescribendum puto 
([uoniam scripsi: quam PNF si 7?, sibi PNF 23 ut dominus scrip fti: 
ut deus PNF 24 bonum 7?, bono PNF 25 dominus R, deum PNF 



136 Quinti Scptimi Floreutis Tertulliani 

autem non, ideo qualem habuit tali usus necessitate hi suani 
ostendit cedentem condicioni materiae, quam si dominus fuisset 
emendasset. sic enim Hermogeni respondendum est, cum ex 
dominio defendit deum materia usurn, et de re non sua, sci 
licet non facta ab ipso. iarn ergo malum ab ipso, qui est 5 
mali, si non auctor, quia non effector, certe permissor, qui a, 
dominator. si uero materia non est ipsius. qua inalum dei 
non erit, de alieno ergo usus aut precario usus est, qua. 
egens eius, aut et iniuria, qua praeualens eins. his enim tribus 
modis aliena sumuntur: iure beneficio inipetu, id est dominio 10 
precario ui. dominio non suppetente eligat Hermogenes, quid 
deo eongruat, precario an ui de materia cuncta fecisse. non 
ergo rnelius censuisset deus nihil omnino faciendum quam 
precario aut ui faciendum, et quidem de malo? nonne etiam 
si materia optima fuisset, aeque indecorum sibi existimasset 15 
de alieno, licet bono, f factae satis itaque gloriae suae causa 
molitus est mundum, ut debitorem se alienae substantiae 
ostenderet, et quidem non bonae. 

10. Ergo, inquit. ex nihilo faceret. ut mala quoque arbitrio 
eius imputarentur? magna, bona fide, caecitas haereticorum 20 
pro huiusmodi argumentations, cum ideo aut alium deum 
bonum et optimum uolunt credi, quia mali auctorem exi 
stiment creatorem. aut materiam cum creatore proponunt, ut 
malum a materia, non a creatore deducant. quando nullus 
omnino deus liberetur ista quaestione. ut non auctor mali 25 
uideri proinde possit quisquis ille est. qui malum, etsi non 
ipse fecit, tamen a quocumque et undeunde passus est fieri. 



1 tali R, talia PNF 2 cedens fort. (Eng] 4 dominio P, domino NF 
noli om. F 6 rnali de ei si F 8 est scripsi: et PNF, erit Eng 
14 uulgo a uerbis nonne etiam incipit cap. X 15 aeque R \ quae 
PNFE 1 si sibi F 16 bona F bono factae satis, itaqne PNFE\ 
bono? fatue satis; ita .R 3 ,- bono? fatue satis itaque lun Rig Oehlerus. 
bono facere? satis itaque gloriae suae <procurauit, si ea> causa fort. 
18 et quidem P, quidem F, quidem est N 20 caecitatis F 23 aut 
E, et PNF 24 malum R\ alium PNFR 1 27 undeunde P, unde NF 



III. Aduersus Hermogenem 911. 137 

audiat igitur et Hermogenem, dum alibi de mali ratione distin- 
guenms, interim quoque se nihil egisse hac sua iniectione. 
ecce e-nim, etsi non auctor, sed adsentatoi; mali inuenitur 
deus. qui raalum materiae tanto sustinuit aeone ante mundi 

5 constitutionem, quam ut bonus et mali aemulus emen- 
dasse debuerat. aut enim potuit emendare, sed noluit, atit 
uolm t quiclem. uerum non potuit. infirmus deus, *#* si 
potuit et noluit. malus et ipse, quia malo fault, et sic iam 
habetur (auctor) eius, quod licet non instituerit, quia tamen, si 

10 noluisset illud esse, non esset, ipse iam fecit esse. quod non 
noluit esse. quod quidem turpius: si id uoluit esse, quod 
ipse noluit fecisse, aduersum semetipsum egit, cum et uoluit 
esse quod noluit fecisse et noluit fecisse quod uoluit esse. 
quasi bonum uoluit esse et quasi malurn noluit fecisse. quod 

if> non faciendo malum iudicauit, id sustinendo bonum pronun- 
tiauit. malum pro bono sustinendo et non potius eradicando 
adsertor eius inuentus est. male, si per uoluntatem, turpiter, 
si per necessitatem. aut famulus erit mali deus aut amicus, 
cum materiae malo conuersatus, nedum etiam de malo eius 

20 operatus. 

11. Et tamen tinde nobis persuadet Hermogenes malam 
esse materiam? non enim poterit non malum dicere cui malum 
adscribit. nam definiuimus diminutionem et subiectionem capere 
non posse quod sit aeternum, ut alii coaeterno inferius depu- 

25 tetur. ita et mine nee malum dicimus competere illi, quia 
nee ex hoc subici possit, quod nullo modo potest subici, quia 
aeternum est. sed cum alias summura bonum constet esse 

1 distinguemus scripsi: distinguimus PNF 2 quoque se scripsi: se 
quoque PNF 4 aeone scripsi: de bono PNF 5 mali P, malus NF 
1 lacunam signaui: si uoluit nee potuit int&rcidisse puto 9 <(auctor> eius 
Urs: eius PNF, reus Oehlerus statuerit F 10 non noluit scripsi : noluit 
non PNF 11 quod quidem turpius: scripsi: quo quidem turpius F, quo 
quid est turpius? PNuulgo 12 aduersum P, aduersus NF 21 uude 
.R 3 , non de PNFR { 23 definiuimus Eng: definimus PNF deminu- 
tionem F 24 quod sit P 3 , quod si ita erit PNFR 1 26 ex hoc subiei 
Nf, subici ex hoc Puulgo 27 sed om. F, sedenim fort. 



138 Quinti Septimi Florentis Tertullian 

quod sit aeternum, ut deus, per quod solus est deus, [dum] 
aeternus est, ita et bonus, dum deus. - - quomodo materiae 
inerit malum, quam ut aeternam summurn bonum credi necesse 
est? aut si quod aeternum est poterit et mali capax esse. 
poterit hoc et in deo credi, et sine causa gestiuit malum a 5 
deo transferee, si competit et aeterno, competendo materiae. 
iam uero si quod aeternum est malum potest credi, inuinci- 
bile et insuperabile erit malum, ut aeternum. et tamen 
nos frustra laboramus de auferendo malo ex nobis ipsis? turn 
et deus frustra hoc mandat et praecipit; immo et indicium 10 
frustra constituit deus, iniustitia utique puniturus quibus 
contra malum ### finis, cum praeses eius, diabolus, abierit 
in ignem, quem praeparauit illi deus et angelis eius, prius 
in puteum abyssi relegatus, cum reuelatio filiorum dei rede- 
merit conditionem a malo, utique uanitati subiectam, cum 15 
restituta innocentia et integritate conditionis pecora condixe- 
rint bestiis et paruuli de serpentibus luserint, cum pater filio 
posuerit inimicos sub pedes, utique operailos mali. itaque si 
finis malo competit, necesse est competierit (et) initium. erit 
## materia habens initium, habeudo et finem mali. quae enim 20 
malo deputantur, secundum mali statum computantur {materiae.) 
12. Age mine malam ac pessimam credamus esse materiam, 
utique natura, sicut deum bonum et optimum credimtis, pro- 



13J cf. Matth. 25, 41. 14] cf. Apoc. 20, 3. cf. Horn. 8, 19. 17] cf. 
Es. 11, 6. 8. 18] cf. Ps. 109, 1. 

1 parenthesin indicaui, deleri haec unit Eng dum seclusi 2 ita et scri- 
psi: et ita PNF 5 deo scripsi: deum PNF 7 si P (s. u. a m. 1), om. NF 
8 tamen PNFR 1 , turn JS 3 uulgo 9 ipsis. turn uulgo turn Urs: cum PNF 
10 frustra hoc NF, hoc frustra P uulgo 11 quibus contra malum PNFR 1 , 
quodsi contra <erit> mali Oehlerus, quodsi tune mali Urs 12 lacunam 
xignaui: praecipit obniti. attamen ab ipsa scriptura tune praefinitus est 
mali uel similia supplenda censeo 15 uanitati subiectam II 3 , uanitatis 
obiectam PNFR 1 17 et lt\ nee PNF 19 et addidi 20 lacunam 
signaui: igitur et desideratur, <Cet^> erit Oehlerus 21 computan- 
tur PN, deputantur F, competunt Oehlerus materiae addidi 



III. Aduersus Hermogenem 11 12. 139 

inde natura. porro naturam certam et fixam haberi oportebit, 
tarn in malo perseuerantem apud materiam quam et in bono 
apud deum, inconuertibilem et indemutabilem scilicet, quia, 
si demutabitur natura in materia de malo in bonlim, demutari 

R poterit et in deo de bono in malum. hoc loco dicet aliquis: 
ergo de lapidibus filii Abrahae non suscitabuntur. et genimina 
uiperarum non facient paenitentiae fructum, et filii irae non 
fient filii pacis, si natura mutabilis non erit? temere ad ista 
exempla respicies, o homo, non enim competunt ad causam 

10 materiae, quae innata est, ea quae nata sunt, lapides et uipe- 
rae et homines; horum enim natura habendo institutionem 
habere poterit et cessationern. materiam uero tene semel 
aeternam determinatarn, ut infectam,. ut innatam, et ideo 
indemutabilis et incorrectibilis naturae credendam, ex ipsius 

15 etiam sententia Hermogenis, quam opponit, cum deum negat 
ex semetipso facere potuisse, quia non demutetur quod sit 
aeternum. amissurum scilicet quod fuerat. dum fiat ex demu- 
tatione quod non erat, sic non esse aeternum. deum ergo 
aeternum aliud esse non posse quam quod est semper, hanc 

20 et ego definitionem merito in ilium repercutiam. materiam 
aeque reprehendo, cum ex ilia mala, pessima etiam, bona 
atque optima a deo fiunt: et uidit deus quia bona, et 
benedixit ea deus, utique qua optima, non certe qua mala 
ac pessima. demutationem igitur adrrusit materia, et si ita 

25 est, statum aeternitatis amisit; mortua est denique sua forma. 

6] cf. Matth. 3, 9; Luc. 3, 8. cf. Matth. 3, 78; Luc. 3, 7. 
7] cf. Eph. 2, 3. 22] Gen. 1, 2122. 

1 oportet Oehlerus (nescio unde) 3 deum iuconuertibilem et inde 
mutabilem. scilicet uulgo quia si Hig: quasi PNF 5 in malum -R 3 , 
non in malum PNFIt 1 dicet E, dicit P (corr. JB) NF 1 facient P, 
faciet NF 10 ea om. F 14 in correctibilis F, incorruptibilis PN 
uulgo 17 aeternum, amissurum uulgo fiat scripsi: fit PNF 18 sic 
non esse aeternum scripsi: si non esset aeternum PNF deum scripsi: 
dominum PNF ergo NF, uero P uulgo 19 hanc definitionem 
scripsi: hac definitione PNF 20 in ilium scripsi: ullum F, ilium 
PN materiam aeque PN, materiae quo F 22 a deo .R 3 , ab eo NF, 
om. PR 1 23 qua qua N, quasi quasi P, quia quia F certe non fort. 



140 Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

se*d aeternitas amitti non potest, quia nisi amitti non possit, 
aeternitas non est. ergo nee demutationem potuit admisisse, 
quia si aeternitas est, demutari nullo modo potest; 13 et quae 
retur, quando ex ea bona facta sint, quae ex demutatione nullo 
modo facta sunt, unde in mala ac pessima boni atque optimi 5 
semen, certe nee bona arbor fructus malos edit, quia nee 
deus nisi bonus, nee mala arbor bonos, quia nee materia 
est (nisi) pessima. ant si dabimus illi aliquid etiam boni ger- 
minis, iam non erit uniformis naturae, id est malae in totum 
et tantum, sed duplex, id est malae et bonae naturae, et 10 
quaeretur iterum, an in (eadem) bono et malo potuerit conue- 
nire, luci et tenebris. dulci et amaro. aut si potuit utriusque 
diuersitas, boni et mali, concurrisse et duplex n at ura fuisse 
materiae,, amborum ferax fructuum, iam nee bona ipsa deo 
deputabuntur, ut nee mala illi imputentur, sed utraque species is 
de materiae proprietate sumpta ad materiam pertinebit. quo 
pacto neque gratiam bonorum deo debebimus nee inuidiam 
malorum, quia nihil de suo operatus ingenio. per quod proba- 
bitur manifeste materiae deseruisse. 

14. Nam et si dicatur, licet ex oceasione materiae, suo 20 
tamen arbitrio bona protulisse, quasi nactus bonum materiae, 
quamquam et hoc turpe sit, certe cum ex eadem etiam mala 
profert, uel haec utique non de suo arbitrio proferendo seruit 
materiae, aliud non habens facere quam ex malo proferre. 
inuitus utique. qua bonus, (et) ex necessitate, ut inuitus, et e v 25 
seruitute, ut ex necessitate, quid ergo dignius, ex necessitate 
eum condidisse mala an ex uoluntate? siquidern ex necessi- 

12] cf. Es. 5, 20. 

3 male hoc loco distinguuntur capita quaeretur P, quaeritur NF 
4 quando scripsi: quomodo PNF 8 nisi add. JR, om. PNF 10 et 
tantum (= tanttimmodo), sed scripsi (cf. 14:2, 12. 13.): sed et tantum 
PNFR 1 , sed iam turn JR 3 uulgo malae et bonae NF, b.pnae et 

malae P uulgo 11 in <eadem> scripsi: in <ea> lun: in PNF po 
tuerit P, potuerint NF 18 nihil <erit> fort. 24 ex malo P, et malo 
NF 25 et addidi 



III. Aduersus Hermogenem 1315. 141 

tate condidit, si ex materia, ex uoluntate, si ex nihilo. iam 
enim sine causa laboras, ne malorum auctor constituatur deus, 
quia et si de materia fecit, ipsi deputabuntur qui fecit, qua- 
tenus proinde fecit, acsi de nihilo fecisset, nee interest unde 
5 fecerit. plane sic interest, unde fecerit, ut inde fecerit, unde 
eum magis decuit. magis autem eum decuit ex uoluntate 
fecisse quam ex necessitate, id est ex nihilo potius quam ex 
materia. dignius est deum etiam malorum auctorem liberum 
credere quam seruum. quaecumque potestas ei quam pusillitas 

10 competit. sic et, si condicemus materiam quidem nihil boni 
habuisse, deum uero, si quid boni edidit, sua uirtute edidisse, 
aliae aeque aborientur quaestiones. primo, si bonum in materia 
omnino non fuit. non ex materia bonum factum, quod materia 
scilicet non habuit. dehinc, si non ex materia, iam ergo ex 

is deo factum. si nee ex deo, iam ergo ex nihilo factum. hoc 
enim superest secundum Hermogenis dispositionem. 15 porro 
si bonum neque ex materia factum est, quia non erat in ilia, 
ut in mala, neque ex deo, quia nihil potuit ex deo fieri, sicut 
definit Hermogenes, inuenitur bonum iam ex nihilo factum. 

20 ut ex nullo factum, ut neque ex materia neque ex deo. et si 
bonum ex nihilo, cur non et malurn? immo cur non omnia 



2 deus PN, illis F 3 quatenus proinde scripsi: proinde quatenus P, 
proinde quantus NF uerborum ordinem inuerti: plane sic interest 
unde fecerit ac si de nihilo fecisset, nee interest unde fecerit PNF 
6 eum (alt.) om. F 7 ex (prius) om. N 8 deum PN, dominus F 10 sic 
et, si condicemus scripsi: si et sic concedimus P, sic et sic concedinius 
NF 11 deum scripsi: dominum PNF 12 aliae aeque P, aliaeque 
NF aborientur (= non iam erunt) F, oborientur P, oboriuntur 
N quae abhinc leguntur inde a uerbis primo, si bonum usque ad 
neque ex deo (I. 18) non bene se habent, quippe in quibus bis idem dictum 
sit. duplici forma concepisse haec uidetur Tert.: a) primo si disposi 
tionem (16), b) [porro] si bonum neque ex deo. uocabulum porro, quod 
in F deest, interpolatum mihi uidetur, postquam confluxerunt duae 
recensiones 15 hoc PN, hinc F 16 porro om. F male hoc loco 
distinguuntur capita 17 in om. N 



142 Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

ex nihilo, si aliquid ex nihilo? nisi si insufficiens fuit diuina 
uirtus omnibus producendis, quae aliquid protulerit ex nihilo. 
aut si ex materia mala bonum processit, quia neque ex nihilo 
neque ex deo, sequetur, ut ex conuersione processerit materiae 
contra denegatam. aeterni conuersionem. ita undeunde bonum 5 
constitit, iam negabit Hermogenes inde illud constare potuisse. 
necesse est autem ex aliquo eorum processerit, ex quibus 
negauit procedere potuisse. ceterum si ideo malum non ex 
nihilo, ne dei fiat, de cuius arbitrio uidebitur factum. sed ex 
materia. ut ipsius sit, de cuius substantia erit factum, et hie, 10 
ut dixi, auctor mali habebitur deus, qui, cum eadem uirtute 
et uoluntate debuisset omnia bona ex materia protulisse aut 
tantum bona, non omnia tamen bona protulit sed etiam mala, 
utique aut uolens esse mala, si poterat efficere, ne essent. 
aut non ualens efficere omnia bona, si uoluit et non fecit, ** 15 
dum nihil intersit per infirmitatem dominus aactor mali exti- 
terit an per uoluntatem. aut quae fuit ratio, ut cum bona 
fecisset quasi bonus, etiam mala protulisset quasi non bonus? 
cur non congruentia sibi solummodo edidit? quid necesse 
erat suo opere prolato etiam materiae negotium curare proinde 20 
et malum proferendo? solus ut cognosceretur bonus de 
bono. materia autem ne cognosceretur mala de malo? plus 
bonum fioruisset sine mali afflatu. nam et Hermogenes expugnat 
quorundam argumentationes, dicentium mala necessaria fuisse 
ad inluminationem bonorum ex contrariis intellegendorum. 25 
ergo aut nee propterea locus mali proferendi fuit, aut si 
qua alia ratio exegit illud induci, cur non et ex nihilo potuerit 



2 protulerat fort. 4 sequitur F 5 denegatam jR , denegant iam 
PNFR^ undeunde Oehlerus: unde PNF 6 inde om. Oehlerus 
12 bona om. P 13 protulit sed Oehlerus: protulisset PNF 14 ne 
essent IFF, necesse est PNE 1 15 lacunam signaui: turpiter utrum- 
que uel simile aliquid desideratur 18 quasi PN, qua F 19 cur 
scripsi: cum PNF non congruentia PN non gruentia F 21 de 
bona F 22 ne PN, nee eo F malo? plus Eng: malo. plus 
uulyo 



III. Aduersus Hermogenem 14 16. 143 

induci, ipsa ratione excusatura dominurn, ne mali auctor 
existimaretur, quae mine, cum de materia operatur mala, 
excusat, si excusat? adeo ubique et undique illuc compellitur 
quaestio, quo nolunt qui ipsam mali rationem non exami- 

5 nando nee dinoscendo, quomodo illud aut deo tribuant aut 
a deo separent, pluribus et indignioribus destructionibus deum 
obiciunt. 

16. Igitur in praestructione huius articuli. et alibi forsitan 
retractandi, equidem definio aut deo adscribendum et bonum 

10 et malum, quae ex materia fecit, aut materiae ipsi, ex qua 
fecit, aut utrumque utrique, quia ambo sibi obligantur, qui 
fecit et de qua fecit, aut alterum alteri; tertius enim praeter 
materiam et deum non est. porro si dei erit utrumque, uide- 
bitur deus etiam mali auctor; deus autem, ut bonus, auctor 

15 mali non erit: si materiae utrumque, uidebitur materia etiam 
boni matrix; mala autem in totum materia boni non erit 
matrix: si utriusque erit utrumque, in hoc quoque comparabitur 
deo materia et pares erunt ambo, ex aequo mali ac boni 
adfines; aequari autem deo materia non debet, ne duos deos 

20 efficiat: si alterum alterius, utique dei bonum et materiae 
malum, neque malum deo neque materiae bonum adscribetur; 
et bona autem et mala deus de materia faciendo cum ea facit. 
haec si ita sunt, nescio, qua possit euadere sententia Hermo- 
genes, qui deum, quoquo modo de materia malum condidit, 

25 siue uoluntate, siue necessitate, siue ratione, non putet mali 
auctorem. porro si mali auctor est ipse qui fecit, plane socia 
materia per substantiae suggestum, exclusa iam causa materiae 

1 ipsa = eadem 2 cum de materia operatur .R 3 , de materia operatur 
cum PNFM 1 mala, excusat, si excusat scripsi: mala excusat. si excusat 
PNF 5 tribuantiV.F, adtribuant Puulgo 6 a om. P (add. R in mi, ), 
del N deum .R 3 , deo PNFM 1 8 praestrictione F 9 equidem M 3 , 
quidem PB 1 , qui quidem N, quid F 11 quia I? 3 , qui PNFR 1 13 deum 
-R 3 , deus PNFJR 1 dei Urs: deus PNF 17 erit utriusque F 20 dei 
Urs: deo PNF bonum PN, unum F 24 deum .R 3 , deus PNFR 1 
26 socia PN, soli F 27 exclusa iam causa scripsi: excusas iam causam 
PNFR 1 Oehlerus, excussas lun, excludis R^reliqui 



Quinti Septim Florentis Tertulliani 

introducendae. nihilominus enim et per materiam deus auctor 
mail ostenditur, si ideo materia praesumpta est, ne deus mail 
auctor uideretur. exclusa itaque materia, dum excluditur causa 
eius. superest, uti deum omnia ex nihilo fecisse constet. 
uidebimus an et mala, cum apparuerit quae mala, et an mala 5 
interim ea, quae putas. dignius enim de suo arbitrio produxit, 
haec quoque producendo de nihilo, quam de praeiudicio alieno, 
si de materia produxisset. libertas, non necessitas, deo competit. 
malo, uoluerit mala a semetipso condidisse quam non potuerit 
non condidisse. 10 

17. Unici dei status hanc regulam uindicat, non aliter 
unici, nisi quia solius. non aliter solius, nisi quia nihil cum 
illo. sic et primus erit, quia omnia post ilium: sic omnia 
post ilium, quia omnia ab illo: sic ab illo, quia ex nihilo, 
ut illi quoque scripturae ratio constet: quis cognouit 15 
sensum domini? aut quis illi consiliarius fuit? 
aut quern consultatus est? autuiam intellegentiae 
et scientiae quis demons trauit illi? quis tradidit 
et retribuetur ei? nemo utique; quia nulla uis, nulla 
materia, nulla natura substantiae alterius aderat illi. porro 20 
si de aliqua operatus est, necesse est, ab ea ipsa acceperit 
et consilium et tractatum dispositionis, ut uiam intellegentiae 

et scientiae. pro qualitate enim rei operari habuit et- secun- 
dum ingenium materiae, non secundum suum arbitrium, adeo 
ut et mala pro natura non sua sed substantiae fecerit. *s 

18. Si necessaria est deo materia ad opera mundi, ut Hermo- 
genes existimauit, habuit deus materiam longe digniorem et 

15] Rom. 11, 34. 35.; Es. 40, 13. 14. 

4 deum J 3 , deus PNFM 1 6 ea R z , et PNF1V 17 consiliatus F 
18 demonstrauit R, demonstrabit PNF 19 qua F 20 aderat P, 
aderit NF 21 aliqua lun: aliquo PNF Oelilerus ut ab ea F 
22 dispositionem tractatus fort. (cf. de resurr. carnis cap. 6: qui mate 
riam et eligendo dignam iudicasset et tractando fecisset ) 26 si neces- 
saria est deo materia ad opera raundi ut hermogenes- existimauit FR 
(ex Hirsaugiensi), si uecessariam esse deo materiam ad opera mundi 
hermogenes existimauit PN 



III. Aduersus Hermogenem 1618. 145 

idoniorem, non apud philosophos aestimandam, sed apud pro- 
phetas intellegendam, sophiam suam scilicet, haec denique 
sola cognouit sensum domini. quis enim scit quae sunt 
dei et quae in ipso, nisi spiritus, qui in ipso? sophia 
5 autem spiritus. haec illi consiliarius fuit, uia intellegentiae 
et scientiae ipsa est; ex hac fecit, faciendo per illam et faciendo 
cum ilia, cum par a ret caelum, inquit, aderam illi, et 
cum fortia faciebat super uentos quae sursum 
nubila et quomodo firmos ponebat fontes eius 

10 q u a e sub c a e 1 o est, ego e r a m compingens cum 
ipso. ego cram, ad quern gaudebat; cotidie autem 
oblectabar in persona eius, quando oblectabatur, 
cum perfecisset orbem, et inoblectabatur in filiis 
ho mi num. quis non hanc potius omnium fontem et originem 

15 commendet, materiam uere materiarum, non situ subditam, 
non statu diuersam, non motu inquietam, non habitu informem, 
sed insitam et propriam et compositam et decoram, quali 
deus potuit eguisse, sui magis quam alieni egens? denique 
ut necessariam sensit ad opera mundi, statim earn condit et 

20 generatin semetipso: do minus, inquit, condidit me initium 
uiarum suarum in opera sua: ante saecula fundauit 
me, priusquam faceret terram, priusquam montes collo- 
carentur; ante omnes autem colles generauit me, prior 
autem abysso genita sum. agnoscat ergo Hermogenes id- 

25 circo etiam sophiam dei natam et conditam praedicari, ne 
quid innatum et incoiiditum praeter solum deum crederemus. 
si enim (quod) intra dominum, quod ex ipso et in ipso fuit, 

3] cf. I Cor. 2, 11. 5] cf. Es. 40, 14. 7] Prou. 8, 27. 28. 30. 31. 
20] Prou. 8, 22. 23. 25. 23J ib. 24. 

1 aestimanda F 2 intellegenda F 4 et om. F 1 inquit caelum N 

9 quomodo (= toe) PNF, cum Ruulgo fontes J? 3 , montes PNFR* 

10 cum eo N 15 commendetur F uere lun: uero PNF, <in> uero fort 
situ scripsi (cf. cap. 38 init.}: sit JF, sibi P (in mg. alias: non sic) N T 
fini Oelilerus 18 deus JR 3 , deo PNFR^ alieni egens E 3 , alienigenis 
NF, alieni P (in my. R: alienigenis) 21 suarum om. F 24 genita 
sum. agnoscat J? 3 , genita. cum agnoscat PNFR 1 27 quod addidi 

XXXXVII. Tert. III. 10 



146 Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

sine initio non fuit, sophia scilicet eius, exinde nata et con- 
dita, ex quo in sensu dei ad opera mundi disponenda coepit 
agitari. multo magis non capit sine initio quicquam fuisse, 
quod extra dominum fuerit. si uero sophia eadem dei serrao 
est, f sensu sophia et sine quo factum est nihil, sicut et 5 
dispositum sine sophia, quale est, ut filio dei, sermone unige- 
nito et primogenito, aliquid fuerit praeter patrem antiquius 
et hoc modo utique generosius, nedum, quod innatum, fovtius 
et, quod infectum. [factum] ualidius? quia quod, tit esset. 
nullius eguit auctoris, raulto sublimius erit eo, quod, ut esset. 10 
aliquem habuit auctorem. proinde, si malum quidem (quod) 
innatum est, id est ##* sermo dei, eructauit enirn^ inquit, 
(cor meum) sermonem optimum, non scio. an a bono 
malum possit abduci, ualidius ab infirmo, ut innatum a nato. 
ita et hoc nomine materiam deo praeponit Hermogenes, prae- 15 
ponendo earn filio, - - filius enirn sermo, et deus sermo, et: 
ego et pater unum sumus -- nisi quod sustinebit aequo 
animo filius earn praeponi sibi, quae patri adaequatur. 

19. Sed et ad originate instrumentum Moysei prouocabo, 
unde et diuersa pars (prae)sumptiones suas in gratis fulcire 21 
conatur, ne scilicet non inde instrui uideatur, unde oportet. 
itaque occasiones sibi sumpsit qtiorundam uerborum, ut haere- 
ticis fere mos est simplicia quaeque torquere. nam et ipsum 
principium, in quo deus fecit caelum et terrain, aliquid uolunt 

12] Ps. 44, 2. 16] cf. loh. 1, 1. loh. 10, 30. 
1 cius .ZVjF,- ipsius P uulgo 5 sensus sophiae Tun: sensu sopMae, et 
Oelilerus, sed nescio, an la-teat in his uerbis interprctamentum: lesus (= ills, 
iens) sine sensus (= Xoyoc Eng) sophia est est oin. N 6 sine sophia deleri 
uult Eng 8 quod innatum fovtius PNFR 1 , quod innatum <(innato)- fortius 
E n , quod innatum <nato> fortius Gel reliqui 9 factum scdusi, facto 
Gel 11 quod addidi 12 lacunam signaui: materia, bonum autern, 
quod natum est, id est intercidisse puto, innatum est, natus autem sermo 
dei R* uulgo, innatum est, <bonum autem quod natum cst,> id est Eng 
13 cor meum addidi 14 abduci (= uinci) scripsi (cf. Rom. 12, 21): 
adduci PNF 19 Moysei scripsi: mons ei F, Moysi PN 20 praesum- 
ptiones scripsi: sumptiones N, suspiciones PF uulgo 21 uideatur scripsi: 
uideretur PNF 24 caelum NF, et caelum P aliqui susp. Eng 



III. Aduersus Hermogenem 1819. 147 

fuisse quasi substantiuurn et corpulentum, quod in materiam 
interpretari possit. nos autem unicuique uocabulo proprietatem 
cum uindicamus, * principium initiimi esse et competisse ita 
poni rebus incipientibus fieri, nihil enim, quod fieri habet, 
5 sine initio esse, quod initium sit illi ipsum, dum iricipit fieri, 
ita principium siue initium inceptionis esse uerbum, non ali- 
cuius substantiae nomen. iam nunc, si principalia dei opera 
caelum et terra sunt, quae ante omnia deus ## fecit suo- 
rum esse proprie principium, qua priora sunt facta, merito 

10 sic praefatur scriptura: in principio fecit deus caelum 
et terrain, quemadmodum dixisset: in fine deus fecit caelum 
et terrain , si post uniuersa fecisset. aut si principium aliqua 
substantia est. erit et finis aliqua materia. plane licebit etiam 
substantiuum aliquid principium esse alii rei, quae ex ipso 

15 sit futura, ut argilla principium testae, ut semen principium 
herbae. sed cum ita utimur uocabulo principii, quasi originis, 
non quasi ordinis nomine, adicimus et mentionem ipsius rei 
specialiter, quam uolumus principium alterius rei. de cetero 
si sic ponamus uerbi gratia: ( in principio fecit figulus peluim 

20 uel urnam , iam non materiam significabit principium, non 
enim argillam nominaui principium, sed ordinem operis, 
quia figulus ante cetera primum peluim et urnam fecit, exinde 
facturus et cetera, [ad ordinationem operum principii uocabu- 
lum pertinebit, non ad originem substantiarum.] possum et 

9] Gen. 1, 1. 

1 in om. F 2 possit,.nos Eng (reprobans quam infra indicaui lacunam) 
3 cum PNFR 1 , suam J? 3 uulgo lacunam signaui: dicirnus desidero 
5 <sic)> sine initio esse, quin Eng quod scripsi quin PN uulgo, qui F 
8 lacunam signaui: faciendo operum uelim suppleri 9 qua lun: quae 
PNF Oelilerus merito sic praefatur scriptura .R 3 , meritoque sic per- 
fectam scripturam PNFR 1 , raeritoque sic praefatam scripturam lun 
11 fine scripsi: finem PNF 12 aliqua R, aqua PNF 15 sit F. 
om. P (add. R in mg. ex Hirsaugiensi] N 16 cum ita PN, ubi F 
19 peluem F 20 significabit JR 3 , significant PNFE 1 22 peluim N, 
peluem P, om. F 23 ad ordinationem substantiarum breuius eadem 
exprimunt quae antecedent, iam non et cetera; primam manum auctoris 
esse suspicor 24 possum lun; possunt PNF 

10* 



148 Quinti Septimi Florentis Tertalliani 

aliter prineipium interpreter!, non ab re tamen; nam et in 
Graeco principii uocabulum, quod est ap*/Y]. non tantum 
ordinatiuum sed et potestatiuum capit principatum, unde et 
archontes dicurit principes et magistratus. ergo secundum 
hanc quoque significationem principium pro principatu et 5 
potestate sumetur. in principatu enim et in potestate deus 
fecit caelum et terrain. 

20. Sed ut nihil aliud significet Graeca uox quam princi 
pium et principium nihil aliud capiat quam initium, habemus 
etiam illam initium agnoscere quae dicit: dominus condidit 10 
me {initium uiarum suarum) in opera sua. si enim per 
so phiam dei omnia facta sunt, et caelum ergo et terrain deus 
faciens in principle, id est initio, in sophia sua fecit, denique si 
principium materiam significant, non ita scriptura instruxisset: 
in principio deus fecit, sed ex principle; non enim in materia, ^ 
sed ex materia fecisset. de sophia autem potuit dici: in principio. 
in sophia enim primo fecit, in qua cogitando et disponendo 
iam fecerat, quoniam, et si ex materia facturus fuisset, ante in 
sophia [cogitando et disponendo iam fecerat. quoniam et si] erat 
initium uiarum. 1 quia cogitatio et dispositio prima sophiae 2l} 
sit operatic, de cogitatu uiam operibus instituentis. hanc et 
inde auctoritatem scripturae mihi uindico, quod et deum, qui 
fecit, et ea, quae fecit, ostendens, unde fecerit non proinde 
testatur. nam cum in omni operatione tria sint principalia. 
qui facit et quod fit et ex quo fit, tria nomina sunt edenda 25 
in -legitima operis enarratione, persona factoris, species facti, 
forma materiae. si materia non edetur, ubi et opera et operae 
operator eduntur, apparet ex nihilo eum operatum. proinde 

10J Prou. 8, 22. 20] cf. ib. 

1 ab re PN, ab ro F 2 ao /Jl 7l> archie PNF 4 archontes PNF, 
apyovre*; jR, ap^ovta? Rig 8 Graeca om. F 11 initium uiarum suarum 
add Pam per sophiam PN, sopnia F 19 cogitando et si seclusi, 
ut incuria librarii /also repetita 20 initium om. F quia om. F so 
phia F 21 sit NF, fitPuulgo instituentjs scripsi: instituens PNF 
22 deum scripsi: deus PNF 24 testatur PN, testa est F 



III. Aduersus Hermogenem 19 21. 149 

enim ederetur ex quo, si ex aliquo fuisset operatus. denique 
euangelium ut supplementum instrument! ueteris adhibebo, 
in quo uel eo magis debuerat ostendi deus ex aliqua materia 
uniuersa fecisse, quo illic etiam, per quern omnia fecerit. reuela- 
5 tur. in principio erat sermo, in quo principio scilicet deus 
fecit caelum et terrain et sermo erat apud deum, et deus 
erat sermo. omnia per ilium facta sunt, et sine illo 
fa c turn est nihil. cum igitur et hie manifestetur et factor, 
id est deus, et facta, id est omnia, et per quern, id est sermo, 
10 nonne et unde omnia facta essent a deo per sermonem exegisset 
ordo profiteri, si ex aliquo facta essent? ita quod non fuit, 
non potuit scriptura profiteri, et non profitendo satis probauit 
non fuisse, quia profiteretur. si fuisset. 

21. Ergo, inquis, si tu ideo praeiudicas ex nihilo facta 
is omnia, quia non sit manifeste relatum de materia praecedenti 
factum quid, uide ne diuersa pars ideo contendat ex materia 
omnia facta, quia proinde non aperte significatum sit ex nihilo 
quid factum. plane retorqueri quaedam facile possunt, non 
statim et ex aequo admitti, ubi diuersitas causae est, dico 
*o enim, etsi non aperte scriptura pronuntiauit ex nihilo facta 
omnia, sicut nee ex materia, non tantam fuisse necessitatem 
aperte significandi de nihilo facta omnia, quanta esset, si ex 
materia facta fuissent, quoniam, quod fit ex nihilo, eo ipso, 
durn non ostenditur ex aliquo factum. manifestatur ex nihilo 
25 factum. et non periclitatur, ne ex aliquo factum existimetur, 
quando non demonstretur, ex quo sit factum. quod autem ex 
aliquo fit. nisi hoc ipsum aperte declaratur ex aliquo factum 
illud, dum ex quo factum sit ostenditur, periclitabitur 
primo uideri ex nihilo factum, quia non editur, ex quo sit 



56] loh. 1, 1. 7] loh. 1, 3. 

4 qua F 19 ex aequo It, ex quo P (corr. R) NF 23 eo ipso PN, 
ipsum F 24 manifestatur PN, manifestatum est F 26 sit factum 
om. NF 28 <non> ostenditur Rig 



150 Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

factum, dehiric etsi ea sit condicione, ut non possit (non factum) 
uideri ex aliquo, proinde periclitabitur ex alio longe factum 
uideri quam ex quo factum est, dum non proponitur, unde 
sit factum. ita si ex nihilo deus cuncta fecit, potuit scriptura 
non adiecisse ilium ex nihilo fecisse. ex materia eum fecisse 5 
omni modo debuit edixisse, (si sci)licet ex materia fecisset; 
quia illud in totum habebat intellegi, et si non significaretur, 
at istud in dubio, nisi significaretur. 

22. Atque adeo spiritus sanctus hanc scripturae suae ratio- 
nem constituit, ut, cum quid ex aliquo fit. et quod fit et 10 
unde fit referat. fruticet, inquit, terra herb am foeni, 
seminantem semen secundum genus et secundum 
similitudinem, et lignum fructuosum faciens fruc- 
tum, cuius semen in ipso in similitudinem. et factum 
est sic. et produxit terra herbam foeni seminantem is 
semen secundum genus, et lignum fructuosum faciens 
fructum, cuius semen in ipso in similitudinem. et rur- 
sus: et dixit deus: producant aquae repentia anirnarum 
uiuarum et uolatilia uolantia super terram per firma- 
mentum caeli. et factum est sic. et fecit deus cetos 20 
magnos et omnem animam animalium repentium, quae 
produxerunt aquae secundum genus ipsorum. item post: 
et dixit deus: producat terra animam uiuam secundum 
genus, quadrupedia et repentia et bestias terrae secun 
dum genus ipsorum. si ergo ex iam factis rebus alias res ?s 

11] Gen. 1, 11. 12. 18] Gen. 1, 20. 21. 23] Gen. 1, 24. 

1 ut non possit <(non factum )> uideri scripsi: ut non possit <(non)> 
uideri Rig, ut omnino possit uideri Oehlerus 4 fecit, potuit scripsi, 
fecisse potuit F, fecisse non potuit PN (probat non Eng, qui post fecisse 
(1. 5) signum interrogationis ponit} 5 adiecisse F, adiecisset PN 6 <si 
sci>licet Eng: licet PNF, si et Urs 1 in totum Urs: in toto PNF 
8 at significaretur om. F 10 aliquo jR, aliquo quo PN, alio quo F 
11 fruticet Pam: fructificet PNFOehlerus 14 uerba factum est sic in 
similitudinem bis in P comparent, sed ita, ut secundo loco pro in simili 
tudinem scriptum sit: secundum genus 20 deus F, deos Puulgo, om. N 
23 uiuam NF, uiuentem Puulgo 



III. Aduersus Hermogenem 21 23. 151 

deus proferens ostendit per prophetam et dicit, quid unde 
protulerit, - - quamquam possimus (unde)unde illas prolatas 
aestimare, dumne ex nihilo: iam enim facta erant quaedam, 
ex quibus prolatae uideri possent , si tantam curam instruc- 

5 tioni nostrae insumpsit spiritus sanctus, lit sciremus quid 
unde processerit, nonne pvoinde nos et de caelo et de terra 
compotes reddidisset significando, unde ea esset operatus, si 
de aliqua materia origo constaret illorum, ne tanto magis ex 
nihilo ea nideretur operatus, quanto nihil adhuc erat factura, 

10 ex quo operatus uideretur? itaque sicut ea, quae de aliquo 
prolata sunt, ostendit. unde prolata sint, ita quae non ostendit, 
unde prolata sint, ex nihilo prolata confirmat. *igitur: in prin- 
cipio deus fecit caelum et terram, adoro scripturae 
plenitudinem, qua mihi et factorem raanifestat et facta; in 

is euangelio uero arnplius et ministrum atque arbitrum factoris 
inuenio, sermonem. an autem de aliqua subiacenti materia 
facta sint omnia, nusquam adhuc legi. scriptum esse doceat 
Hermogenis officina. si non est scriptum, tirneat uae illud 
adicientibus aut detrahentibus destinatum. 

20 23. Sed <et) ex sequentibus argumentatur, quia scriptum 
sit: terra autem erat inuisibilis et incomposita. nam 
et terrae nomen redigit (in) materiam, quia terra sit, quae facta 
est ex ilia, et erat in hoc dirigit, quasi quae semper retro 
fuerit, innata et infecta. inuisibilis autem et rudis. quia infor- 

25 mem et confusam et inconditam uult fuisse materiam. has 
quidem opiniones eius singillatim reuincam; sed interim uolo 
sic ei respondere: putemus his articulis materiam demonstrari: 
numquid tamen, quia erat ante omnia et talis, et ex ea factum 

12] Gen. 1, 1. 19] cf. Ap.oc. 22, 1819. 21] Gen. 1, 2. 
2 undeunde Urs: unde PNF 3 estimare PF, existimare N (et cod. Diuio- 
nensis teste Rigaltio) 4 instruction! scripsi: instructionis PNF 8 ne F, 
ut PN uulgo 12 lacunam signaui: legens intercidisse puto 13 terram. 
adoro uulgo 15 factoris Rig (secundum cod. Diuionensem, ut testatur}: 
rectoris PNF 20 et addidi 22 in add. R*, om. PNFR 1 27 putemus 
JV, putamus PF 28 et talis, et ex ea factum aliquid scripsi: et talis. id 
sed ex ea factum aliquid F, et tale aliquid esse ex ea factum PN uulgo 



152 Q.uinti Septimi Florentis Tertulliani 

illiquid scriptura significat? atquin nihil tale significat. fuerit 
licet materia, quantum sibi libet uel potius Hermogeni: potuit 
et fuisse et tamen nihil deus ex ilia fecisse, uel quia non 
decebat deum alicuius eguisse, certe quia nee ostenditur quic- 
quam ex materia fecisse. sine causa ergo esset, inquis. non 5 
plane adeo sine causa, nam etsi mundus non est factus ex 
ilia, sed haeresis facta est, et quidem hoc impudentior, quod 
non ex materia facta est haeresis, sed materiam ipsam potius 
haeresis fecit. 

24. Reuertor nunc ad singulos articulos, per quos putauit 10 
significatam esse materiam, et primo de nominibus expostulabo. 
horum enim alterum legimus, quod est terrae, alterum non 
inuenimus, quod est materiae. quaero ergo, cum materiae 
nominatio non extet in scriptura, quomodo ei etiam terrae 
appellatio adcommodetur in alio iam genere substantiae nota. 15 
quo magis materiae quoque nominatio extitisse debuerat 
consecuta etiam terrae appellationem, ut scirem terram com 
mune cum materia esse nomen, ne illud ei soli substantiae 
uindicarem, cuius et proprium (et) in qua magis notum est, 
uel ne illud in quamcumque aliam speciem f nee utique omni 20 
materia communicate possem, si uellem. cum enim non extat 
proprium uocabulum eius rei, cui commune uocabulum adscri- 
bitur, quando non comparet cui adscribatur. cuicumque alii 
poterit adscribi. ita Hermogenes, et si materiam ostenderet 
nominatam, deberet eandem probare terram quoque cognomi- as 
natam. ut ita utrumque illi uocabulum uindicaret. 

25. Vult igitur duas proponi terras in ista scriptura, unam, 
quam in principio deus fecit, aliam [materiam] ex qua fecit, 
de qua dictum sit: terra autem erat inuisibilis et rudis. 

29] Gen. 1, 2. 

2 libet van der Vliet: licet PNF 11 expostulando F 14 extet in 
scriptura PN, extet scripturae F terrae R, terrena PNF 19 et addidi, 
proprium, [in] qua magis notam, est Eng notum JR 3 , natum PNF 

20 uerba; nee utique omni materia quid sibi uelint, non intellego 

21 materia PNF, materiae Ruulgo 23 quando lun: quanto PNF 
27 nult PN, uide F 28 materiam seclusi 



II. Aduersus Hermogenem 23 25. 153 

utique si quaeram, ex duabus quae cui no in en terrae accorn- 
modare debeat. dicetur hanc, quae facta sit, ex ilia, ex qua 
facta est, uocabulum deriuasse, quia ueri similius sit ab origine 
sobolem potius quam originem a sobole uocitari. hoc si ita 
5 est, alia nobis obuoluitur quaestio, an competat terrain hanc. 
quam deus fecit, ex ilia, ex qua fecit, cognomentum deriuasse. 
audio enim apud Hermogenem ceterosque materiarios haere- 
ticos terram quidem illam informem et inuisibilem et rudem 
fuisse, hanc uero nostram uideo et formam et conspectum et 

10 cultum a deo consecutam. aliud ergo factam quam erat ea, 
ex qua facta est. porro aliud facta non potuit cum ea de 
nomine sociari, a cuius condicione desciuerat. si nomen pro- 
prium materiae illius fuit terra, haec, quae non est materia, 
aliud scilicet facta, terrae quoque non capit nomen, alienum et 

15 statu suo extraneum. sed materia facta, id est haec terra, habuit 
cum sua origine consortium nominis sicut et generis, non 
adeo. nam et testam, licet ex argilla confectam, iam non 
argillam uocabo sed testam, et electrum, licet ex auro et 
argento foederatum, nee argentum tamen nee aurum appellabo 

20 sed electrum. a cuius habitu quid diuertit, pariter et a uocatu 
eius recedit, appellationis sicut et condicionis proprietate. 
quam autem transient de statu terrae illius [id est materiae j 
ista terra, uel eo palam est. quod haec apud Genesim testi- 
monium boni accepit: et uidit deus quia b on urn, ilia 

25 autem apud Hermogenem in originem et causam malorum 
deputatur. postremo si ideo haec terra, quia et ilia, cur non 
et materia haec quoque, quia et ilia? immo et caelum et 
omnia, si ex materia constant, et terrae et materiae uocari 



24] Gen. 1, 10. 

1 terrae accornodare debeat, dicetur R*G, terrae accomodari debeat id 
dicetur N, terrae accomodari (-dare F) id dicetur PFR 1 5 obruitur F 
9 uideo .F, proinde PN uulgo 12 nominatione Rig 15 status sui 
Lat haec terra Eng: ex terra PNFIt 1 , terra JK 3 20 quid NFM*, quod 
P-K 1 21 -(est et)> appellationis sicut et condicionis proprietas fort. et 
in conditionis F 22 id est materiae seclnsi 



154 Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

debuerunt. satis ista de terrae nomine, in quo materiam 
intellegi uoluit. quod nomen unius elementi omnes sciunt, 
natura primum. dehinc scriptura docente, nisi si et Sileno 
illi apud Midam regem adseueranti de alio orbe credendum 
est, auctore Theopompo. sed et deos multos idem refert. 5 

26. Nobis autem unus deus et una est terra, quam in 
principio deus fecit, cuius ordinem incipiens scriptura decur- 
rere primo factam earn edicit, dehinc qualitatem ipsius edis- 
serit; sicut et caelum primo factum professa: in principio 
deus fecit caelum, dehinc dispositionem eius superducit: 10 
et separauit inter aquam, quae erat infra firmamentum 
et quae erat super firmamentum, et uocauit deus firma 
mentum caelum. ipsum, quod in primordio fecerat. proinde 
et de homines**: et fecit deus hominem, ad imaginem dei 
fecit ilium, dehinc qualiter fecerit reddit: et finxit deus is 
hominem de limo terrae et adflauit in faciem eius 
flatum uitae, et factus est homo in animam uiuam. 
et utique sic decet narrationem inire: praefari primo, postea 
prosequi; nominare, deinde describere. alioquin uanum, si eius 
rei, cuius nullam praemiserat mentionem. id est materiae, ne 20 
ipsum quidem nomen, subito formam et habitum promulgauit, 
ante enarrauit, qualis esset, quam an esset ostendit, figuram 
deformauit, nomen abscondit. at quanto credibilius secundum 
nos eius rei dispositionem scriptura subiunxit, cuius institu- 
tionem simulque nominationem praemisit? quam denique integer 25 
sensus est: in principio deus fecit caelum et terrain, 
terra autem erat inuisibilis et rudis; quam deus scilicet 

9] Gen. 1, 1. 11J Gen. 1, 7. 8. 14] Gen. 1, 27. 15] Gen. 2, 7. 
22] cf. Gen. 1, 2. 26] Gen. 1, 1. 

1 quo J?, quod PNF 5 multus P (corr. R) 6 autem om. N terra 
est F 10 superducit PNFJR 1 , superinducit jR 3 uulgo 14 lacunam 
signaui: primo, quod earn fecit, enarrat supplendum puto, de homine: 
et fecit, <inquit,> deus hominem Eng 18 praefari primo NF, primo 
praefari P uulgo 22 enarrauit scripsi: enarrat PNF quam an Rig: 
antequam an PN, antequam F, ante, quam an Eng 23 deformauit 
scripsi: deformati PNF, deformat lun 



III. Aduersus Hermogenem 25 28. 155 

fecit, de qua scriptura cum maxime dixerat? nam et autem 
ipsum uelut fibula coniunctiuae particulae ad conexum narra- 
tioni adpositum est: terra autem. 1 hoc enim uerbo reuertitur 
ad earn, de qua supra dixerat, et alligat sensum. adeo aufer 
5 hinc autem , et soluta compago est, ut tune possit de alia 
terra dictum uideri: terra erat inuisibilis et rudis. 

27. Sed tu supercilia, capitis nutu digiti adcommodato, 
altius tollens et quasi retro iactans: erat iriquis; quasi semper 
fuerit, scilicet innata et infecta, et idcirco materia credenda. 

10 at ego sine ullo lenocinio pronuntiationis simpliciter respon- 
debo de omni re posse dici erat , etiam de ea, quae facta, 
quae nata sit, quae aliquando non fuerit et quae materia non 
sit. omne enim, quod habet esse. (unde)unde habet, siue per 
initium siue sine initio, hoc ipso. quod est , etiam erat dicetur. 

15 cui competit prima uerbi positio in definitionem, eidem etiam 
declinatio uerbi decurret in relationem. est definitionis caput. 
erat relationis facit. haec sunt argutiae et subtilitates haereti- 
corum, simplicitatem communium uerborum torquentes in 
quaestionem. magna scilicet quaestio est, si erat terra, quae 

20 facta est. sane discutiendum, an ei competat inuisibilem et 
rudem fuisse, quae facta est, an ei, ex qua facta est, ut 
eiusdem sit erat , cuius et quod erat. 

28. Atquin non tantum probabimus istum habitum huic 
terrae competisse, sed et illi alii non competisse. nam si 

6] Gen. 1, 2. 
1 maxime ipsum om. F dixerat scripsi: et dixerat P (del. Utter am 

t .R), edixerat N (add. t man. libr.}, edixerat R uulgo, edisserat Eng nam 
et autem ipsum, coniunctiua particula, uelut fibula fort. 2 narrationis F 
1 sed tu supercilia Oehlerus: sed tu supercilio PN, et supercilio F super- 
cilia capitis uulgo digiti (intellege: nutui) capitis PN, et capitis F nutu 
F, et nutu PN digiti PN, et digiti sed tu F 10 respondeo F 
1& undeunde Urs: unde PNF siue om. PR 1 15 eidem scripsi: 
eiusdem PNF 16 decurrit F 17 relationis lun: relationi PNF haec 
PNF, hae.R 19 quaestionem. magna 5 , quaestionem magnam. PNFR ] 
21 ex qua PF, quae N 22 quod erat soil, inuisibilis ct rudis 24 sed 
competisse om. N et om. F 



156 Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

nuda materia deo subiacebat, nullo scilicet elemento obstru- 
ente, siquidem nondum quicquam erat praeter ipsam et deum. 
utique inuisibilis esse non poterat, quia etsi tenebras uolet 
in substantia faisse materiae, cui articulo respondere debebi- 
mus suo ordine, etiam homini tenebrae uisibiles sunt, -- hoc 5 
enim ipsum, quod sunt tenebrae, ufdetur - - nedum deo. et 
utique, si inuisibilis esset, nullo modo cognosceretur qualitas 
eius. unde ergo compertus est Hermogenes informem et con- 
fusam et inquietam illam fuisse, quae ut inuisibilis latebat? 
aut si hoc a deo reuelatum est, probare debet. sic et an rudis 10 
dici potuerit, expostulo. certe enim rude illud est. quod imper- 
fectum est. certe imperfectum non potest esse nisi quod 
factum est; quod enim minus factum est, imperfectum 
(est.) certe, inquis. ergo materia, quae facta non erat in 
totum, imperfecta esse non potuit; quae imperfecta non fuit. 15 
etiam rudis non fuit. initium non habens. quia facta non 
fuit, caruit et rudimento. initii enim accidens est rudimentuin. 
terra uero, quae facta est, meruit et rudis dici. statim enim 
ut facta st, habuit imperfectae locum, ante perfectionem, 
29. siquidem omnia opera sua deus consummauit, incultis 20 
primo elementis depalans quodammodo mundum. dehinc exor- 
natis uelut dedicans. nam et lumen non statim splendore solis 
impleuit, et tenebras non statim solatio lunae temperauit, et 
caelum non statim sideribus stellisque signauit, et maria non 
statim beluis frequentauit, et ipsam terrain non statim uaria 25 
fecunditate dotauit; sed primo esse ei contulit, dehinc non 
in uacuum esse suppleuit. sic enim et Esaias: non in uacuum, 
ait, fecit illam. sed inhabitari. postea ergo quam facta 
est, futura etiam perfecta, interim erat inuisibilis et rudis, 

27] Es. 45, 18. 

1 materia J?, sit materia PNF, sic materia lun Oehlerus 6 quod 
sunt om. F uidetur Urs: uidentur PNF 9 inquietam PNF, incoii- 
ditam Pam, incultam lun 13 imperfectum <est> S, imperfectum PNF 
20 male hoc loco distinguuntur capita 22 lumen PN, lumine F 
24 maria E 3 , materiam PNFR^ 29 perfecta PN, perfectum F 



III. Aduersus Hermogenem 2829. 157 

rudis quidem hoc quoque ipso, quod inuisibilis, ut nee uisui 
perfecta, simul et ut de reliquo nondum instructa, inuisibilis 
uero, ut adhuc aquis tamquam munimento genitalis humoris 
obducta, qua forma etiam adfinis eius, caro nostra. producitur. 
^ nam et Dauid ita canit: do mini est terra et plenitudo 
eius, or bis terrae, et omnes qui habitant in illo; 
ipse super maria fundauit eum et super flumina 
praeparauit eum. segregatis enim aquis in cauatiorem 
sinum emicantior facta est arida, quae antehac aquis tegeba- 

10 tur. exinde itaque et uisibilis efficitur dicente deo: congre- 
getur aqua in congregatione una, et uideaturarida. 
uideatur, inquit, non fiat. iam enim facta erat, sed, inuisibilis 
usque tune, uideri sustinebat. arida autem, quod erat futura 
ex diuortio humoris, iam terra: et uocauit deus aridam 

io t err am, non materiam. sic et perfectionem postea consecuta 
desinit rudis haberi, cum pronuntiat deus: fruticet terra 
herb am foeni seminantem semen secundum genus 
et secundum similitudinern, et lignum fructuosum 
faciens fructum, cuius semen in ipso in similitu- 

20 din em. item: pro ducat terra animam uiuam secun 
dum genus, et quadrupedia et repentia et bestias 
terrae secundum genus, impleuit igitur ordinem suum 
scriptura diuina. quam enim praedixerat inuisibilem et rudem. 
ei et uisionem reddidit et perfectionem. non alias autem mate- 

25 ria erat inuisibilis et rudis. ergo (et) materia erit postea uisi 
bilis et perfecta. uolo itaque uidere materiam; uisibilis enim 

5] Ps. 23, 12. 10] Gen: 1, 9. 14] Gen. 1, 10. 1*5] Gen. 1, 11. 
20] Gen. 1, 24. 

1 ut nee uisui R, ut ne cui sui PNF 2 simul et ut K, simuletur 
et ut PN, siraulet et ut F 3 monimento PNF humoris PN, ut 
moris F 4 obducta PN, abductaJF 6 illo scripsi: ilia PNF 7 eum 
eum (sc. orbis terrae) PNF, earn earn R uulgo 8 cauationem sinuum 
Rig 10 deo PN, domino F 12 uideatur sustinebat om. P (add. 
R in mg. ex Hirsaugiensi) fiat jR, sit N, fit F 14 iam scripsi: 
tamen PNF 16 fruticet Pam: fructicet F, fructificet PN 22 impleuit 
F, impiebit PN 24 alias scripsi: alia PNF 25 et addidi erit 
PF, erat N 26 itaque PN, ita F 



158 Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

facta est. uolo et perfectarn earn recognoscere, lit ex ilia etiam 
foeni herbam et ex ilia decerpam lignum fructuosum et ex 
ilia animalia usui meo farnulem. sed materia quidem nusquam, 
terra uero id est haec, coram. hanc uideo, hanc perfruor, ex 
quo inuisibilis et rudis esse desiit. de qua raanifestissime r, 
Esaias: haec dicit dominus. qui fecit caelum. iste deus, 
qni demonstrauit terrain et fecit illam. certe eandeni 
demonstrauit quam et fecit, quomodo demonstrauit? utique 
dicendo: uideatur arida. quare uideri iubet, nisi quia retro 
non uidebatur, ut sic quoque earn r.on in uacuum fecisset 10 
faciendo uisibilem, et ita habitabilem? et sic per omnia probatur 
nobis hanc, quam incolimus, eandem et factam esse a deo 
et ostensam, nee aliam fuisse rudem et inuisibilern quam 
quae et facta et ostensa est. atque ita: terra autem erat 
inuisibilis et rudis ad earn pertinet, quam deus cum 15 
caelo parauit. 

30. Sic et sequentia coniecturam Hermogenis instruere uide- 
buntur: et tenebrae super abyssum et spiritus dei 
super aquas ferebatur, quasi et haec confusae substan- 
tiae massalis illius molis argumenta portendant. atquin singil- 20 
latim definiens tenebras abyssum spiritum dei aquas, nihil 
confusum nee in confusione incertum aestimari facit tarn diuisa 
relatio certorum et distinctorum elementorum. hoc quidem 
amplius: cum situs proprios eis adscribit, tenebris super 
abyssum, spiritui super aquas, negauit confusionem substan- 25 
tiarum, quarum deinonstrando dispositionem demonstrauit etiam 
distinctionem. uanissimum denique, ut materia, quae informis 

6] Es. 45, 18. 9] Gen. 1, 9. 14] Gen. 1, 2. 18] ib. 
1 ilia om. F 2 fructum F 3 famulem F, fanmlentur PNuulgo 4 uero. 
id est haec scripsi(sc. non alia ilia, id est materia): uero haec. id est PNF 
hanc (altero loco) PN, hac F 6 caelum etterram^ 7 fecit Paw: facit P./V.F 
11 habitabilem Lai: habilem PNF reliqui 16 parauit scripsi: separauit 
PNF 19 haec F, hae PN uulgo 20 portendat F 21 spiritum R, 
spiritus PNF 22 aestimari PN, aestimare F diuisa PN, diuersa F 
24 tenebris scripsi: tenebras PNF 25 spiritui scripsi: spiritus PNF. 
spiritum Pam 26 positionem/o?^. 27 uanissimum JS 3 , uanitimum PNFR 1 



III. Aduersus Hermogenera 29 31. 159 

inducitur, de tot formarum uocabulis informis adseueretur. 
non edito, quid sit illud corpus confusionis, [quod] unicum 
utique credendum est, si informe est. uniform e etenim, quod 
informe. et informe autem, quod ex uarietate confusum est, 

5 unam habeat necesse est speciem, quod non habet, [speciemj 
dum (nihil) ex multis unam habet speciem. ceterum aut habebat 
in se species istas materia, de quarum uocabulis intellegenda 
esset, tenebras dico et abyssum et spiritum et aquas, aut non 
habebat: si [enim] habebat, quomodo inducitur non hab ens 

10 formas? si non habebat, (unde) agnoscitur? 

31. Sed et illud utique captabitur, de caelo solo et de 
terra ista scripturam significasse, quod ea in principio deus 
fecerit, de speciebus autem supra dictis nihil tale, et ideo 
eas, quae factae non significentur, ad infectam materiam perti- 

15 nere. respondebimus huic quoque sciupulo. scriptura diuina 
satis dissereret, si summas ipsas rerum a deo factas commen- 
dasset, caelum et terram, habentes utique suggestus suos 
proprios, qui in ipsis summis intellegi possent. suggestus 
autem caeli et terrae primo tune fuerunt tenebrae et abyssus, 

20 [et] spiritus et aquae, nam terrae quidem suberant abyssus 
et tenebrae. si enim abyssus infra terrain, tenebrae autem 
super abyssum, sine dubio et tenebrae et abyssus infra terram. 
caelo uero spiritus et aquae subiacebant. nam si aquae super 
terram, quae earn texerant, spiritus autem super aquas, pariter 

25 et spiritus et aquae super terram. quae uero super terrain, 



1 adseueretur, non wrtgo 2 quod seclusi 4 informe. et scripsi: in 
forme est PNF confusum est. unam van der Vliet (cuius interpre- 
tationem (stud. eccl. p. 80) probare non possum) 5 speciem seclusi 
6 nihil addidi habet PN, habeat F (fort, recte, cf. 142, 16) 1 intel 
legenda esset Urs: intellegendas esse PN, intelligendae se F 9 enim 
seclusi: autem lun iucitur habens formam F 10 unde add. van der 
Vliet: <quomodo> Urs 12 quod ea in scripsi: quod earn in PN, quo ea F 
16 dissereret si summas NGR*, dissereret summas PR 1 , dissensi summas F 
19 fuerunt NF, fuerint P uulgo 20 et seclusi: (cf. 160, 21) sub 
erant scripsi: suberat PN, superat F 24 quae R 3 , quale PNFR 1 



160 Quinti Septimi Plorentis Tertulliani 

ea utique infra caelum. et sicut terra abysso et tenebris, ita 
et caelinn spiritui et aquis incubabat et complectebatur. et 
ita nouum non est, ut id solum, quod continet, nominetur. 
qua summale, in isto autem intellegatur et quod coutinetur, 
qua portionale. ecce, si dicam: ciuitas extruxit theatrum et 5 
circum; scaena autem erat talis et talis, et statuae super 
euripum. et oboliscus super omnia ferebatur : quia nori et has 
species edixerim factas a ciuitate, non erunt ab ea cum circo 
et theatre? an ideo non adieci factas has quoque species, 
quia inerant eis, quae facta praedixeram, et inesse quibus 10 
inerant intellegi poterant? sed uacet hoc exemplum, ut huma- 
num: aliud de auctoritate scriptuvae ipsius arripiam. fecit, 
inquit, deus hominem de terra et adflauit in facie in 
eius flatum uitae, et factus est homo in an imam 
uiuam. faciem quidem eius hie nominat, sed nee ipsam 15 
factam a deo dixit, cutem uero et ossa et carnern et oculos 
et sudorem et sanguinem postea loquitur, quae nee tune facta 
a deo significauit. quid respondebit Hermogenes? numquid et 
membra hominis ad materiam pertinebunt, quia non nominatim 
facta referuntur? an et haec in hominis factitatione censentur? 20 
proinde membra erant caeli et terrae abyssus et tenebrae, 
spiritus et aquae, in corporibus enim membra sunt facta, in 
corporibus et membra sunt nominata. nullum elementum non 
membrum est eius elementi, quo continetur. omnia autem 
elementa caelo aut terra continentur. 23 

32. Haec responderim pro scriptura praesenti, quatenus hie 

12] Gen. 2, 7. 
2 spiritui jR 3 , spiritus PNFR 1 incubabat PF, incumbebat N coin- 

1e 

plectebatur Oelilerus: complebatur J\ 7 , complectebantur P, complectaban- 
tur F 4 quasi summale N 7 oboliscus NF, obeliscus P et om. F 
8 ab ea <factae) fort. 10 quia Rig: qua PNF inesse NR 3 , inest sePFR 1 
11 inerant NR, inerat PF 16 a deo NR, deo PF cutem NGR\ cui 
tain PFR 1 18 significauit PN, significat F 20 in s. v. P (a m. 1} cen 
sentur R 3 , censetur PNFR 1 22 et aquae jR 3 , ea quae PNFR 1 
fact a om. P (add. R in mg. ex Hirsaugiensi] enim R 3 , in NFR 1 



III. Aduersus Hermogenera 3132. 161 

solorum corporum factitationem commenclare uidetur caeli 
et terrae. sciit esse. qui ultro in corporibus et membra 
cognoscerent, et ideo compendio usa est. prouidit tamen et 
hebetes et insidiosos, qui dissimulato tacito intellectu ipsis 
5 quoque membris uerbum factitationis significatorium exigerent. 
itaque et propter istos singulas species factas docet aliis in 
locis. habes Sophiam prior autem abysso genita sum 
dicentem. ut credas abyssum quoque genitam, id est factam, 
quia et filios facimus, licet generemus. nihil interest facta 

10 an nata sit abyssus, dum initium detur illi, quod non daretur, 
si materiae [subiciatur] esset. de tenebris uero ipse dominus 
per Esaiam: ego, qui struxi lucem et feci tenebras. de 
spiritu aeque Amos: qui solidat tonitruum et condit 
spiritum et adnuntiat in bomines Christum suum, 

is eum spiritum conditum ostendens, qui in terras conditas 
deputabatur, qui super aquas ferebaiur, librator et adflator 
et animator uniuersitatis. non ^ ut quidam putant, ipsum 
deum significari spiritum, quia deus spiritus; neque enim 
aquae dominum sustinere sufficerent. sed eum spiritum dicit, 

20 de quo etiam uenti constiterunt, ut ait per Esaiam: quia 
spiritus a me exiuit. et flatum omnem ego feci. item de 
aquis eadem Sophia: et quomodo firmos ponebat fontes 
quae sub caelo. ego eram modulans cum ipso. cum 
uero et eas species probamus a deo factas, etsi in Genesi 

25 tantummodo nominantur sine factitationis mentione, responde- 

7] Prou. 8, 24. 12] Es. 45, 7. 20] Es. 57, 16. 22] Prou. 8, 28. 

1 coramendare jR 3 , commendari PNF 2 sciit PNGR*, scit FR\ 
sciat Oehlerus <(futuros)> esse van der Vliet 5 sigmficatorium JR 3 , signi- 
iicatorum PNFR 1 7 habes R*, habere PNFR* 11 subiciatur .seclusi 
(cf. 160, 19): subiecta R^uulgo, subiciatur <(necesse> esset Eng dominus 
.R 3 , ad minus PNFR 1 14 et adnuntiat suum fort, delendum suum 
om. P (add. R ex Hirsaugiensi) 16 liberator F 17 lacunam signaui: 
enim credibile intercidisse puto, non iure quidam Eng quidern F 
18 significari PNFR 1 , significans R 3 uulgo 22 quomodo (= us) PNF 
(cf. 145, 9), quom Jff, cum reliqid 24 uero scripsi: ergo PNF pro 
bamus R, prodamus PNF 25 nominantur P, nominatur NF 

XXXXV1I. Tert. III. 11 



152 Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

bitur fortasse ex diuerso plane factas eas, sed ex materia, 
ut stilus quidem Moysei: et tenebrae super abyssum et 
spiritus del super aquas ferebatur materiam (ipsam) sonet, 
ceterae uero scripturae quae ex materia factae sunt species 
in disperse demonstrent. ergo sicut terra de terra, ita et 5 
abyssus ex abysso, et tenebrae ex tenebris, et spiritus et 
aquae ex spiritu et aquis constiterunt? at, sicut supra diximus, 
non potuit informis fuisse materia, (si) species habebat; ^ 
ut et aliae ex eis sint confectae; nisi quod non aliae, sed 
ipsae ex sernetipsis, siquidem non capit diuersas fuisse quae 10 
iisdem nominibus eduntur quo iam et operatic diuina otiosa 
uideri possit, si quae erant fecit, cum generosior esset, quae non 
erant [facta quam] si n erent. igitur ut concludam: aut materiam 
tune signifieauit Mojses scribens: et tenebrae super abys 
sum et spiritus dei super aquas ferebatur, at cum is 
hae species alibi postea demonstrantur factae a deo, debuerunt 
aeque demonstrari ex materia, quam Moyses praemiserat, 
factae - - aut si species istas et non materiam signifieauit 
Moyses, ubi materia demonstrata sit quaero. 

33. Sed dum illam Hermogenes inter colores suos inuenit, 20 
inter scripturas enim dei inuenire non potuerit - - satis 
est, quod omnia et facta a deo constat et ex materia facta 
non constat. quae etiam si fuisset, ipsam quoque a deo factam 
credidissemus, quia nihil innatum praeter deum praescribentes 
2] Gen. 1, 2. 14] ib. 

2 moysei N, monsei PF, Moysi It unlgo 3 ipsam add. Eng 1 signum 
interrogation s posui at scripsi: et PNF 8 si add. JR 3 , om.PNFR^ la- 
cunam signaui: <(exclusum igitur, si non habebat,)- intercidisse puto 
9 eis scripsi: ea PNF 10 diuersas R, diuersitas PNF 11 quo scripsi: 
quod PNF et operatio NF, operatic Puulgo 12 si quae erant R 5 , 
si qua ferant PF, si qua erant N generosior esset Rig: generosiora 
esset PNF, generatio sola esset Oehlerus 13 facta quam seclusi (quam 
deleuit iam Rig] 14 scribens N, scribit PFR 1 , <(cum)> scribit R^uulgo 
15 parenthesin indicaui at PNFJR 1 , aut J? 3 uulgo 16- hae J?, has 
P (corr. R) NF 20 illam NR, ilia P (com R) F inuenerit fort 
21 potuit Rig, potuerat R 3 Gel 23 constat, quae uulgo quae N, qua 
PF facta P (corr. R) 



III. Aduersus Hermogenem 3234. 163 

obtineremus. in hunc usque articulum locus est retractatui, 
donee ad scripturas prouocata deficiat exhibitio materiae. 
expedita summa est: iiihil iimenio factum nisi ex nibilo, quia 
quod factum inuenio non fuisse cogriosco. etiamsi quid ex 

5 aliquo factum est, ex facto habet censum, ut ex terra herba 

et fructus et pecudes et figuratio hominis ipsius, ut ex aquis 

natatiles et uolatiles animae. huiusmodi origines [rerum ex his 

prolatarum] potero materias appellare, sed factas a deo et ipsas. 

34. Ceterum omne ex nihilo constitisse ilia postremo diuina 

io dispositio suadebit, quae omnia in nihilum redactura est. 
siquidem et caelum conuoluetur ut liber, immo nusquam 
fiet cum ipsa terra, cum qua primordio factum est: caelum 
et terra praeteribunt, inquit; caelum primum et terra 
prima abierunt, et locus non est inuentus illis, quia 

15 scilicet quod finit et locum amittit. sic et Dauid: opera 
m annum tuarum caeli; et ipsi peribunt. sed et si muta- 
bit illos uelut opertorium, et mutabuntur, et mutari 
perire est pristine statui, quern, dum mutantur, amittunt. 
et stellae quidem de caelo ruent, sicut fici arbor 

20 cum ualido commota uento acerba sua amittit, 
montes uero tamquam cera liquescent a conspectu 

11] Es. 34,4. 12JMatth.24,35. 13) Apoc. 21, 1. 14] Apoc. 20, 11. 
15] Ps. 101, 26. 27. 16] Ps. 101, 27. 19] Apoc. 6, 13. 21] Ps. 96, 5. 
1 offendo in uerbis: in hunc materiae, q uippe quae intolerabilem in mo- 
dum turbent nexum sententiarum. cohaerere ea arctissime cum eis, quae 
in initio capitis proferuntur, in aperto est. neque tamen quicquam prae- 
stabis transposition, nescio igitur, an et hie duplex agnoscenda sit recensio: 
sed dum illam potuerit ~ in hunc materiae. articulum F, artilum P 
(add. R syU. cu) N retractatui NR, retractaui P (in mg. fort. : retractatui) F 
3 nisi Oehlerus: nihil PNF 5 ut ex E, et ex.P (corr. E) NF 1 origines R*, 
originis PNFR 1 rerum ex his prolatarum seclusi 10 in nihilum E*, 
ex nihilo PNFR 1 , ex nihilo <edita in nihilum) Eng 15 finit et locum 
scripsi: et finito cum PNR 1 , et finitio cum F, et finit locum R 3 uulgo 
16 tuarum E 3 , suarum PNFR 1 sed et scripsi: nam et PNF 17 et mutari 
scripsi: sed et mutari PNF, sed mutari Pam (sed ut genuinam lectionem 
corruptelae nam olim adscriptum fuisse puto; caret enim sensu illud nam) 
18 quern R*, quae PNFR 1 20 acerba jR 3 , acerua PNFR 1 2 1 montes R, 
moyscs PNF liquescent FR, liquescens P (corr. U), liquescet N 

II 3 * 



164 Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

domini, cum surrexerit scilicet confringere terram. 
sed et paludes, inquit, arefaciam. et quaerent aquam 
nee inuenient; etiam mare hactenus. quae omnia et si 
aliter putauerit [spiritaliter] interpretanda, non tamen potent 
auferre ueritatem ita futurorum, quomodo scripta sunt. 5 
si quae enim figurae sunt, ex rebus consistentibus fiant 
necesse est. non ex uacantibus, quia nihil potest ad similitu- 
dinern de suo praestare, nisi sit ipsum, quod tali similitudini 
praestet. reuertor igitur ad causam, deliniens omnia ex nihilo 
edita <ut) in nihiium peruentura. ex aeterno enim, id est ex 10 
inateria. nihil deus interibile fecisset. nee ex maioribus minora 
condidisset cui magis congruat ex minoribus maiora produ- 
cere, id est ex interibili aeternum, quod et carni nostrae 
pollicetur. cuius uirtutis et potestatis suae hunc iam arra- 
bonem uoluit in nobis collocasse, ut credamus ilium etiam 15 
uniuersitatem ex nihilo, uelut emortuam, quae scilicet non 
erat, in hoc, ut esset, suscitasse. 

35. De cetero uero statu materiae etsi non est retractan- 
dum, - - prius enim erat, ut earn esse constaret - - tamen 
acsi constiterit, persequendus est ordo, quo magis earn non 20 
esse constet, cuius nee reliquus status consistat, simul ut 
contrarietates suas agnoscat Hermogenes. prima, inquit, facie 
uidetur nobis corporalis esse inateria; exquisita autem ratione 
recta inuenitur neque corporalis neque incorporalis. quae est 
ista ratio recta, quae nihil recti renuntiat, id est nihil certi? 25 

1] Es. 2, 19. 2] Es. 42, 15; 41, 17. 3] Apoc. 21, 1. cf. Ps. 65, 6. 

2 arefaciam NR, arefaciant PF quaererent P (del. re E) 4 aliter 
PNF, alter Lat spiritaliter seel. Eng 7 a similitudine P (corr. E) 
8 similitudini scripsi: similitudine P NF, (deytali similitudine Eng 9 de- 
finiens scripsi: definientem PNF 10 ut addidi nihiium E 3 (cf. 208, 17), 
nihilo PNFH* 13 interibili NR, interibilia PF aeternum. quod et carui 
nostrae pollicetur, cuius uulgo 14 uirtutis et potestatis suae Urs: uir- 
tutes et potestatis suas PNF 15 ilium etiam scripsi: etiam ilium PNF 
17 erat .R 3 , erit PNFE 1 18 statu J?, stains PNF 21 reliquus status 
J2 3 , reliquo statu PNFE 1 22 agnoscat E, agnoscant PNF 25 id est 
J? 3 , et est PNFE 1 



III. Aduersus Hermogenem 34 36. 1(55 

nisi fallor enim, omnis res ant corporalis sit necesse est aut 
incorporalis, ut concedam interim esse aliquid incorporale, de 
substantiis dumtaxat, cum ipsa substantia corpus sit rei cuius- 
que. certe post corporale et incorporale cihil tertiuia. age 
5 nunc sit et tertium, quod ilia recta ratio Hermogeniana 
compererit, quae neque corporalem neque incorporalem mate- 
riam facit: ubi est? quale est? quid uocatur? quid describi- 
tur? quid intellegitur? (an) tantum hoc ratio renuntiauit, nee 
corporalem materiam nee incorporalem? 

10 36. Sed ecce contrarium subicit, aut alia fortasse ratio ei 
occurrit, ex parte corporalem renuntians materiam et ex parte 
incorporalem. iam ergo ne neutrum sit, utrumque materia 
censenda est? erit enim corporalis et incorporalis, aduersus 
renuntiationem rectae rationis illius, plane rationem non red- 
is dentis sententiae suae, sicut nee alia reddit. corporale enim 
materiae uult esse, de quo corpora edantur, incorporale uero 
inconditum motum eius. { si enim*, ait, corpus tantummodo 
esset, nihil ei incorporale appareret, id est motus; si uero 
in totum incorporalis. fuisset, nullum corpus ex ea fieret . 
20 quanto haec rectior ratio! nisi quod, si tarn rectas lineas 
ducis, Hermogenes, quam ratiocinaris, pictor te bardior nou 
est. quis enim tibi concedit motum in secundam partem sub- 



1 corporalis sit necesse est aut incorporalis scripsi: corporalis sit 
necesse est aut corporalis F (aut corporalis del. m. 1), corporalis sit 
necesse est PNR 1 , corporalis aut incorporalis sit necesse est R* uulyo 
4 et om. F 6 quae JR 3 , quod PNFR 1 8 an addidi ratio <illa> 
fort. 10 in contrarium F 12 ne neutrum R-\ nene utrum P, nonne 
utrum jFJS 1 , noie (= nomine) utrum N 14 rectae rationis R 3 , repa- 
rationis PR i , reciprocationis FR 3 (ex Hirsaugiensi], recipe rois N red- 
dentis E 3 , reddentes PNFR^ 15 nee .R 3 , haec PNFR^ 16 mate 
riam F corpora edantur It, corpore dantur PNF 18 esset JR. 
esse PNF 20 quando P (corr. R] ratio nisi R*, rationis si 
PNFR [ si tarn .K 3 , sit PNFR^ 21 ducis R*, duci PNFW ratio 
cinaris lun: rationi satis PNFR\ ratio ista J? 3 te bardior PF, 
tardior N 22 quis R\ qui PNFR 1 



166 Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

stantiae deputare. cum substantiua res non sit, quia nee corpo- 
ralis. sed accidens, si forte, substantiae et corpori, ut actus 
et pulsus, ut lapsus et casus, ita et motus. nam siue (ab alio 
siue) a semetipso quid mouetur, actus eius est motus, certe 
pars substantiae non est, sicut tu motum substantiam facis 5 
inateriae incorporalem. omnia denique mouentur aut a semet- 
ipsis. ut animalia, aut ab aliis, ut inanimalia; tamen nee 
hominem nee lapidem et corporalem et incorporalem dicemus, 
quia et corpus habeat et motum, sed unam omnibus formam * 
solius corporalitatis, quae substantiae res est. si qua incorpo- 10 
ralia eis adsunt, aut actus aut passiones aut officia aut libi- 
dines eorum, non portiones deputamus. quo ergo facit por- 
tionem inateriae in motum disponere. qui non ad substantiam 
pertinet, sed ad substantiae habitum? quid enim, si immo- 
bilem placuisset tibi inducere materiam, numquid immobilitas 15 
secunda pars formae uideretur? sic itaque nee motus. sed 
de motu et alibi licebit. 

37. Nunc enim uideo te ad illam rursus rationem reuerti, 
quae tibi nihil certi renuntiare consueuit. nam sicut nee 
corporalem nee incorporalem infers materiam, ita nee bonam 20 
nee malam adlegas et proinde superargumeiitaris: { si enim , 
inquis, esset bona, quae semper hoc fuerat non dcsideraret 
compositionem dei: si esset natura mala, non accepisset 
translationem in melius, nee quicquam compositionis suae 
aclplicuisset illi deus, tali natura; in uacuum enim laborasset . 25 



1 deputare R^, deputaret PNFR 1 corporalis. sed uulgo 3 et casus 
scri2)si: ut casus PNF siue PNF, si uel Leopoldus ab alio siue 
addidi 4 quid R, quod PNF actus R, factus PNF 6 denique 
= ndmlich, ut saepissime aut a P, aut ut a NF 1 inanimalia 
in animata F 8 corporate et incorporale P 9 lacunam signaui: 
uindicamus puto supplendum 10 incorporalia JR 3 , incorpora PNFR 1 
11 libidines, eorum uulgo 16 forma = massa materiae cf. 170, 10 sed 
de R, sed P, sede NF 18 ratione P 19 consueuit NR, consuebit PF 
20 infers jR 3 , infert PNFR 1 21 adlegas et Urs: adlegasset PNF super- 
argumentaris Eng: superargumentasset PN, super arguments sed F, 
superargumentans Rig Oehlerus 22 inquis RNF, iniquius P 



III. Aduersus Hermogenem 3637. 157 

uerba haec tua sunt, quorum te et alibi meminisse aportuerat, 
ne quid his contrarium inferres. sed quoniam de mali et boni 
ambiguitate super materiam in praeteritis aliquid retractauimus, 
nunc ad praesentem et solam propositionem et argumentation em 
5 tuam respondebo. nee dicain et hie te certum aliquid debuisse 
pronuntiasse, aut bonam aut malam aut tertium aliquid, sed 
nee hie quod tibi libuit pronuntiasse eustodisse. rescindis 
enim quod pronuntiasti, nee bonam nee malam, quia, cum 
dicis: ( si esset bona, non desideraret componi a deo, malam 

10 portendis, et cum adponis: ( si esset mala natura, non admitteret 
in melius translationem , bonam subostendis. atque ita et boni 
et mali adfinem constituisti quam nee bonam nee malam 
pronuntiasti. ut autem et argumentationem, qua putasti te 
propositionem tuam confirmaturum, retundam, oppono etiam 

15 illud: si bona .fuisset materia semper, quare non desiderasset 
in melius reformari? bonum non desiderat quod aut non optat 
aut non capit profectum, ut fiat de bono melius. aeque si 
mala natura fuisset, quare non potuerit a deo conuerti, ut a 
potentiore, ut ab eo, qui lapidum quoque iraturam conuertere 

20 ualeat in filios Abrahae? nempe ergo non tantum comparas 
deum materiae sed et subicis, a quo natura materiae deuinci 
et edomari (in) melius potuisset. sed et quam hie non uis 
natura malam alibi te confessum negabis. 

19] cf. Matth. 3, 9. 

2 inferres .R 3 , infert PNFR 1 3 super materiam = plus quam materia 
postulabat? 6 bonam aut malam Urs: bona aut mala PNF 1 rescin 
dis # 3 , rescindes PNFR* 9 dicis si esset E, discississet PNF a 
deo malam portendis jR 3 , habeo (ab eo N) mala portentis PNFR 1 
10 adponis JR 3 , adpones PNFR [ esset R, essent PNF admitteret 
U 3 , admitterem PNF 11 subostendis .R 3 , subostendes PJB 1 , subosten- 
dens NF 12 quam R-\ ei quam PNFR 1 13 ut autem R*, si autem 
PNFR 1 et argumentationem NF, argumentationem P uulyo 14 op 
pono jR 3 , illud oppono PNFR 1 16 bonnm non desiderat quod scripsi: 
quod bonum non desiderat PNF 21 deum Lai: dominum PNF Oehkrus 
22 in add. R 3 , om. PNFR 1 potuisset PNFRl, <non> potuisset 12 3 
uulgo 23 malam, <(malam)> negabis? van der Vliet negabis R : \ 
negauit PNFR 1 



Quinti Septinii Florentis Tertulliani 

38. De situ materiae id tracto, quod et de raodo per- 
uersitatem tuam traducat. subiacentem facis deo materiam 
et utique locum * illi, qui sit infra deum. in loco ergo 
materia. si in loco, ergo intra locum: si intra locum, ergo 
determinatur a loco, intra quern est: si determinatur, habet b 
lineam extremam, quam tu, quantum proprie pictor, agnoscis 
finem esse omni rei, cuius linea extrema est. non ergo erit 
infinita materia, quae, dum in loco est, a loco deter minatur, 
et dum determinatur ab illo, extremam eum lineam patitur. 
at tu infinitam facis dicens: infinita est autem eo, quod 10 
semper est.* et si qui discipulorum tuorum uoluerit argurnen- 
tari. quasi infinitam aeuo, non modo corporis intellegi uelis, 
atquin corporaliter infinitam. ut corporaliter immensam et incir- 
cumscriptam, sequentia ostendunt. c unde, } inquis, ( nec tota 
fabricatur, sed partes eius. adeo corpore infinita, non tern- is 
pore est, et obduceris corpore earn infinitam faciens, cum 
locum ei adscribens intra locum et extremam loci lineam 
includis. sed tamen cur non totam earn formauerit dens non 
scio, nisi qua nut inualidus aut inuidus. itaque dimidium 
eius, quae non tota form at a sit, quaere, ut qualis tota fuerit 20 
agnoscam. debuerat enim deus ut exemplariurn antiquitatis ad 
gloriam operis palam fecisse. 



1 ct de (= simul et de) NF, ut de P 2 facis E \ facit PNFE [ 
3 lacunam siynaui: adsignas (cf. 171, 20) uel simile uerbum intercidisse 
uidetur 6 quam tu, quantum proprie pictor Eng: quam ** quantum 
proprie pictor JP (inter quam et quantum spatium duarum litter arum 
uacuum relictum), quam quantum proprie pictor NF uulgo agno 
scis ^ 3 , agnoscit PNFjR 1 9 extremam eum lineam van der Vliet: 
extrema curn linea PNF 10 aut P (corr. E) 11 qui discipulorum 
J?, quid his ei polorum PNF 12 infinitam R, infinit PNF 13 in 
finitam ut corpuraliter om. P (add. E in mg. ex Hirsaugiensi) N 
16 obduceris hoc loco = refelleris cum jR 3 , turn PNFE 1 17 ei -R 3 , 
et PNFE*^ extremam E ( \ extremurn PNFR 1 18 includis E^, inclu 
des PNFE 1 19 aut E (loco priore), ut PNF itaque E*, itaque ut 
PNFR 1 , utique fort. 20 ut qualis # 3 , qualis PNFR?- 



III. Aduersus Herraogenem 3840. lf>9 

39. Sit nunc definitiua, sicut rectius tibi uidetur, per 
demutationes suas et translationes, sit et comprehensibilis, 
ut quae fabricator, inquis, a deo, J et dispartibilis, quia et 
conuertibilis et demutabilis, demutationes enim eius, 

5 inquis, dispartibilem earn ostendunt : et hie a lineis tills 
excidisti, quibus circa personam dei usus es, praescribens 
deum illam non ex semetipso fecisse, quia in partes uenire 
non posset qui sit aeternus et martens in aeuum ac per hoc 
immutabilis et indiuisibilis. si et materia eadem aeternitate 

10 censetur, neque initium habens neque finem, eadem ratiorie 
non potent pati dispertitionem et demutationem, qua nee 
dens, in aeternitatis consortio posita participet cum illo ue- 
cesse est et uires et leges et condiciones aeternitatis. aeque 
cum dicis: partes autem eius omnia simul ex omnibus 

15 habent, ut ex partibus totum dinoscatur, utique eas partes 
intellegi uis, quae ex ilia prolatae sunt, quae hodie uiden- 
tur a nobis. quomodo ergo omnia ex omnibus habent, 
utique ex pristinis, quando quae hodie uidentur aliter habeant 
quam pristina fuerunt? 

20 40. Dicis in melius reformatam materiam, utique <de) deterio- 
ribus, et uis meliora deteriorum exemplarium ferre? confusa 
res erat, nunc uero composita est. et uis ex compositis incom- 
posita praeberi? nulla res speculum est rei alterius, id est 
non coaequalis; nemo se apud tonsorem pro homine mulum 

25 inspexit, nisi si qui putat in hac extructione mundi dispo- 
sitae iam et comptae informem et incultam materiam respon- 



2 sit et comprehensibilis JS 3 , sic et comprehensibiles PNFE 1 3 et 
dispartibilis quia et conuertibilis et demutabilis scripsi: quia et con 
uertibilis et demutabilis et dispartibilis PNF 7 illam J2 3 , ilium 
PNEM 1 11 pati .R 3 , pater PNFE { dispertitionem PN. disper- 
sionem F 12 cum E*N, eum PFH 1 illo 5 3 , illi PN, illic F 13 et 
(primum) om. F aeque 7? :i , atque PNFR^ 18 utique PN, ut F 
20 de add. Pam 23 rei alterius NFPam: alterius P 25 dispositae 
iam et comptae Lat: disposita iam et contempta PNF 



170 Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

dere. quid hodie informe in mundo. quid retro speciatum in 
materia, ut speculum sit mundus materiae? cum ornament! 
nomine sit penes Graecos mundus, quomodo inornatae materiae 
imaginem praefert, ut dicas totum eius ex partibus cognosci? 
certe ex illo toto erit etiam hoc, quod non uenit in deforma- 5 
tionem; et supra edidisti non totam earn fabricatam. igitur 
uel hoc rude et eonfusurn et incompositum non potest in 
expolitis et distinctis et compositis recognosci, quae nee 
partes materiae appellari conuenit, cum a forma eius. ex 
mutatione diuisa, recesserunt. 10 

41. Keuertor ad motum, ut ubique te lubricum osten- 
dam: "mconditus et confusus et turbulentus fuit materiae 
rnotus. sic enim et ollae undique ebullientis similitudinem 
opponis. et quomodo alibi alius a te adfirmatur? cum enim 
uis materiam nee bonam nee malam inducere: igitur, 15 
inquis, subiacens materia, aequalis mome nti habens mo 
tum neque ad bonum neque ad malum plurimum uertit. 
si aequalis moment], iam non turbulentus (motus) nee 
caecabacius. sed compositus et temperatus, scilicet qui inter 
bonum et malum suo arbitrio agitatus, in neutram tamen 20 
partem pronus et praeceps, mediam, quod aiunt, aginam tenens 
aequilibrato impetu ferebatur. haec inquies non est, haec 



1 retro NR : \ rctrum F, tetrum PR 1 2 ut 7t/ ! , aut PNF orna- 
rner.ti E, ornamentis PNF 3 inornatae 72 3 , inornata PNFJt 1 4 prae- 
i ert PNFR 1 Oehlerus, refert IP reliqui partibus R -\ passibus PNFIt 1 
5 toto K-\ totum PNFIi 1 6 fabricatum Gel Rig 1 confusum et 
incompositum R GN: confugi et incomputum PF non itnpotcst F 
11 et ubique N lubricam P (corr. Ii], 12 confusus van der Vltet: 
inconfusus PNF 13 sic enim edis, ollae fort. 14 opponis R, oppones 
PNF, opponens fort. cum enim inducere am. N 17 neque ad 
malum neque ad bonum N uertit PNFJR 1 , uergit R- ] 18 motus addidi 
19 caecabacius PF, caccabatus N 21 inediam scripsi: mediar PJ? 1 , 
inediar NF, mediae R ?> uulyo aginam tenens aequilibrato scripsi: 
aginate nerui librato PNR 1 , gnaten erui librato J^, aginae aequilibrato 
R ( uul(jo 



III. Aduersus Hermogenem 40 41. 171 

turbulentia et passiuitas non est. sed moderatio et modestia 
et iustitia motationis neutram (in) partem inclinantis. plane si 
hue et illuc ant in alterum magis proclinaret, tune inconcinni- 
tatis et inaequalitatis et turbulentiae denotari mereretur. porro 

5 si neque ad bonum neque ad malum pronior erat motus, 
utique inter bonum et malum agebatur, ut ex hoc quoque 
materiam determinabilem adpareat, cuius motus nee malo nee 
bono pronus, eo, quod in neutrum uertebat, inter utrumque 
ab utroque censebatur et hoc nomine ab utroque determina- 

!o batur. sed et bonum et malum in loco facis, cum dicis 
motum mate.riae in neutrum eorum fuisse propen.sum. materia 
enim, quae in loco erat, neque hue neque illuc deuergens in 
loca non deuergebat. in quibus erat bonum et malum. dans 
autem locum bono et malo corporalia ea facis, faciendo localia, 

is quia quae locum habent prius est, ut corporalia sint. denique 
incorporalia proprium locum non habent, nisi in corpore 
cum corpori accidunt. (ad) bonum autem et malum non f 
deuergent materia ut aut corporalia aut localia non deuergebat. 
bonum ergo et malum erras si (non) substantias esse uis. sub- 

20 stantias enim facis quibus loca adsignas; loca autem adsignas, 
cum materiae motum ab utraque regione suspendis. 



1 turbulentia .K 3 , turbulenta PNFR- 1 2 motationis R\ mutationis 
PNFlt 1 <in> partem R \ partem PNFR 3 aut om. F alterum 
.R 3 , tale reruin PN, talerum F proclinaret JR 3 , proclibarunt PNF, 
proclinarunt R l tune inconcinnitatis PN, concinnitatis F 4 turbu 
lentiae -R, turbulentias PNF 1 materiam JR, materia PNF appareat 
W, adparet PNFR 1 8 uertebat PNFR 1 , uergebat 72 a uulgo inter 
scripsi: intra PNF 9 censebatur Eny: censebat PNFR 1 , pendebat 
.R 3 uulgo 16 habent scripsi: haberent PNF 17 accidunt Rig: acce- 
dunt PNF Oehkrus <ad> bonum IP, bonum PNFR 1 18 deuergent 
PNFR\ deuergens Oehlerus, deuergente R 3 reliqui ut aut PNFR\ 
utut J? 3 uulgo (quod ego non intellego). fortasse sic erunt restituenda 
haec uerba: <ad)> bonum autem et malum non deuergens materia, ad 
corporalia, ut ad localia, non deuergebat = dans autem locurn corpo 
ralia sint. nescio igitur, an mcladenda sint ut prior auctoris manus. 
19 erras si GR \ errasse PNFR 1 non addidi 



172 Quinti Septimi Plorentis Tertulliani 

42. Dispersisti omnia, ne de proximo quam contraria sibi 
sint relucerent. at ego colligam singula et.conferam. incondi- 
tum adseueras motum materiae earoque adicis sectari informi- 
tatem; dehinc alibi, desiderare componi a deo. desiderat forma - 
tionem quae sectatur informitatem ? aut sectatur info rinitatem 5 
quae desiderat formationem? non nis uideri deum aequare 
materiae, et subicis habere illam cum deo communionem. 
*impossibile enim, inquis, ( non habenteni illam commune 
aliquid cum deo ornari earn ab ipso. atquin, si commune 
aliquicl habebat cum deo, non desiderabat exornari ab ipso, 10 
pars scilicet dei per communionem. aut et detis poterat ornari 

a materia, habendo cum ilia aliquid et ipse commune, etiam 
in hoc necessitati subicis deum, si fuit aliquid in materia, 
propter quod earn formaret. commune autem inter illos facis, 
quod a semetipsis moueantur et semper moueantur. quid is 
minus materiae quam deo adscribis? totum consortium diuini- 
tatis hoc erit: libertas et aeternitas motus. sed deus compo 
site, materia incondite mouetur. tamen diuinum proinde (utrum- 
que), motu proinde libero et aeterno. atquin plus materiae das. 
cui licuit sic moueri, quomodo deo non licuit. 20 

43. De motu et illud notauerim. nam secundum ollae 
sioiilitudinem: ( sic erat, inquis, materiae motus antequam 
disponeretur: concretus, inquietus, inadprehensibilis prae 
nimietate certaminis. dehinc subicis: stetit autem in dei 



6 aequare F, aequari PNuulgo 1 illam jR 3 , ilia PNFR { com- 
munionem E-\ commune PNFR 1 8 commune^ 3 , communionem PNFM 1 
9 aliquod F 12 commune, etiam scripsi: commune: etiam PFH^, 
commune, et iam Nffiuulyo, commune? etiam Eng offendo in uerbis: 
etiam in hoc; nihil enim adhuc attulit auctor, ex quo subiecisse deum 
necessitati intellegatur Hermogenes 13 subicis deum R A , subici dei 
PNFE 1 14 formaret J2 3 , formare PNFR^ 15 moueantur scripsi: 
mouentur PNF moueautur PNFR 1 , mouentur It! 3 uulgo 16 quam 
deo RFj quando PN cousortium om. F 18 rnateria .R, materiae 
PN, ex materiae F mouetur scripsi: mouentur PNF utrumque add. 
Eng 22 erat R\ erit PNFR 1 



III. Aduersus Hermogenem 4244. 173 

compositionem et adprehensibilem habuit inconditum motum 
pro tarditate inconditi motus.* supra certamen motui adscribis, 
hie tarditatem. iam de latura materiae quotiens cadas accipe. 
supra dicis: c si auteir esset materia natura mala, non acce- 

5 pisset translation em in melius, nee deus aliquid compo- 
sitionis aceommodasset illi; in uacuum enim laborasset.* 
finisti igitur duas sententias: nee materiam natura malam nee 
naturam eius a deo potuisse conuerti. horum imraemor postea 
infers: c at ubi accepit compositionem a deo et ornata est, 

10 cessauit a natura*. si in bonum reformata est, utique de malo 

reformata est, et si per compositionem dei cessauit a natura. 

(a) mail natura cessauit. ergo et mala fuit natura ante 

compositionem et desinere potuit a natura post reformationem. 

44. Sed et qualiter operatum facias deum, sequitur ut 

15 ostendam. plane a philosophis recedis; sed taraen et a pro- 
phetis. Stoici enim uolunt deum sic per materiam decucurrisse, 
quomodo mel per fauos. at tu non/ inquis, pertransiens 
illarn facit mundum, sed solummodo apparens et adpro- 
pinquans ei, sicut facit quid acor solummodo. apparens et 

20 magnes lapis solummodo adpropinquans . quid simile deus 
fabricans mundum et acor uulnerans animum aut magnes 
attrahens ferrum? nam etsi apparuit deus materiae, sed non 
uulnerauit illam, quod acor animum. etsi adpropinquauit, 

17] cf. Diog. Laert. VII, 147. 

1 adprehensibilem scripsi: inadprehensibilem PNF 2 pro scripsi: 
}>rae PNF motui -R 3 , motus PNFR^ adscribis NR, adscribi 
PF 3 hie NR, sic PF iam scripsi: nam PNF accipe FR*, 
accipis PN 4 dicis R\ indices PNFR 1 5 deus jR 3 , dei PNFJt 1 
8 postea om. P (add. s. u. R ex Hirsaugiensi) N 9 infers J? 3 , inferens 
PNFR* Oehlerus 10 utique reformata est om. NF 11 a natura, <a> 
mali natura cessauit. ergo et scripsi: a natura mali_, natura cessauit ergo, 
et PNuulgo cessauit natura om. F 14 utique de mala reformata. 
sed et F (cf. supra 1. 10 in notis) 15 recedis. sed E 3 , recessisse PNFR { 
16 decurrisse F 19 ei adpropinquans om. N quid PF lun Oehlerus: 
qui R* reliqui acor scripsi (sicut et infra 1. 21 et 23}; decor 
PNF apparens solummodo om. P (add. R in mg. ex Hirsaugiensi) 



174 Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

sed non cohaesit illi, quod magnes ferro. puta nunc exempla 
tua competere: certe si apparendo et adpropinquando materiae 
fecit ex ilia deus mundum, utique ex quo apparuit fecit 
et ex quo adpropinquauit. ergo quando non fecerat retro, 
nee apparuerat illi nee appropinquauerat. et cui credibile 5 
est deum non apparuisse materiae, uel qua consubstantiali 
suae per aeternitatem? ab ea longe fuisse quern credi- 
mus ubique ess,e et ubique apparere, cui etiam inanimalia 
et incorporalia laudes canunt apud Danihelem? quantus hie 
locus, in quo deus a materia tantum distabat, ut neque 10. 
appareret neque adpropinquaret ante mundi molitionem? credo, 
peregrinatus est ad illam de longinquo, cum primum ei uoluit 
apparere et adpropinquare. 

45. At enim prophetae et apostoli non ita tradunt mundum 
a deo factum, apparente solummodo et adpropinquante materiae, 15 
quia nee materiam ullam nominal! erunt, sed primo sophiam 
conditam, initium uiarum in opera ipsius, dehinc et sermonem 
prolatum, per quern omnia facta sunt et sine quo factum 
est nihil. denique sermone eius caeli confirmati sunt 
et spiritu ipsius uniuersae uirtutes eorum. haec est dei 20 
dextra et manus ambae, per quas operatus est atque molitus 
est: opera enim manuum tuarum, inquit, caeli, per quas 
et mensus est: mensus est ** caelum et palmo terram. 



9] cf. Dan. 3, 5980. 16] cf. Prou. 8, 22. 17] cf. loh. 1, 3. 
19] Ps. 32, 6. 22] Ps. 101, 26. 23] Es. 40, 12. 

1 cohaesit NFR, conchio essit P (coir. R) 2 tua W, ut PNFR 1 
4 et om. F 1 quern R*, quara PNFR 1 8 et inanimalia N 9 et in 
corporalia PN, incorporalia F 11 appareret adpropinquaret R, appa 
rere appropinquare PNF 12 pergrugatus P (corr. R} longingeo P 
(corr. R) 15 materia P (corr. R) 16 sophiam conditam FR, sophia 
condita, P, sophia conditam N 17 initium Pam: initiarum PNF, 
initia R Gel Oehlerus 19 confirmati PN, cum sumati F (id est: consum- 
mati) 20 haec Eng, hie PNF dei R*. deus PNFR 1 21 dextra PN, 
dexteraF 23 mensus est mensus est F, mensus est PNuulgo lacu- 
nam signnui: inquit, manu intercidisse uidetur 



III. Aduersus Hermogenem 4445. 175 

noli ita de o adulari, ut uelis ilium solo uisu et solo accessu 
tot ac tantas substantias protulisse et non propriis uiribus 
instituisse. sic enim et Hieremias commendat: deus. faciens 
terrain in ualentia sua, parans orbem in intellegentia 

5 sua. et suo sensu extendit caelos. haec sunt uires eilis, 
quibus enixus totum hoc condidit. rnaior est gloria eius. si 
laborauit. denique septima die requieuit ab operibus. utrum- 
que suo more, aut si apparens solummodo et adpropinquans 
fecit hunc mundum, numquid, cum fecerat, desiit rursus 

10 apparere et adpropinquare cessauit? atquin magis apparere 
coepit et ubique conueniri deus, ex quo factus est mundus. 
uides ergo, quemadmodum operatione dei uniuersa consistunt, 
ualentia facientis terrain, intellegentia parantis orbem et 
sensu extendentis caelum, non apparentis solummodo nee 

15 adpropinquantis sed adhibentis tantos animi sui nisus, sophiam 
ualentiam sensum sermonem spiritum uirtutem, quae illi non 
erarit necessaria, ut adparendo tantummodo et adpropinquando 
praefectus fuisset. haec autem, npn materiae nescio quae sensu- 
alia sed ipsius, sunt inuisibilia eius, quae secundum apostolum 

20 ab institutione mundi factis eius conspiciuntur quis enim cognouit 
sensum domini? de quo exclamat: (o) profundum diuitia- 
rum et sophiae, ut (in)inuentibilia indicia eius et <in)- 

3] Hier. 28, 15. (51, 15). 19] cf. Rom. 1, 20. 20] cf. Kom. 11, 19. 
21] Rom. 11, 33. 

1 noli R*, non PNFR 1 5 haec PNFR 1 , hae ,R 3 6 hoc om. F eius 
F, om. P (add. R in mg. ex Hirsaugiensi) N 8 apparens solummodo R -\ 
apprespo dummodo PNFR { 9 fecerat scripsi: feceret F, faceret PN, 
facere E uulgo 12 dei consistunt E 3 , deus constituit PNFR 1 13 pa 
rantis R, parentis PNF 14 sensu extendentis R, sensum extenditis 
PNF apparentis adpropinquantis R, apparentes adpropinquantes 
PNF 15 adhibentis R, adhibentes F, hibentis PN 17 erant R*, 
erunt PNFR 1 18 praefectus scripsi: profectus PNF, perfectus Lat 
Oehlerus uerba non materiae ipsius in libris mss. paulo infra post 
conspiciuntur tradita hue transposui 20 <de)> factis Lat (sed cf. 
Tco .TQtxaatv) conspiciuntur non R y (cf. supra 1. 18), conspici unurn ne 
PNFR 1 21 o addidi 22 ininuentibilia Pam: inuentibilia PNF in- 
inuestigabiles Pam: inuestigabiles PNF 



176 Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

inuestigabiles uiae eius! quid haec magis sapiunt quam: 
ut ex nihilo omnia facta sunt! quo nee inueniri nee inuestigari 
nisi soli deo possunt, alioquin inuestigabilia, si ex materia. 
[sunt inuestigata et* non inuenta.] igitur in quantum eonstitit 
materiam nullam fuisse, ex hoc etiam, quod nee talem corn- 5 
petat fuisse, qualis inducitur, in tantum probatur omnia a deo 
ex nihilo facta. *## nisi quod Hermogenes eundem statum 
describendo materiae, quo est ipse, inconditum, confusum, 
turbulentum, ancipitis et praecipitis et feruidi motus, docu- 
mentum artis suae dum ostendit, ipse (se) pinxit. 10 

1 quid NB, quod PF quam: ut Eng: quam ut uulgo 2 sunt 
PNF, sint E uulgo quo scripsi: quae PNF 3 soli jp 1 , solo PN 
possunt scripsi: possent PNF 4 sunt inuenta seclusi: sunt, inuesti 
gata et non inuenta Eng non del. E eonstitit N, constituit PF 
H ducitur F probatur JR 3 , probaretur PNFE 1 1 lacunam signaui; 
in uacuum ergo laborauerunt materiarii isti uel simile aliquid intercidisse 
puto nisi quod FR (ex Hirsaugiensi), nisi PN 8 describendo .R :! , 
describendi PNFR* 9 documentum E. documentis PNF 10 dum Itf, 
de PNFE 1 se add. E\ om. PNFE 1 ADVERSVS HEEMOGENEM 
EXPLICIT P, Explicit aduersus hermogenem NF; in F haec inuenitur 
subscriptio: Iste liber finitus est per fratrem thomam de lypham ordinis 
minorum In pfortzen feria quarta quattuor temporum ab incarnatione do- 
mini MCCCO XXVI t( >. 



IIIL 
ADVERSVS VALENT1NIANOS. 

1. Valentiniani. frequentissimum plane collegium inter hae- 
reticos, quia, plnrimum ex apostatis ueritatis, et ad fabulas 
$ facile est et disciplina non terretur, nihil magis curant quam 
occultare quod praedicant; si tamen praedicant qui occultant. 
custodiae officium conscientiae offucium est. confusio praedi- 
catur, dum religio adseueratur. nam et ilia Eleusinia, haeresis 
et ipsa Atticae superstitionis, quod tacent, pudor est. idcirco 

10 et aditum prius cruciant [diutius initiant] quam consignant, 
cum epoptas ante quinquennium instituunt, ut opinionem 
suspendio cognitionis aedificent atque ita tantam maiestatem 
exhibere uideantur, quantam praestruxerunt cupiditatem. sequi- 
tur iam silentii officium. adtente custoditur quod tarde inueni- 

15 tur. ceterum tota in adytis diuinitas/ tota suspiria epoptarum, 
totum signaculum linguae simulacrum membri uirilis reuelatur. 
sed naturae ueneranduni nomen allegorica dispositio praeten- 
dens patrocinio coactae figurae sacrilegium obscurat et conui- 
cium falsis simulacris excusat. proinde quos nunc destinamus 

20 haereticos sanctis nominibus et titulis et argumentis uerae 



2 INCIP ADVERSVS VALENTINIANOS PM, Inci-pit liber eiusdem 
Q. Septimii Florentis Tertulliani aduersus Valentinianos F 1 offucium 
Seal; officium PMF 8 adseueratur PMF, adseruatur lun 10 diutius 
initiant sed. Fng 11 epoptas ante Seal: et portas ante PM, et portas 
F epoptas scil. futures ante = antea 13 uideantur PMF, 

uidentur Seal quantum F 15 tota (alterum) FRig: tot PM su 
spiria J? 1 , suspiriae P (corr. R) MF, siparia JS 3 epoptarum Seal: portarurn 
PMF 17 intellege; sed allegorica dispositio, praetendens naturae uene- 
randum nomen, sacrilegium patrocinio coactae figurae obscurat. 18 ob- 
seruat F 19 falsi Big 

XXXXVII. Tert. III. 12 



178 Quinti SejDtimi Florentis Tertulliani 

religionis uanissima atque turpissima figmenta configurantes 
- facili f claritati ex diuinae copiae oceasione, quia de 
multis multa succidere est Eleusinia Valentiniana fecerunt, 
lenocinio sancta, silentio magna, sola taciturnitate caelestia. 
si bona fide quaeras, concrete uultu, suspense supercilio 5 
*altum est * aiunt. si subtiliter temptes, per ambiguitates 
bilingues communem fidem adfirmant. si scire te subostendas, 
negant quicquid agnoscunt; si cominus certes, fatua simplici- 
tate suam caedem dispergunt. ne discipulis quidem propriis 
ante committunt, quam suos fecerint. habent artificium, quo 10 
prius persuadeant quam edoceant. ueritas autem docendo 
persuadet, non suadendo docet. 

2. Ideoque simplices notamur apucl illos, n t hoc tantum, 
non etiam sapientes; quasi statim deficere cogatur a simplici- 
tate sapientia, domino utramque iungente: estote prudentes is 
ut serpentes et simplices ut columbae. aut si nos pro- 
pterea insipientes, quia simplices, num ergo et illi propterea 
non simplices, quia sapientes? nocentissimi autem qui non 
simplices, sicut stultissimi qui non sapientes. et tamen malim 
meam partem meliori sumi uitio, si forte: praestat minus 20 
sapere quam peius, errare quam fallere. porro facies dei 
spectatur in simplicitate quaerendi, ut docet ipsa Sophia, 
non quidem Valentin!, sed Solomonis. deinde infantes testi- 

15] Matth. 10, 1C. 21] cf. Sap. 1,1. 

2 parenthesin indicaui liberalitate fort., celeritate Eng 3 succidere 
Eig succ edere PMF Eleusinia Eig: eleusiniana PMF Valen- 
tiniani Eig 4 lenocinio scripsi: lenocinia PMF magna scripsi: 
magno PMF 6 substiliter PM 1 subostendas FE, subostentas PM 
(corr. m. 1} 8 certes fatua simplicitate scripsi: certe statuam simplici- 
tatem PMFE 1 , certes tuam simplicitatem jR 3 , certes fatuam simplici- 
tatem Eig 9 suam caedem scripsi: sua caede PMF 14 deficere 
cogatur E\ defigere cogitur PMFE 1 20 meam PMF, in earn E, 
earn Oehlerus uitio, si forte: praestat Eng: uitio, si forte praestat uulgo 
22 spectatur Eng: expectat PMF, expectatur Oehlerus, spectat Eig quae- 
rentes Pam* 23 Salomonis E uulgo 



IIIL Aduersus Valentinianos 13. 179 

monium Christ! **# [sanguine litauerunt. pueros uocem qui 
crucem clamant? nee pueri erant nee infantes, id est simplices 
non erant] repuerescere nos et apostolus iubens secundum 
dominum, ut malitia infantes per simplicitatem ita demum 

5 sapientes sensibus simu(s, seme)l dedit sapientiae ordinem de 
simplicitate manandi. in summa: columba demonstrare Christum 
solita est, serpens uero temptare; ilia est a primordio diuinae 
pacis praeco, ille a primordio diuinae imaginis praedo. ita 
facilius simplicitas sola deum et agnoscere poterit et osten- 

10 dere prudentia sola, [concutere potius et prodere]. 

3. Abscondat itaque se serpens, quantum potest, totamque 
prudentiam in latebrarum ambagibus torqueat; alte habitet, 
in caeca detrudat per amfractus seriem suam; (si) euoluat, 
tortuose procedat nee semel totus, lueifuga bestia. nostrae 

is columbae etiarn domus simplex, in editis semper et apertis 
et ad lucem. amat figura spiritus sancti orientem, Christi 
riguram. nibil ueritas erubescit nisi solummodo abscondi; 
quia nee pudebit ullum anres ei dedere, eum deum recogno- 
scere, quern iam illi natura commisit, quern cotidie in operibus 

*o omnibus sentit, hoe solo minus notum, quod unicum non 

3] cf. Matth. 18, 3. 4] cf. I Cor. 14, 20. 

1 lacunam signaui: habent, quod soli regnum dei hereditate habe- 
bunt intercidisse iudico; horum autem uerborum iactura librario uel 
lectori cuidam, sane satis insulso, locum dedit interpolandi quae abhinc 
in libris mss. leguntur, decepto uidelicet uerbis testimonium Christi, quod 
pro martyrum tcstimonio accepit. 3 repuerascere R uulgo iubens 
scripsi: iubet PMF 4 dominum scripsi: deum PMF 5 simu<(s seme)>l 
scripsi (semel = ein fur alle Mai): simul PMF dedit scripsi: dedi 
in PMF sapientiae PM , sapientia F 6 manandi PMFR 1 , manantis 
Rig, amando R* columba demonstrare Christum scripsi: Christum columba 
demonstrare PMF 1 est (alt. loco) scripsi: et PMF 8 imaginis PM, 
magnus F 10 concutere prodere seclusi; addita uidentur ab eodem, 
cuius est interpolatio supra indicata; addidit autem quia prudentia sola 
pro nominatiuo accepit 11 abscondit F 13 detrudat PMF, detru- 
datur R uulgo seriem suam; <^si)> euoluat scripsi: seriem suam euo 
luat PMF uulgo 15 domus simplex etiam P 16 figura Rig: figuram 
PMF 20 quam quod F 

12* 



180 Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

putauit, quod in numero nominauit, quod in aliis adorauit., 
alioquin a turba eorum et aliam frequentiam suadere, a 
domestico principatu ad incognitum transmouere, a manifesto 
ad occultum retorquere de limine fidem offendere est. iam si 
et in to tarn fabulam initietur, nonne tale aliquid (recor)dabitur 5 
se in infantia inter somni diflicultates a nutricula audisse, 
Lamiae turres et pectines Solis? sed qui ex aliqua conscientia 
uenerit fidei, si. statim inueniat tot nomina Aeonum, tot 
coniugia, tot genimina, tot exitus, tot euentus felicitates 
infelicitates dispersae atque concisae diuinitatis, dubitabitne 10 
ibidem pronuntiare has esse fabulas et genealogias indetermi- 
natas, quas apostoli spiritus, his iam tune pullulantibus 
seminibus haereticis, damnare praeuenit? merito itaque non 
simplices, merito tantummodo prudentes, qui talia neque facile 
producunt neque exerte defendant, sed nee omnes quos eclocent is 
perdocent; utique astute, ut pudenda; ceterum inhumane, 
si honesta. et tamen simplices nos omnia scimus. denique 
liunc primum cuneiun congressionis armabimus detectorem 
et designatorem to tins conscientiae illorum. primamque hanc 
uictoriam auspicamur, quia quod tanto impendio absconditur, 20 
etiam solummodo demonstrare destruere est. 

4. Nouimus, inquam, optime originem quoque ipsorum et 
scimus, cur Valentinianos appellemus, licet non esse uideanfcur. 
abscesserunt enim a conditore, sed minime origo deletur, et 
si forte mutatur; testatio est ipsa mutatio. sperauerat episco- 25 
patum Yalentinus, quia et ingenio poterat et eloquio, sed 

11] cf. I Tim. 1, 4. 

1 putant F 2 ad aliam fort. 4 fidem om. P (add. R in mg. ex 
Hirsauyiensi) ostendere F 6 <recor>dabitur se Eng: dabitur te 
PMF 1 aliqua scripsi: alia PMF 8 fidei PM, filii F 9 genimina 
M (syll ni s. u. a m. ]) NGE\ gemina PFR 1 14 neque PM, nee F 

16 utique astute scil. non omnes perdocent (= sie lehren vollstdndig) 

17 omnia (ia ex es M) scimus MFGR*, ornnes suraus PR 1 18 armabimus 
scripsi: annauimus PMF 20 auspicamus (s in r) M 22 nouissimus 
F originem optime M 25 sperauerat R, separauerat P (corr. R) MF 



IIII. Aduersus Valentinianos 3 4. 131 

aliura ex martyrii praerogatiua loci potitum indignatus de 
ecclesia authenticae regulae abrupit, ut solent animi pro prio- 
ratu exciti praesumptione ultionis accendi. ad expugnandam 
connersus ueritatem et cuiusdam ueteris opinionis semen 
5 nactus colubro suo uiam delineauit. earn postmodum Ptolo- 
raaeus intrauit, nominibus et numeris Aeonum distinctis in 
personales substantias, sed extra deum determinatas, qnas 
Valentinus in ipsa summa diuinitatis ut sensus et affectus 
(et) motus incluserat. deduxit et Heracleon inde tramites quos- 

10 dam et Secundus et magus Marcus, multum circa imagines 
legis Theotimus operatus est. ita imsquam iam Valentinus, 
et taraen Valentiniani, qui per Valentinum. solus ad hodier- 
num Antiocliiae Axionicus memoriam Valentini Integra custodia 
regularum eius consolatur. alioquin tanturn se iiuic haeresi 
! 15 suadere permissum est. quantum lupae feminae form am cotidie 
supparare sollemne est. quidni, cam spiritale illud semen 
suum sic in unoquoque recenseant? si aliquid noui adstru- 
xerint, reuelationem statim appellant praesumptionem et 
charisma ingenium, nee unitatem # sed diuersitatem. ideo- 

20 que prospicimus seposita illos sollemni dissimulatione sua, 



2 hautenticae J/, autenticae F abrupit. ut uulgo 3 accendi, ad 
.uulgo 4 semen nactus Lat: semini nactus PMFR 1 , semini actu .K 3 , 
semitam nactus Oelilerus 5 colubro suo scripsi (cf. 179, 714; acerbe 
autem suus cuique hie uindicatur coluber liaeretico): colubroso PMF, 
colubrosum Eng, Colorbaso Lat (cf. adu. omn. haer. c. 5), <astu> colu 
broso Oelilerus declinauit Oelilerus Ptolomaeus scripsi: iholomaeus 
PJ/F, Ptolemaeus E uulgo 1 personales substantias R \ personale 
(-i F) substantia PMFR 1 9 et add. Rig 13 anthiochiae PM 
14 regularum eius E :i , regular eius PJ//2 1 , regulare ius F 15 se sua 
dere = sicli gefallig darstellen feminae, quod cum lupae, non cum 
formam coniungendum est, nescio an remouendum sit ut interpretamen- 
tum 16 supparare jR 3 , superare PMFR* formam supparare = ihr 
Auficreslierausputzen quidni cum J2 3 , quid iniquum PMFR 1 17 re 
censeant PJf, recenseat F 19 lacunam signaui: negant uel dissimulant 
desidero 20 illos scripsi: ilia PMF 



182 Quinti Septirai Florentis Tertulliani 

plerosque diuidi (de) quibusdam artieulis, etiam bona fide 
dicturos hoc ita non est 1 et hoc aliter accipio et hoc non 
agnosco. uarietate enirn innouata regularum facies habet etiam 
colores ignorantiarum. 

5. Mihi autem cum archetypis erit limes principalium, 5 
magistrorum, non cum adfectatis ducibus passiuorum discipu- 
lorum. nee utique dicemur ipsi nobis finxisse materias, quas 
tot iam uiri sanctitate et praestantia insignes, nee solum 
nostri antecessores sed ipsorum haeresiarcharum contempo- 
rales, instructissimis uolumimbus et prodiderunt et retude- 10 
runt, ut lustinus, philosophus et martyr, lit Miltiades, ecclesia- 
rum sophista, ut Irenaeus. omnium doctrinarum curiosissimus 
explorator, ut Proculus noster, uirginis senectae et Christianae 
eloquentiae dignitas. quos in oraui opere fidei, quemadmodum 
in isto, optauerim adsequi. ant si in totum haereses non sunt, 15 
ut qui eas pellunt finxisse credantur, mentietur apostolus, 
praedicator illarum. porro si sunt, non aliae erunt quam 
quae retractantur. nemo tarn otiosus fertur, stilo ut mate 
rias habens fingat. 

6. Igiturhoc libello.quo demonstrationern solum praemittentes 20 
sumus illius arcani, ne quern ex nominibus tarn peregrinis et co- 
actis et compactis et ambiguis caligo suffundat, quomodo iis 
usuri sumus, prius demandabo. quorundara enim de Graeco inter- 
pretatio non occurrit ad expeditam proinde nominis formam, 
quorundam nee de sexu genera conueniunt, quorundam usita- 25 
tior in Graeco notitia est. itaque plurimum Graeca ponemus; 

16] cf. I Cor. 11, 19. 

1 <de> quibusdam Oehlerus 3 innouata scripsi: innouatur PMF fa 
cies. habet uulgo 4 ignorantia earum Seal, ignorantiae eorum Eng 
1 utique scripsi: undique PMF 10 retulerunt F 13 noster Seal: 
nostrae PMF 15 tota haeresi F 16 finxisse P, fixisse MF 18 fer 
tur, stilo Eng: fertur stilo uulgo 20 quo<que> Eng 21 sumus illius 
scripsi (cf. 25, 1): solius PMFR 1 , illius JR 3 , totiua Eng arcani ne 
PM (n in ras.), arcanie F 23 sumus MF, simus P uulgo 26 Graeca 
Rig: graeco PMF 



IIII. Aduersus Valentinianos 4 7. 133 

significantiae per paginarum limites aderunt, nee Latinis qui- 
dern deerunt Graeca, sed in lineis desuper notabuntur, ut 
signuru hoc sit personalium nominum propter ambiguitates 
eorum, quae cum alia significatione communicant, quamquam 

5 autem distulerim congressionem, solam interim professus narra- 
tionem, sicubi tamen indignitas meruerit suggillari, non erit 
delibationi transfunctoria expugnatio. congressionis lusionem 
deputa, lector, ante pugnam; ostendam, sed non imprimam 
uulnera. si et ridebitur alicubi, materiis ipsis satisfiet. multa 

10 sic digna sunt reuinci, ne grauitate adonerentur. uanitati pro- 
prie festiuitas cedit. congruit et ueritati ridere, quia laetans 
de aemulis suis ludere [quia] secura est. curandum plane, 
ne risus eius rideatur, si fuerit indignus; ceterum ubicumque 
dignus risus, officium est. denique hoc modo incipiam. 

is 7. Primus omnium [Eunius] poeta Eomanus caenacula 
maxima caeli simpliciter pronuntiauit, elati situs nomine 
uel quia louem illic epulantem legerat apud Homerum. sed 
haeretici quantas supernitates supernitatum et quantas sublimi- 
tates sublimitatum in habitaculum dei sui cuiusque suspen- 

20 derint extulerint expanderint, minim est. etiam creatori nostro 
Enniana caenacula in aedicularum disposita sunt forma, aliis 
atque aliis pergulis superstructis et unicuique deo per totidem 
scalas distributes, quot haereses fuerint, meritorium factus est 



15] ex Annalium libro I. fragm. XXXV ed. Vahlen 2 

1 milites MF 5 congressionem j? 3 , congestionem PMFR 1 6 ta 
men om. F 1 delibationi scripsi: delibatione PMF transfunctoria R -\ 
transpunctoria PMFR^ 9 ipsis om. F 10 sic digna sunt MF, 
sunt sic digna P uulgo adonerentur M (in ras., ut uidetur), adorentur 
PF, adornentur lun 12 quia seclusi (intellegc: weil sie in ihrer Freude 
davor, dafi sie mit den Gegnern Spott treibe, sicker ist) 14 hoc PM, hie F 
16 Ennius seclusi: interpolation hoc esse ipsa nominis positione demon- 
stratur 17 legerat FR, legarat PM 18 supernitates om. F sub- 
limitates om. P (add. in mg. m. 1) 19 dei P, de MF 21 disposita 
FR, deposita PM sunt jR 3 , sint PMR*, om. F forma, aliis uulgo 
23 fuerint. meritorium uulgo meritorum F 



184 Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

mundus. insnlam Feliculam credas tanta tabulata caelorum. 
nescio ubi illic etiam Valentinianorum deus ad summas tegulas 
habitat, hunc substantialiter quidem Aiuwa TsXsiov appellant, 
personaliter uero nponaiopa et Ilpoap^Vjv, etiam Bython, quod 
in sublimibus habitant! minime congruebat. innatum inmen- s 
sum infinitum inuisibilem aeternumque definiunt, quasi statim 
probent esse, si talem definiant, qualem schnus esse debere. 
sic et ante omnia fuisse (non) ut dicatur, sed ut sit expostulo nee 
aliud magis in huiusmodi denote, quam quod post omnia 
inueniuntur qui ante omnia fuisse dicuntur, et quidem non 10 
sua. se(det) itaque Bythos iste infinitis retro aeuis in maxima 
et altissima quiete, in otio plurimo placidae et, ut ita dixerim, 
stupentis diuinitatis, qualem iussit Epicurus, et tamen quern 
solum uolunt, dant ei secundam in ipso et cum ipso perso- 
nam, Ennoian, quam et Charm et Sigen insuper nominant. 15 
et forte accedit in ilia commendatissima quiete monere eum 
de proferendo tandem initio rerum a semetipso. hoc nice 
seminis in Sige sua uelut in genitalibus uuluae locis collo- 
cat. suscipit ilia statim et praegnans efficitur et parit, utique 
silentio, Sige. et quern parit? Nus est, simillimum patri et 20 
parem per omnia. denique solus hie capere sufficit inmensam 



3 6. 11 185, 4] cf. Irenaeus EXs-p/o^ xod djtoTpoTr/j rr^ tj;cooiov6jj.oi> 

yV(U3eU>S I 1, 1. 

1 Feliculam om. P (add. R in mg. ex Hirsaugiensi) caelorura, 
nescio ubi. illic uulgo 2 etiam PM, enim FRig 3 AIQNATEAEION 
PM, Alronate Aeion F 4 ITpdTCaTopa et Dpoap^Yjv Eng (Irenaeum 
secutus): HPOARXQ ET IIPOAPXHN M, EPOAPXQ ET TIPAPXHN P, 
tipoapxo e npappxxhn F Bython Pam: bythion PMF 8 sic et PM 
(add. s. u. ut m. 1), ut sic et F non addidi ut dicatur, sed scripsi: 
dicatur. sed PMF 10 ante om. F 11 se<^det)> itaque scripsi: se itaque 
PMFR 1 , sit itaque JK 3 uulgo iste PM, istos F aeuis PM, eius F 
13 stupentis PM (ex stupentibus corr. m. 2), stupentibus F 15 Ennoian 
(Ennoean) Pam: et notam PMF Charin PM, carni F 16 accedit 
scripsi: accedunt PM.F monere Rig: mouere PMF 17 hac F 18 in 
Sige sua Eng: in Sigae suae jR 3 , in signe suae PMFR 1 uelut in PMF, 
ueluti Rig 20 sige M (n add. s. u. m. 2], sigen P, sige F Sige, et 
quern parit Nus est uulgo 



Till. Aduersus Valentinianos 7 8. 185 

illam et incomprehensibilem magnituclinem patris. ita et ipse 
pater dicitur et initium omnium et proprie Monogenes. atquin 
non proprie, siquidem non solus agnascitur. nam cum illo 
processit et femina, cui Veritas {nomen). [Monogenes. quia 
s prior genitus, quanto congruentius Protogenes uocaretur!} 
ergo Bythos et Sige. Nus et Veritas prima quadriga defen- 
ditur Valentinianae factionis. matrix et origo cunctorum. 
namque ibidem Nus simul accepit prolationis suae officium, 
emittit et ipse ex semetipso JSermonem et Vitam. quae si 

10 retro non erat, utique nee in Bytho. et quale est, ut in deo 
uita non fuerit? sed et haec soboles, ad initium uniuersitatis 
et formati<(onem) Pleromatis totius emissa, facit fructum: Homi- 
nem et Ecclesiam procreat. habes ogdoadem, tetradem dupli- 
cem, ex coniugationibus masculorurn et feminarum, cellas, ut 

is ita dixerim, primordialium Aeonum, fraterna conubia Valen- 
tinianorum deorum, census omnis sanctitatis et maiestatis 
haereticae. nescio criminum an numinum turbam, certe fontem 
reliquae fecunditatis. 

8. Ecce enim secunda tetras, Sermo et Vita, Homo et 

20 Ecclesia, quod in patris gloriam fruticasset huic numero, 
gestientes et ipsi tale quid patri de suo offerre, alios ebulli- 
unt fetus, proinde coniugales per copulam utriusque naturae, 
hac Sermo et Vita decuriam Aeonum simul fundunt, iliac 
Homo et Ecclesia duos amplius, aequiperando parentibus, 

25 quia et ipsi duo cum illis decem tot efficiunt. quot ipsi 
procreauerunt. reddo mine nomina. quos decuriam dixi: Bytbios 

89. 1113] cf. Iren. I 1, 1. 19186.5] cf. iren. I 1, 2. 
3 non (prius) om. F agnascitur Lai: agnoscitur PMF 4 nomen add. 
lun, <(nomen, fortasse aptum, sed)> mauult suppleri Eny Monogenes 
uocaretur seclusi 6 bythios PMF 8 probationis F 9 a semetipsa F 

10 Bytho Pam: bythiori PMF in deo uita P> 3 , inde obita PMFW 

11 suboles PM 12 formationem Grabius (ad Iren. p. 8): formati PMF 
14 coniugationibus MFGE*, conianctionibus PR 1 16 omnis scripsi: omnes 
PMF 20 fruticasset huic numero (intellego: usque in hunc numerum), 
gestientes scripsi: fruticasset, huic numero gestientes uulgo, hie numerus 
Eng fruticasset PM, fructificasset F 22 proinde P3f, deinde F coniu 
gales J^coniugalisP.MF.ft 1 25 quotF.R, quodPJf 26bythiosP,bythos3fF 



186 Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

et Mixis, (Ageratos et Henosis, Autophyes) et Hedone, Acinetos 
et Syncrasis, Monogenes etMacaria. contra duodenarius numerus 
hi erunt: Paracletus et Pistis Patricos et Elpis, Metricos et 
Agape, Aeinus et Synesis, Ecclesiasticus et Macariotes, Thele- 
tus et Sophia, cogor hie, quid ista nomina desiderent, proferre 5 
de pari exemplo. in scholis Karthaginiensibus fuit quidam frigi- 
dissimus rhetor Latinus. Phosphorus nomine, cum uirum fortem 
peroraret: uenio , inquit, c ad uos, optimi ciues, de proelio cum 
uictoria mea, cum felicitate uestra, ampliatus gloriosus fortu- 
natus maximus triumphalis . et scholastici statim familiae 10 
Phosphor! <p5 acclamant. audisti Fortunatam et Hedonen et 
Acinetum et Theletum: acclama familiae Ptolomaei <ps5. hoc 
erit Pleroma illud arcanum, diuinitatis tricenariae plenitudo. 
uideamus, quae sint istorum priuilegia numerorum, quater- 
narii et octonarii (et denarii) et duodenarii. interim in tricenario 15 
fecunditas tota deficit, castrata est uis et potestas et libido 
genitalis Aeonum quasi non et numerorum tanta adhuc coa- 
gula superessent et nulla alia de paedagogio nomina. quare 
enim non et quinquaginta et centum procreantur? quare non 
et Sterceiae et Syntrophi nominantur? 20 

9. Sed et hoc exceptio personarum est, quod solus ille 
Nus ex omnibus inmensi patris fruitur notione, gaudens et 
exultans, illis utique maerentibus. plane Nus, quantum in 



21 187,22] cf. Iren. I 2, 1-2. 

1 Mixis R, raaxis PM, maris F Ageratos et Henosis, Autophyes 
add. Pam ex Irenaeo: om. PMF hedone; a-cinetos Jf, hedonea 
cinethos PF 3 hi erunt 3fP, habuerunt F helpis PMF 4 Aei 
nus scripsi: aenos M, aenus PF, Ainus R uulgo sinhesis MF, syn- 
hesis P thelethus F, et electus PM 6 in scholis Rmg: inisclis 
PMR, nus olis F quidem F frigidissimus lun: frigidissimus M 
(f eras.}, rigidissimus PF 1 Phosphorus .R 3 , phosphori PM, phophor- 
tis F 8 uenio Plf, nemo F 11 Phosphori cpeu jtf 3 , phosphorii e MF, 
phorphorife PR 1 acclamant P, om. MF 12 helethum PMF Ptole- 
maei oe5 JR 3 , tholomaeife PMF 15 et denarii add. lun 16 pnrenthesin 
indicauit Eng 20 sterceiae PMF, hercitae Rig, hetaeri Oehlerus syn- 
trophi PMF, Syntrophae Pam 23 quantum R^ et quantum 



IIII. Aduersus Valentinianos 89. 187 

ipso fuit, et uoluerat et temptauerat ceteris quoque communi- 
care quae norat, quantus et quam incomprehensibilis pater, 
sed intercessit mater Sige, ilia scilicet, quae et ipsis haere- 
ticis suis tacere praescribit, etsi de patris nutu aiunt factum, 

5 uolentis omnes in desiderium sui accendi. itaque dum mace- 
rantur intra semetipsos, dum tacita cupidine cognoscendi 
patrem uruntur, paene scelus factum est. namque ex illis 
duodecim Aeonibus, quos Homo et Ecclesia ediderant, nouis- 
sima natu Aeon - - uiderit soloecismus, Sophia enim nomen 

10 est -- incontinentia sui sine coniugis Theleti societate pro- 
rumpit in patrem inquirere et genus contrahit uitii, quod 
exorsum quidem fuerat in illis aliis, qui circa Nun, in hunc 
autem. id est in Soplriam, deriuarat, ut solent uitia in cor- 
pore alibi connata in aliud membrum perniciem suam efflare. 

15 sed enim sub praetexto dilectionis in patrem aemulatio supe- 
rabat in Nun, solum de patre gaudentem. ut uero irnpossibilia 
contendens Sophia frustra erat et uincitur difficultate et 
extenditur adfectione, modico abfuit prae ui dulcedinis et 
laboris deuorari et in reliquam substantiam dissohri; nee 

20 alias quam pereundo cessasset. nisi bono fato in Horon 
incursasset, quaedam et huic uis: est fundamentum uniuersi- 
tatis (et) illius extrinsecus custos quern et Crucem appellant 
et Lytroten et Carpisten. ita Sophia, periculo exempta et tarde 
persuasa (de) declinata inuestigatione patris, conquieuit et totam 

23] cf. Iren. I 2, 4. 23-188,2] cf. Iren. 1 2, 2. 

5 suis F 6 cupiditate P (corr. in cupidine E ex Hirsaugiensi) 
1 namque quae P (del. quae E) 9 nomen est M (corr. in nomine in. 2) 
10 sui sine Pam: suisne F, uisne PN Theleti Croius: philetis PMF 
13 deriuerat F 14 connata PMF, iunata Oehlerus 15 praetexto 
PMF, praetextu E uulgo 17 frustra erat lun, frustrarat PMF, 
iiustrata erat Oehlerus 18 adfuit M, afuit F 20 per eum M 
(corr. in pereundo m. 2) fato E, facto PMF 21 parenthesin indi- 
cauit Eng 22 <et> illius scripsi: illius PMF, illius et Oehlerus 
24 <de> declinata scripsi: declinata PMFE\ de inclinata E 3 (Iren: 
a, on a/.aTaXr^To <; iattv o 



Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

animationem (enthymesin) cum passione, quae insuper acciderat, 
exposuit. 

10. Sed quidam exitum vSophiae et restitution em aliter 
somniauerunt: post inritos conatus et spei deiectionem defor- 
matam earn, pallore. credo, et macie et incuria. proprie uti- 5 
que patrem non minus denegatam dolebat quam amissum. 
dehinc in illo maerore ex semetipsa sola, nulla opera eoniugii, 
concipit et procreat feminam. miraris hoc? et gallina sortita 
est de suo parere; sed et uultures feminas tantum aiunt et 
tamen sine masculo matres. et *#* metuere postremo, ne 10 
iinis quoque insisteret; haerere de ratione casus, curare de 
occultatione. remedia nusquam. ubi enim iam tragoediae atque 
comoediae, a quibus forma mutuaretur exponendi quod citra 
pudorem erat natum? dum in malis res est, suspicit, conuertit 
ad patrem. sed incassum enisa, ut uires deserebant, in pieces 15 
succidit. tota etiam propinquitas pro ea supplicat, uel maxime 
Nus. quidni? causa mali tanti! nullus tamen Sophiae exitus 
uacuit. omnes aerumnae eins operantur in materiae originem, 
siquidem ex ilia tune conflictatione [peruenit] ignorantia pauore 

38. 1012. 14189, 1 1 cf. Iren. I 2, 3. 

1 animationem (enthymesin) scripsi (cf. 183, 2}: animationem senthimesi 
PMFR 1 , animationem, id est enthymesin jR 3 , animationem, Enthymesin 
Oehlerus 5 sic distinxi: incuria proprie MF, incuria prope PR 1 , incuria 
formae JR 3 uulgo, incuria propria Eng utique PMFR 1 , ut quae P 3 uulgo 
6 denegatum sensu, ut uidetur, obscoeno 8 concipit scripsi: concepit 
PMF hoc MF, haec P uulgo 9 aiunt MF, parere aiunt P uulgo 
10 matres lun: mater PMF lacunam statuit Pam, qui ex Irenaei 
interprete suppleuit: <^primo quidem contristari propter inconsummationem 
generationis,> ne finis quoque insistent: Irenacus (ex Epiphanio cor- 
rigcndus): iir^ v.ai DTO to eivat tsXo; /"{] inde fort, supplendum: ne finis 
<consistendi)> quoque. 11 insisteret; haerere scripsi: insisteret haerere 
PJ/F, insisteret et haerere Oehlerus 12 atque MF, et P uulgo 13 mu 
tuaretur P, mutaretur MF citra Pam: circa PMF 14 suspicit P, 
suscipit MF 15 ut lun: et PMF 16 succidit R-\ succedit PMFJR 1 
17 quidni jR 3 , quid in PMFR { 18 operantur in rnateriae originem scripsi 
(cf. 102, Wetde Came Chr. cap. 7) : operantur PMF 19 ex ilia conflicta 
tione scripsi: et ilia conflictatio in materiae originem PMF peruenit 
(prouenit M) seclusi pauore scripsi: pauorem PMFM 1 , pauor P 3 uulgo 



I1II. Aduersus Valentinianos 911. 189 

maerore substantiae fiunt. ibi demum pater, motus aliquando, 
quern supra diximus Horon per Monogenem Nun in haec 
promit in imagine sua, feminam niarem, quia et de patris 
sexu ita uariant. adiciunt autem Horon etiam Metagogea 

5 (circumductorem) uocari et Horotheten. huius praedicant opera 
et repressam ab inlicitis et purgatam a roalis et deinceps 
confirmatam Sophiam et coiiiugio restitutam; et ipsam quidem 
in Pleromatis censu remansisse, enthymesin uero eius et illam 
adpendicem passionera ab Horo relegatam et crucifixam et extra 

10 eum factara. malum, quod aiunt, foras! spiritalem tamen 
substantiam illam, ut naturalem quendam impetum Aeonis, 
sed informem et inspeciatam, quatenus nihil adprehendisset, 
ideoque fructum infirmum et feminam pronuntiatam. 

11. Igitur post Enthymesin extorrem et matrem eius 

15 Sophiam coniugi reducem iterum ille Monogenes, ille Nus, 
otiosus plane de patris cura atque prospectu solidandis 
rebus et Pleromati muniendo iamque figendo, ne qua ems- 
modi rursus concussio incurreret, nouam excludit copulatio- 
nem: Christum et Spirit urn Sanctum, turpissimam putem 

20 duorum maseulorum. aut femina erit Spiritus Sanctus, et 
uulneratur a femina masculus? munus enim his datur unum: 
procurare concinnationem Aeonum, et ab eius officii societate 

1 13] cf. Iren. I 2, 4. 1419. 21 22J cf. Iren. I, 2, 5. 

1 maerore scripsi: maeror PMF Comparanda sunt ad haec uerba 
Irenaei: Xffoosi TCponr^v apyr,v Ia/Y]v.f vat TYJV ouciav ev. rr^q afvoiaq v,a\ TTJS 
XoitY] V.OL\ TOO oo3oa v.at T^? v.^X^s w ?- it>i demum JS 3 , ibidem 
PMFR 1 motus aliquando MF, aliquando motus Puulgo 3 et de 
scripsi: aede PM I? 1 , de FIP 5 <id est)> circumductorem R A uulgo 
8 censu remansisse Gel: censura mansisse PMF 9 adpendicen M ab 
Horo relegatam J? 3 , abhorrere ligatam PMFR 1 10 eum Rig (scil. cen- 
sum Pleromatis): aeuum PMF spiritalem soil, esse 12 inspeciatam 
Gel: inspectatam PMF 13 praenuntiatum F 15 iterum ille scripsi: 
ille iterum PMF 16 prospectu R 3 , prospectus PMFR 1 17 eiusmodi 
PI/, huiusmodi F 18 incurreret Rmg Gel: incuteret PMF 19 turpis 
simam Eng: turrissimum PMF 21 munus enim Eng: nomen in PMFR*-, 
numen R 3 uulgo 22 ab ems R-\ dabis PMFR 1 societate JS 3 , socie- 
tatem PMFR 1 



190 Quinti Septimi Florentis Tertulliant 

duae scholae protinus, duae cathedrae, inauguratio quaedam 
diuidendae doctrinae Valentin!. Christi erat inducere Aeonas 
naturam coniugiorum uides quam rem plane et innati 
coniectationem et idoneos efficere (re)generandi in se agnitionem 
patris, quod capere eum non sit neque comprehendere, non 5 
uisu denique, non auditu compotiri eius, nisi per Monogenem. 
et tamen tolerabo, quod ita discunt patrem nosse, f ne nos 
et illud. magis denotabo doctrinae peruersitatem, quod doce- 
bantur incomprehensibile quidem patris causam esse perpetui- 
tatis ipsorum, comprehensibile uero eius generationis illomm 10 
et formationis esse rationem. hac enim dispositione illud, 
opinor, insinuatur, expedire deum non adprehendi, siquidem 
inadprehensibile eius perpetuitatis est causa, adprehensibile 
autem non perpetuitatis, sed natiuitatis et formationis, egen- 
tium perpetuitatis. filium autem constituunt adprehensibile is 
patris; quomodo tamen adprehendatur, turn prolatus Christus 
edocuit. Spiritus uero Sancti prouincia, ut de doctrinae studio 
omnes peraequati gratiarum actionem prosequi nossent et ueram 
inducerentur quietem. 

12. Itaque omnes et forma et scientia peraequantur, facti 20 
omnes quod unusquisque; nemo aliud, quia alteri omnes. 

26. 911. 15-17] cf. Ireii. I 2, 5. 17191, 6] cf. Iren. I 2, 6. 

3 quam rem plane PMFR 1 , quam rem pia R^ uulgo ex coriiec- 
tatione fort. (cf. Iren: &Y evv ^ T00 xaTaXfjthv yiYVwaxovtas) 4 regenerandi 
scripsi (secundum Irenaeum sic restituendum : txavoo? TE stvat ftvayovsuoat 
[avaYopeuoat codd.] v o^toc^ rr t v ro5 HOCTOO? STiiYvoDctiv): generandi PMF 
1 discunt J2 3 , discedunt PMFR 1 , disserunt Oehlerus nosse, ne nos et illud. 
magis PMFM 1 , ego uerba ne nos et dittographia orta ratussicuelim restitui: 
nosse. [ne nos etjillud magis denotabo doctrinae, [peruersitatem] quod; nosse. 
ne nos et illud (scil. faciamus), magis Eng, nosse, ne nossent. illam magis 
J? 3 uulgo 8 doctrinae denotabo PR 1 9 incomprehensibile R, incompre- 
hensibilem PMF 10 comprehensibile R, conprehensibilem PMF 12 in 
sinu autem F expedire R*, experiri PMFR 1 13 est s. u. M 15 ad 
prehensibile Eng: adprehensibilem PMF 16 quomodo P, quoquo modo 
Mj et quoquo modo F 17 prouincia (= munus, officium) scripsi: propria 
PMF ut de R 3 , uncle PMFR 1 20 et forma MF, forma P uulgo scientia 
PMF, sententiaPam (Jren/Yvojjxvj, sed legit fort. Tert: YVtt>oei),sapientia.Rwsi 



IIII. Adueraus Valentinianos 1112. 191 

refunduntur in Nus omnes, ia Homines, in Theletos, aeque 
feminae in Sigas, in Zoas, in Ecclesias, in Fortunatas, ut 
Ouidius Metamorphosis suas deleuisset, si hodie maiores 
cognouisset. exinde refecti sunt et constabiliti sunt, et in- 

5 requiem ex ueritate compositi magno cum gaudii fructu hymnis 
patrem concinunt. diifundebatur et ipse laetitia, utique bene 
cantantibus filiis (et) nepotibus. quidni diffunderetur, omni 
iocunditati Pleromate liberate? quis nauclerus non etiam 
cum dedecore laetatur? uidemus cotidie nauticorum lasciuias 

10 gaudiorum. itaque, ut nautae ad symbolam semper exultant, 
tale aliquid et Aeones: unum iam omnes etiam forma, nedum 
sententia, conuenientibus ipsis quoque nouis fratribus et magi- 
stris Christo et Spiritu Sancto, quod optimum atque pulcher- 
rimum unusquisque florebat conferunt in medium, uane, opinor. 

is si enim unum erant omnes ex supra dicta peraequatione, uacabat 
symbolae ratio, quae ferme ex uarietatis gratia constat. #* 
unum omnea bonum conferebant. quod omnes erant. de modo 
forsitan fuerit ratio aut de forma ipsius iam peraequationis. 
igitur ex aere collaticio, quod aiunt, in honoreni et gloria m 

20 patris pulcherrimum Pleromatis sidus fructumque perfectum 
compingunt, lestim. eum cognominant Soterem et Christum 
et Sermonem de patritis. et Omnia iam, ut ex omnium deflora- 
tione constructum: Gragulum Aesopi, Pandoram Hesiodi. Acci 
Patinam, Nestoris Cocetum, Miscellaneam Ptolomaei. quam 

10-14. 19-23] cf. Iren. I 2, 6. 

1 in Nus Pain: in nun PMF omnes <raasculi> fort. aeque PMF, 
et quae Rig 3 rnaiores scripsi: maiorem PMF 5 compositi P, com 
positi sunt J/, compositis F 6 utique .R 3 , et utique PMFM 1 1 filiis 
et JR 3 , filiis PMFR 1 diffunderentur omni uulyo 8 iocunditati scripsi: 
iocunditatePMF lOsimbulatnPJfi* 11 et Aeones scil.faciunt Aeones. 
unum uulgo 12 nouis M (v ex b m. 2), nobis JP, om. PR 1 16 sim- 
bulae PMF lacunam signaui: aut si desidero 17 erant. de uulgo 
19 collaticio Rmg: collocatio PJ/, collacio F et gloriam P, gloriam 
MF 21 lesum R", ieiunium PMR 1 , uti unium F 22 patritis Seal: 
patruitis PMF 23 gragulum PMF, Graculum R uulgo aesiodi PM] 
esiodi F 24 tholomaei PMF 



192 Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

propius fuit de aliquibus Osciae scurris f Pancapipannirapiam 
uocari a tarn otiosis auctoribus nominura. ut autem tantum 
sigillarium extrinsecus quoque inornassent, satellites ei angelos 
proferunt, par genus; si inter se, potest fieri, si-uero Soteri 
consubstantiuos, - - ambigue enim positum inueni quae & 
erit eminentia eius inter satellites coaequales? 

13. Continet hie igitur ordo primus professionem pariter 
et nascentium et nubentium et generantium Aeonum, Sophiae 
ex desiderio patris periculosissimum casum, Hori oportuiiissi- 
mum auxilium, Enthymeseos et coniunctae Passionis expiatum, 10 
Christ! et Spiritus Sancti paedagogatum, Aeonum tutelarem 
reformatum, Soteris paudninum ornatum, Angelorum compara- 
ticium autistatum. quod superest, inquis, uos ualete et plaudite! 
irnmo quod superest, inquam, uos audite et explodite! ceterum 
haec intra coetum Pleromatis decucurrisse dicuntur, prima is 
tragoediae scaena, alia autem trans siparium coturnatio est, 
extra Pleroma dico. et tamen (hie) exitus sub sinu patris intra 
ambitum Hori custodis: qualis extra iam in libero, ubi deus 
non erat? 

14. Namque Enthymesis, siue iam Achamoth, quod abhinc 20 
scribam hoc solo ininterpretabili nomine, ut cum uitio indiiri- 
duae Passionis explosa est in loca luminis aliena, quod Plero 
matis res est, in uacuum atque inane illud Epicuri, miserabilis 

3] cf. Iren. I 2, 6. 713] cf. Iren. I 3, 1. 20-193, 3J cf. Iren. I 4, 1. 

1 Osciae scurris scripsi: hostias (a ex ae M) curis (cur-ris M a m. 2} 
PMF, Atticis curis Eig,. Atticis historicis R 3 pancapipannirapiara 
PMFR 1 , Pancarpipanniraphiara susp. Carolus Hoppe amicus, quo uoca- 
bulo mixto centonem ilium scurris scaenicis sollemnem putat significari 
(cf. Dietrich, Pulcinella p. 145), Pancarpiam JK 3 , Pancarpon Eig 3 inor 
nassent (se in ras.) M 5 consubstantiuos J? 3 , .constantiuos PMFR 1 
1 primus scripsi: primam PMF professionem PMFR^- (= repaYH-atetav), 
processionem R *uulgo 9 Hori R, mori PMF 11 Christi E 3 , Christo 
PMFRi 14 et explodite scripsi: *et proicite M, et proiicite P, et 
proicite F, et proh dicite Seal, et proficite Oehlerus 17 <hic> exitus 
scripsi: exitus, PMFR 1 , si talis R^uulgo 18 custodis R*, custodes 
PMFRi 21 scribam scripsi: scriptam PMFE 1 , scriptum jR 3 uulgo 



II1I. Aduersus Valentinianos 1214. 193 

etiam de loco est. certe nee forma nee facies ulla, de uexatiua 
scilicet et abortiua genitura. dum ita rerum habet, flectitur 
a superioribus Christus, - - dedueitur per Horon aborsum 
ut illud informet de suis uiribus, solius substantiae, non 

5 etiam scientiae forma, et tamen cum aliquo peculio relin- 
quitur, id erat odor incorruptibilitatis , quo compos casus 
sui potiorum desiderio suppararetur. hac misericordia fun- 
ctus, non sine Spiritus Sancti societate, recurrit Christus 
in Pleroma. usus est rerum ex liberalitatibus quoque no- 

10 mina accedere: Enthymesis de actu fuit, Achamoth unde, 
adhuc quaeritur, Sophia de matre manat, Spiritus Sanctus ex 
angelo. accipit Christi, a quo derelictam se statim senserat, 
desiderium. itaque prosiluit et ipsa lumen eius inquirere. 
quern si omnino non nouerat, ut inuisibiliter operatum, quo- 

15 modo lumen eius ignotum cum ipso requirebat? tamen temp- 
tauit et fortasse adprehendisset, si non idem Horos, qui matri 
eius tarn prospere uenerat, nunc tarn importune filiae occur- 
risset, ut etiam inclamauerit in earn lao ! quasi Torro 
Quirites ! aut ( Fidem CaesarisM inde inuenitur lao in scrip- 

20 turis. ita depulsa, quominus pergeret, nee habens superuolare 
Crucem, id est Horon, quia nullum Catulli Laureolum fuerit 



1 facie fort. de uexatiua scripsi (cf. 200, 22}; deuestiua PMFJR 1 , 
de bestiua Eng (cf. 188, 810), defectiua J? 3 , intempestiua Oehlerus 
2 dum ita rerum habet = ootw TU>V n:payu.dTa>v, e^ouoa (lun) 3 par- 
enthesin indicaui aborsum = abortiuum 4 informet jR 3 , informat 
PMFR^ de suis uiribus id est de ipsius aborsi illius uiribus 5 et 
tamen etc. : intellego: und dennoch (ndmlicli obgleich es eigenilich suis 
uiribus gebildet werden sollte) wird es zuruckgelassen mit einer Art 
Erbschaft. Eng. aliter unit distingui: forma, et tamen cum aliquo pecu 
lio. relinquitur. 6 id erat scripsi: iteratur PMF, iteratus Eng (= du 
plex, cf. Iren. 1. C.: eyoooa tiva bS|j.Y]V ticp-S-apoia? iYxaTaXeto8-eIaav ev 
aorg TOU XpcoTou xal too ay -ou rive6|j.aTO^) compos ** casus 

M, compos se casus F 11 matre PMF, patre Big (Iren. secutus) ex 
angelo <Christi adiutore>/or^. 12 Christi Oehlerus: Christum PMF de 
relictam Oehlerus: derelicta PMF 

XXXXVU. Tert. III. 13 



194 Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

exercitata, ut destituta, ut passion! illi suae intricata multi- 
plici atque perplexae, omni genere eius coepit adfligi: maerore, 
quod non perpetrasset inceptum, metu, ne sicut luce ita et uita 
orbaretur, ad haec consternatione, turn ignorantia, nee ut mater 
eius, ilia enim Aeon - - (sed) pro condicione deterius, 5 
insurgente adhuc et alio fluctu, conuersionis scilicet in Chri 
stum, a quo uiuificata fuerat et in hanc ipsara conuersionem 
temperata. 

15. Age nunc discant Pythagoriei, agnoseant Stoici, Plato 
ipse, unde materia, quam innatam uolunt, et originem et 10 
substantiam traxerit in omnem hanc struern mundi; quod 
nee Mercurius ille Trismegistus, magister omnium physico- 
rum, recogitauit. audisti conuersionem, genus aliud passionis: 
ex hac omnis anima huius mundi dicitur constitisse, etiam 
ipsius Dem.iu.rgi, id est dei nostri; audisti maerorem et 15 
timorem: ex his initiata sunt cetera, nam ex lacrimis eius 
uniuersa aquarum natura manauit. hinc aestimandum, quern 
exitum duxerit, quantis lacrimarum generibus inundauerit. 
habuit et salsas, habuit et amaras et dulces, et calidas et 
frigidas guttas, et bituminosas et ferruginantes, et sulphu- 20 
rantes utique et uenenatas, ut et Nonacris inde sudauerit. 
quae Alexandrum occidit, et Lyncestarum inde dettuxerit, 
quae ebrios efficit, et Salmacis inde se soluerit. quae ma- 
sculos molles. etiam caelestes imbres pipiauit Achamoth, et 

1317] cf. Iren. I 4, 2. 

1 ut passioni PMFR 1 , Passioni IPuulgo intricata Kellnerus (o: TO 
GopcsicXe^ O ai TW Ttaftei): intrichea PMF, in trica H 3 uulgo rnultiplici 
JR 3 , multiplicia PJOPJK 1 2 perplexae scripsi (cf. Iren. I. c.: too Ttaftoo? 
. . icoXojjiepoDg v.at TtoXuicocxiXoa UTtap^ovrO?) : perplexa PMF 3 perpetrasset 
M (in ras.) raetu JS 3 , metum PMFM 1 sicut J? :{ , si ut PMFM 1 
4 ad haec consternatione scripsi, uerbis ad haec hue insertis, quae in mss. post 
Aeon (5) leguntur; cf. Irenaeum: anopiav os iicl TOUT<HS 5 sed addidi at 
haec pro conditioned^ 10 material 3 , materiamPJ/FjR 1 12Trismegistus 
J?, trimegistus PMF 14 mundi Gel: modi PMF 15 dem iurgii M 
16 i = sunt in ras. M IT hinc F, hie PM uulgo 20 ferruginantes M 
in ras. 21 utique FR, undique PM 22 Lyncestarum H 3 , lycesiarum PMF 
24 molles MF, mollescit P etiam caelestes scripsi: caelestes PMF 



IIII. Aduersus Valentinianos 1416. 195 

nos in cisternis alienos luctus et lacrimas seruare curamus. 
proinde ex consternatione et pauore corporalia elementa ducta 
simt. et tanien in tanta circumstantia solitudinis, in tanto 
circumspectu destitutions ridebat interdum, qua conspecti 
5 Christ! recordans; eo de gaudii risu lumen effulsit. cuius 
hoc? prouidentiae? beneficium quale! illam ridere cogebat 
idcirco, ne semper nos in tenebris moraremur! nee obstu- 
pescas: quin laetitia ems tarn splendidum elementum radia- 
uerit mundo, cum maestitia quoque eius tarn necessarium 

10 instrumentum defuderit saeculo? o risum inluminatorem! o 
fletum rigatorem! et tamen poterat remedio iam agere cum 
illius loci horrore. omnem enim obscuritatem eius discussisset, 
quotiens ridere uoluisset. ## uel ne cogeretur desertores suos 
supplicare. 

is 16. Conuertitur enim ad preces et ipsa more materno. sed 
Christus, quern iam pigebat extra Pleroma proficisci, uicarium 
praefecti Paracletum Soterem - - hie erit lesus, largito ei 
patre uniuersorum Aeonura summam potestatem subiciendis 
eis omnibus, uti in ipso secundum apostolum omnia conde- 

20 rentur ad earn emittit cum officio atque comitatu coaetane- 
orum angelorum, credas et cum duodecim fascibus. ibi demum, 
aduentu pompatico eius concussa, Achamoth protinus uela- 
mentum sibi obduxit- ex officio primo uenerationis et uere- 

2-5] cf. Iren. I 4, 2. 15-196, 11] cf. Iron. I, 4, 5. 19] cf. 
Col. 1, 17. 

1 alienos scripsi: etiain alienos PMF 2 corporalia R : \ corporal! 
PMFR 1 4 circumspectu P, circumspecto MF 5 eo de gaudii lun: 
eodera gaudio PMF aliter distinxi: cuius hoc prouidentiae beneficium 
quale (quae P) illam uulgo 8 quin Seal: quis M (is in ras.) PF 
10 defuderit Rig: defuerit PMNF, defluxerit G1P 12 discussisset Rig: 
discussit sed PMF 13 lacunam signaui: et utique debebat uoluisse inter- 
cidisse puto 17 praefecti scripsi: praeficit PMF Paracletum. Soterem 
uulgo 18 patre om. P (add. R ex Hirsaugiensi) uniuersorum JS 3 , 
uniuerso PMFR 1 19 conderentur Pam: confoederentur PMF 20 ad 
FR, at PM 21 fascibus R\ facibus PMFR 1 ibi demum J/, ibidem PF 
22 sibi uelamentum F 23 ex FR, et PM primo fort, delendum 

13* 



196 Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

cundiae; deninc contemplatur eum fructiferumque suggestum. 
quibus inde conceperat uiribus occurrit illi, xopis x a7 -P dicens, 
opinor. susceptam ille confirmat atque conformat agnitione 
iam et ab omnibus iniuriis Passionis expuraicat, non eadem 
neglegentia in exterminium discretis. quam acciderat in casibus 5 
matris. sed enim exercitata uitia et usu uiriosa confndit atque 
ita massaliter solidata defixit seorsum, in materiae corporalem 
paraturam commutans ex incorporali passione, indita habilitate 
atque natura, qua peruenire mox possent in aemulas aequipe- 
rantias corpulentiarum, ut duplex substantiarum condicio ordina- 10 
retur, de uitiis pessima, de conuersione passionalis. haec erit 
materia, quae nos commisit cum Hermogene ceterisque, qui 
deum ex materia, non ex jiihilo, operatum cuncta praesumunt. 
17. Abhinc Achamoth, expedita tandem de malis omnibus, ecce 
iam proficit et in opera maiora frugescit. prae gaudio enim tanti is 
ex infelicitate successus concalefacta simulque contemplatione 
ipsa angelicorum luminum, ut ita dixerim, subfermentata 
pudet, sed aliter exprimere non est quodammodo subsuriit 
intra et ipsa in illos et conceptu statim intumuit spiritali 
ad imaginem ipsam, quam ui laetantis (et) ex laetitia prurientis 20 
iutentionis imbiberat et sibi intimarat. peperit denique, et facta 
est exinde trinitas generum ex trinitate causarum, unum mate- 



1421] cf. Iren. I 4, 5 (in fine). 22198, 6] cf. Iren. I 5, 1. 

1 fructiferum F 2 v.6p:s x"P s P am - quirie cliaere PMF dicens", 
opinor. susceptam scripsi: hie, opinor, susceptam PMF 3 conformat 
I/at: confirmat MF, atque confirmat om. P agnitionis iam <^forma)> 
fort. (cf. 193, 4. 5; 204, 4, 5). 5 quam F (cf. 41, W\ qui PM, quae 
R uulgo 6 usu uiriosa PM , uisu ossa uiri F 7 aliter distinxi: seor 
sum in materiae corporalem paraturam commutans uulgo 8 passione 
indita uulgo habilitate atque natura scripsi: habilitatem atque na- 
turam PMF 9 possent scripsi: posset PMF 11 de uitiis R, diuitiis 
PMF 14 achamota PMF 17 ipsa om. F 18 pudet (u ex 
e) M subsuriit Rig: substruit PMFR 1 , subauit R* intra <se> Lat 
20 ui scripsi: uis PMF laetantis R, laetantes PMF <et> ex 
scripsi: ex PMFj et R uulgo 



IIII. Aduersus Valentinianos 1619. 197 

riale, quod ex passione, aiiud animale, quod ex conuersione, 
tertium spiritale, quod ex imagination. 

18. Hac auctoritate trium scilicet liberorum agendis rebus 
exercitior facta formare singtila genera constituit. sed spiritale 

5 quidem non ita potuit attingere, ut et ipsa spiritalis. fere 
enim paria et consubstantiua in alterutrum ualere societas 
naturae negauit. eo animo se unum ad animale conuertit, 
prolatis Soteris disciplinis. et primum, quod cum magno 
horrore blasphemiae et pronuntiandum et legendum est et 

10 audiendum, deum fingit liunc nostrum et omnium praeter 
haereticorum, Patrein et Demiurgum et Regem uniuersorum, 
quae post ilium, ab illo enim; si tamen ab illo, et non ab 
ipsa potius Achamoth. a qua occulto, nihil sentiens eius, et 
uelut sigillario extrinsetsus ductti in omnem operationem 

ID jnouebatur. denique ex hac personarum in operibus ambigui- 
tate nomen illi Metropatoris miscuerunt, distinctis appellatio- 
nibus ceteris secundum status et situs operum, ut animalium 
quidem substantiarum, quas ad dextram commendant, Patrem 
nuncupent, materialium uero, quas ad laeuara delegant, Demi- 

20 urgum nominent, Kegem autera commuriiter in uniuersitatem. 

19. Sed nee nominum proprietas competit f proprietati 
operum, de quibus nomina, cum deberet ilia haec omnia uoci- 
tari, a qua res agebantur; nisi quod iam nee ab ilia, cum 



3 haec M 4 exercitior (ti s. u. m. 1) M 5 effingere lun (secutus 
Irenaei jxopooioat; sed cf. p. 199, 1710) 7 se .R 3 , si PMFR 1 10 fingit 
hunc R 3 , fingi adhuc PMFR 1 11 deuiu demiurgum P deum iurgum F 
12 post RZ, postea PMFR 1 13 ipsa R 3 . ipso PMFR^ Achamoth, 
a R, achamota PMF qua R-\ quo PMFR 1 14 sigillario ^R 3 , sin- 
gillario PMFR 1 16 Metropatoris R, rnetropateris PMF 19 mate 
rialium scripsi: rnaternarium PF, maternarum M, materiarum Rimlgo 
20 nominent (e ex a) M 21 cornpetit <(cui nec)> proprietas operum 
fort.; intellego autem: aber aucli die Namen gehoren dem niclit als Eigen- 
tum, dem niclit die Werke als Eigentum gehoren, von denen die Namen 
stammen. uocabulum proprietatis sic inUrprdandum esse docent quae 
sequuntur 22 nomina PMF, iiomina omnia Muulgo haec omnia 
intellege: Paler, Dem-iurgus, Rex. 23 agebantur (n s. u. m. 1) M 



198 Quinti Septimi Plorentis Tertulliani 



enim dicant Achamoth in honorem Aeonum ##^ imagines 
commentatara, rursus hoc in Soterem auctorem detorquent, 
qui per illarn sit operatus, ut ipsam quidem iinaginem Patris 
inuisibilis et incogniti daret, incognitarn licet et inuisibilem 
Demiurgo, eundern autem Demiurgum Nun filium effingeret, 5 
Archangel! uero, Demiurgi opus, reliquos Aeonas exprimerent. 
cum imagines audio tantas trium illorum. feminam Achamoth 
imaginem patris, et ignarum matris Demiurgum, multo rnagis 
patris, imaginem (Nu) non ignorantis patrem, et Angelos fa- 
mulos simulacra dominorum, quaero: non uis nunc, ut ima- 10 
gines rideam peruersissimi pictoris? hoc est mulum de asino 
pingere et Ptolomaeum describere de Valentino. 

20. Igitur Demiurgus, extra Pleromatis limites constitutus, 
in ignominiosa aeterni exilii uastitate nouam proumciarn condi- 
dit, hunc mundum, repurgata confusione et distincta diuersi- 15 
tate duplicis substantiae illius detrusae animalium et materia- 
lium. ex incorporalibus corpora aedificat: grauia leuia, subli- 
mantia atque uergentia, caelestia atque terrena, turn ipsam 
caelorum septemplicem scaenam solio desuper suo finit. uncle 
et Sabbatum dictus est ab hebdomade sedis suae, ut Ogdoada 20 
mater Achamoth ab argumento ogdoadis primigenitalis. caelos 



13-199, 4] cf. Iren. I 5, 2. 

1 lacunam siynaui: <uniuersa facere uolentem, eorum> supplenda sunt 
ex Irenaeo: TYJV yap Ev&jjjJLYjy.v TOC JTYJV ^ooXr^elaav ei^ TIJJIY]V tu>v Ac(uvu>v 
Ta TCttvca Tcoi Tjaat stxo va? Xsyooct nsnoiyjxevat aytuiv 3 ipsam PTlf, ipsa 
F~ ipsam quidem intellege Achamoth 4 daret P3f, darent F licet 
PMF, scilicet It uulgo inuisibilem jR, inuisibilis PMF 5 effingeret 
PM, effingere F 1 femina F 9 imagine F <(Nu)> non scripsi: 
non PJfjP, Nu R 10 uerba: quaero pictoris, quae in libris mss. supra 
1. 7 post tnnm leguntur, hue transposui ut imagines rideam intellege: 
non uis nunc, rideam (eas) ut imagines p. p. 12 tholomaeum PMF~ 
16 detrusae scripsi: (cf. 196, 7): destrusae PMF, distrusae lun, disclusae 
Oehlerus materialium scripsi materiarum PMF 18 turn J? 3 , cum 
PMFE 1 20 dictus est F, dictum est PM&, dictum J? 3 , dictus lun ut 
scripsi: et PMF ogdoada = ogdoas 



IIIL Aducrsus Valentinianos 1921. 199 

autem vo=poo; deputant et interdum angelos eos faciunt, sicut 
et ipsum Demiurgum, sicut et Paradisum Archangeium quar- 
ttim, quoniam et hunc supra caelum tertium pangunt. ex cuius 
uirtute sumpserit (aliquid) Adam, deuersatus iilic inter nube- 
5 culas et arbusculas-. satis meminerat Ptolomaeus puerilitim 
dicibulorum, in mari poma nasci et in arbore pisces; sic et in 
caelestibus nnceta praesumpsit. operatur Demiurgus ignorans 
et ideo fortasse non scit arbores in sola terra institui opor- 
tere. plane mater sciebat. quidni suggerebat, quae et effectum 

10 suum ministrabat? sed tantum fastigium iilio extruens per 
ea opera, quae ilium et patrem et deuin et regem ante 
Valentinianorum quoque ingenia testantur, cur se ipsam 
noluit ei notam, postea quaeram. 21 interim tenendum Sophiam 
cognominari et Terrain et Matrem et, quod magis rideas. 

15 etiam Spiritum Sanctum, quasi marem [terrain], ita omnem 
illi (masculi) honorem contulerunt feminae, puto et barbam, 
ne dixerim cetera, alioquin Demiurgus adeo rerum non erat 
compos, de animalis scilicet census inualitudine spiritalia 
accedere, ut se solum ratus contionaretur: ego dens, et 

20 absque me non est. certe tarnen non fuisse se retro sciebat. 
ergo et factum intellegebat et factitatorem facti esse quemcum- 
que. quomodo ergo solus sibi uidebatur, etsi non certus, 
saltim suspectus de aliquo factitatore? 

1315] cf. Iren. I 5, 3. (in fine) 1720] cf. Iren. I 5, 4. 19] Es. 45, 5. 
1 vosp&i>$ Eng: noeros PMF 4 aliquid add. Jfng (Irenaeum secutus) 
5 et fort, delendum meininerit F 6 discipulorum F 12 Valen- 
tinianorum quoque scripsi: ualentinianorum PMF se ipsam scripsi: 
se quoque istara MF, sibi quoque ista P 13 noluit ei notam scripsi: 
noluit et notam MF, noluit esse nota P postea quaeram cf. infra 
cap. 25 male hoc loco distinguuntur capita tenendum J? 3 , teneam 
dum M (deum corr. m. 2) P (deum corr. R), teneam deum F 15 quasi 
marem P (cf. Ircnaei dpoevtxdx;), quasi matreni MF terram seclusi; 
cettrum Irenaeum secutus hue transposui haec ucrba, quae in libr. mss. 
post et Matrem (14)leguritur IGmasculi addidi 18 de animalis scilicet 
census inualitudine scripsi: de animalibus scilicet censu inualitudinis 
PMF 20 non .est soil, dens; cetenim ubi hie locus adfertur legitur: et 
alias absque (praeter) me non est 21 factitorem P (add. ta s. u. JR) MF 



200 Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

22. Tolerabilior infamia est apud illos in diabolum, uel 
quia origo sordidior capit. ex nequitia enim maeroris illius 
deputatur, ex qua angelorum et daemonum et omnium spiri- 
talium malitiarum genituras notant. et tamen diabolum quoque 
opus Demiurgi adfirmant et Munditenentem appellant et superio- 5 
rum magis gnarum defendant, ut spiritalem natura, quam Demi- 
urgum, ut animalem. meretur ab illis praelationem cui omnes 
haereses procuraiitur. 

23. Singularium autem potestatum arces his finibus collo- 
cant: in summis summitatibus praesidet tricenarius Pleroma, 10 
Horo signante lineam extremam. informs ilium metatur rnedie- 
tatem Achamoth, filium calcans. subest enim Demiurgus in 
Hebdomade sua. magis diabolus in isto nobiscum conuenit 
mundo, coelementato et eoncorporificato, ut supra editum est, 
ex Sophiae utilissimis casibus, qua nee aerem haberet. recipro- 15 
candi spiritus spatium, teneram omnium corporum uestem, 
colorum omnium indicem, organum temporum, si non et 
istum Sophiae maestitia colasset, sicut animalia metus, sicut 
conuersio eius ipsum Demiurgum. his omnibus elementis atque 
corporibus ignis inflabellatus est. cuius originalem Sophiae 20 
passionem quia nondum ediderunt, ego interim argumentabor 
motiunculis eius excussum. credas enim illam in tantis uexa- 
tionibus etiam febricitasse. 

24. Cum talia de deo uel de diis, qualia de homine 
figmenta? molitus enim mundum Demiurgus ad hominem manus 25 
confert et substantiam ei capit non ex ista, inquiunt. arida, 
quam nos unicam nouimus, terra, quasi non, etsi arida 



18] cf. Iren. I 5, 4. 913] cf. Iren. I 5, 3 (in fine). 24201, 
15] cf. Iren. I 5, 5. 

4 malitiarum R : ^ militarium PMFR 1 10 praesidet jR 3 , praesident 
PMFR 1 11 meditatem M 13 sua, magis uulgo conuenit PMFR 1 , 
communi E^ uulgo 14 editum PM, dictum F 15 qua = quia; 
refer ad utilissimis 17 indicem .R :i , iudicem PMFPi 1 24 diis PF, 
deis M 26 ei i! 3 , si PMFR 1 27 nos om. F terra Oehlerus: 
terram PMF 



IIII. Aduersus Valentinianos 2225. 201 

postmodum, adhuc tamen tune, aquis # ante segregatis, 
superstite limo succida fuerit sed ex inuisibili corpore mate- 
tiae, illius scilicet philosophicae, de fluxili et fusili eius, quod 
unde fuerit audeo aestimare, quia nusquam * est. si enim 
5 fusile et fluxile liquoris est qualitas, liquor autem omnis de 
Sophiae fletibus fluxit, sequitur, ut limum ex pituitis et gramis 
Sopbiae constitisse credamus, quae lacrimarum proinde sunt 
faeces, sicut aquarum quod desidet liraus est. figulat ita(que) 
hominem Demiurgus et de afflatu suo animat. sic erit et 

10 choicus et animalis, ad imaginem et similitudinem factus, qua- 
druplex res, ut imago quidem cboicus deputetur, materialis 
scilicet, etsi non ex materia, Deraiurgus - - similitude autem 
animalis; hoc enim et Demiurgus. babes duos interim, carna- 
lem superficiem postea aiunt choice supertextam, et hanc esse 

15 pelliceam tunicam obnoxiam sensui. 

25. Inerat autem in Achamoth ex substantia Sophiae matris 
peculiurn quo.ddam seminis spiritalis, sicut et ipsa Achamoth 
in filio Demiurge sequestrauerat. ne hoc quidem gnaro. accipe 
industriam clandestinae prouidentiae huius. ad hoc enim et 

20 deposuerat et occultauerat, ut, cum Demiurgus animam mox 
de suo adilatu in Adam communicaret, pariter et semen illud 
spiritale quasi per canalem animam deriuaretur in choicum, 
atque ita, feturatum in corpore materiali uelut in utero et 
adultum illic, idoneum inueniretur suscipiendo quandoque ser- 



loj cf- G cn - 3, 21. 16 202, 8] cf. Iren. I 5, 6. 

1 adhuc tune cf. 25, 17: adhuc proxime lacunam signaui: paulo siue 
modico inter cidit 2 superstite P, supersteti If, superstiti F succida 
fuerit scripsi: siccauerit PMF 4 audeo PMR 1 , audio F, haud queo R* 
uulgo aestimare intellege:coniecturainuenire lacunam signaui: editum 
desidero (cf. 200, 2022) 1 constitisse #" , constituisse PMFE 1 8 de 
sidet #, desides P (com R) MF itaque scrijm (cf. 184, 11): ita PMF 
11 materialis _R 3 , materiali PMFR 1 13 duos, interim uulgo 17 achamotha 
PMF 18 quidem oin. F 22 canalert Ji* 3 , carnalem PMFR 1 <per> 
animam fort., animae Eny (canalis aniniae = Luftrdhre) anima deri- 
uaret Oehlerus 24 sermoni ^ 3 sermone PMFM 1 



202 Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

moni perfecto. itaque dum Demiurgus traducem animae suae 
committit in Adam, latuit homo spiritalis flatui eius insertus 
et pariter corpori inductus, quia non raagis semen nouerat 
matris Demiuvgus quam ipsam. hoc semen Ecclesiam dicunt, 
Ecclesiae supernae speculum et hominis (spiritalis) censum, 5 
proinde eum ab Achamoth deputantes, quemadmodum ani- 
malem a Demiurgo, choicum substantia apyjj?, came mate- 
rialem. habes riouum, id est quadruplum Geryonem. 

26. Sic et exitum singulis diuidunt: material! quiclem, id 
est carnali, quern et sinistrurn uocant, indubitatum interitum; 10 
animal! uero ; quern et dextrum appellant, dubitatum euentum, 
utpote inter materialem spiritalemque nutanti et iliac debito, 
qua plurimnm admierit. ceterurn spiritalem emitti in animalis 
comparationem, ut erudiri cam eo et exerceri in conuersatio- 
nibus possit. indiguisse enim animalem etiam sensibilium 15 
disciplinarum. in hoc et paraturam mundi prospectam ; in hoc 
et Soterem in mundo repraesentatum, [in salutem scilicet 
animalis] alia aclhuc compositione monstruosum. uolunt ilium 
prosicias earum substantiarum induisse, quarum summam saluti 
esset redacturus. ut spiritalem quidem susceperit ab Achamoth, 20 
animalem uero a Demiurgo, quern mox induerit Christum; 
ceterum corporalem, ex animal! substantia sed miro et inenar- 

9203, 4] cf. Iren. I 6, 1. 

1 anima F dum Eng: cum PMF 2 commisit lun fiatui eius scripsi 
(ooYxataoJcapsls TU> efxcoayjiJicm aotoo): fiatu iesus PMFE\ ilatu If! 3 , flatu 
ipsius lun 8 corpori sc. Adam 5 hominis (spiritalis )> censum scrip si: 
hominis ** censum M, hominis in censum PF, hominis censum ttuulyo 
1 arches PM, archasl^ T carne PMFR 1 , carnem Ji ! uulgo, carnalem JB?wp 
8 materia<lem> scripsi: materia PMF quadruplum R y , ** quadruplum M r 
in quadruplum PFJR 1 12 nutanti IP, nmicianti PMFIt 1 13 qua 7f :t , 
quam PMFH 1 15 possit Pdm: potuit PMF 17 praesentatum F in 
salutem scilicet animalis seclusi: explicant in hoc. 18 animalis. alia 
adhuc compositione monstruosum uolunt uulgo alia om. F 19 pro 
sicias FM (s. u. a m. 2], prospicias PMH 1 , prospicientias GR 3 in 
duisse IV, inuidisse PMFR 1 saluti W, saluti * M. salutis PFB 1 
20 susceperit It 3 , susceperis PMFR 1 21 a Demiurgo quern mox scripsi: 
quern mox a demiurgo PMF 22 substantia PMF. substantial!! uulgo 



HIT. Aduersus Valentinianos 2527. 203 

rabili rationis ingenio constructam, administrationis causa interim 
tulisse, quo congressui et conspectui et contactui et defunctui 
ingratis subiaceret; materiale autem nihil in illo fuisse, utpote 
salutis alienum. quasi alii fuerit necessarius quam egenti 

5 salutera. et totum hoc, ut carnis nostrae habitum alienando 
a Christo a spe etiam salutis expellant. 

27. Nunc reddo de Christo, in quern ianta licentia lesum 
insenmt quidam, quanta spiritale semen animali cum inflatu 
infulciunt, fartilia nescio quae commenti et hominum et deo- 

10 rum suorum: esse etiam Demiurgo suum Christum, filium 
naturalern eundemque animalem, proiatum ab ipso, promul- 
gaturn prophetis, in praepositionurn quaestionibus positum, id 
est per uirginem, non ex uirgine editum, quia delatus in 
uirginem transmeatorio potius quam generatorio more proces- 

15 serit, per ipsam, non ex ipsa, non matrera earn sed uiam 
passus. super hunc itaque Christum deuolasse tune in baptis- 
matis sacramento lesum per effigiem columbae. fuisse autem 
et in Christo etiam ex Achamoth spiritalis seminis condi- 
mentum, ne marcesceret scilicet reliqua farsura. nam in nguram 

20 principalis tetradis quatuor eum substantiis stipant, spiritali 
Achamothiana, animali Demiurgina, corporal! inenarratiua et 
ilia Sotericiana, id est columbina. et Soter quidem perinansit 
in Christo impassibilis inlaesibilis inadprehensibilis. denique 
cum ad prehensiunes uenitur, discessit ab illo, in cognitione 

7204, 6] cf. Iren. I 7, 2. 

1 causa interim Eng: causam ui PM, causam in F, causa ideo Oelile- 
rus 2 contractui M (del. r m. 2) 3 subiaceret JS 3 , subiacent PMFE 1 
4 alii M F, aliis Puulgo egenti scripsi: egentibus PMF 5 salutem 

MF, salute Puulgo 6 expectant M (con: m. 2} (rJR 3 , expertant F, 
excipiant P 1 tanta licentia jR 3 , tanti licentiam PMFR 1 8 quan 
tum F 11 eundemque scripsi ("owv olov, dXXd xa t ^D^ .XOV): denique 
PMF 12 prophetis JK 3 , profertis PMF 20 spiritali JR 3 , spiritalis FM l , 
spirita PM 21 animali ME, animalis PF Demiurgiana fort. sine 
enarratiua M (corr. m. 2} P (corr. m. T) F 24 ad prehensiones scripsi: 
adprehensiones PM, prehtfnsiones JP, <ad)> adprehensiones Ruulgo 



2Q4 Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

Pilati. proinde nee matris semen admisit iniurias, aeque 
insubditiuum et ne ipsi quidem Demiurgo compertum. patitur 
uero animalis et carneus Christus in deliniationem superioris 
Cliristi, qui Achamoth formando substantiuali non agnitionali 
forma, Cruci, id est Horo, fuerat innixus. ita omnia in ima- 
gines urgent, plane et ipsi imaginarii Christiani. 

28. Interea Demiurgus omnium adbuc nescius, aut si all- 
quid et ipse per prophetas contionabatur, ne hnius quidem 
operis sui intellegens - - diuidunt enim et prophetiale patro- 
cinium in Achamotli, (in) semen, in Demiurgum ubi aduentum 10 
Soteris accepit, propere et ouanter accurrit cum omnibus suis 
uiribus centurio de euangelio et de omnibus inluminatus 
ab illo etiam spem suam discit, quod successurus sit in locum 
matris. ita exinde securus dispensationem mundi liuius, uel 
maxime ecclesiae protegendae nomine, quanto te(mpore) opor- 15 
tuerit # insequitur. 

29. Colligam nunc ex disperse ad concludendum, quae de 
totius generis human! dispositione disserant. triformem natu- 
rarn primordio profess! et tamen inunitam in Adam, inde 
iam diuidunt per singulares generum proprietates, nacti occa- 20 
sionem distinctionis hums-modi ex posteritate ipsius Adae, 
moralibus quoque differentiis tripertita, Cain et Abel (et) 



716] cf. Iren. I 7, 4. 910] cf. Iren. I 7, 3 (in fine). 18-205, 
14] cf. Iren. I 7, 5. 

3 delineationem Euulgo 4 qui PMFE 1 , qui ad E 3 - formando 
scrip si: formandum PMFE 1 , formandam E* 5 imagines urgent J? 3 , 
imagine surgent PMFR 1 1 aut si scripsi: ut si PMF, etsi Gel 
8 contionabatur scripsi: contionabitur PMF 9 prophetiale -R 3 , pro- 
phetiare PMFE^, prophetiarum fort. 10 <in> semen -R 3 , semen PMFE 1 
11 suis uiribus PM, uiribus F, uiribus suis E uulgo 13 elicit F 
15 tempore JR 3 , te PMFE 1 16 lacunam siynaui: consummare inter- 
cidisse puto: TsXsastv TT^V xatd TOV XO GJJLOV oixovojjiiav 18 disserant E y , 
iusserat PMFE 1 19 profess! J? 3 , profecti PMFE 1 inunitam PM, 
unitatem F 22 moralibus E, morabilius MF, morabilis P (corr. 
E) tripertita scripsi: tripertitae PMF <et> Seth 7? 3 , sed PMFE 1 



IIII. Aduersus Valentinianos 2730. 205 

Seth. (hos) fontes quodammodo generis human! in totidem deri- 
uant argumenta naturae atque sententiae: choicum, saluti degene- 
ratum, ad Cain redigunt, animale, mediae spei deliberatum, ad 
Abel componunt, spiritale, certae saluti praeiudicatum, in Seth 
5 recondunt. sic et animas ipsas duplici proprietate discernunt, 
bonas et malas, secundum choicum statum ex Cain et ani- 
malem ex Abel, spiritalem ex Seth de obuenientia superducunt 
iam non naturam sed indulgentiam, ut quam Achamoth de superio- 
ribus in animas bonas depluat, id est animali censui inscriptas. 

10 choicum enim genus, id est malas animas, numquam capere 
salutaria; inmutabilem enim et inreformabilem naturae naturam 
pronuntiauerunt. id ergo granum seminis spiritalis modicum 
et paruulum iacitur, sed eruditus huius, (quern) supra diximus, 
fide augetur atque prouehitur, animaeque hoc ipso ita ceteris 

15 praeuerterant, ut Demiurgus tune ignorans magni eas fecerit. 
ex earum enim laterculo et in reges et in sacerdotes allegare 
consueuerat. quae mine quoque, si plenam atque perfectam 
notitiam adprehenderint istarum neniarum, naturificatae iam 
spiritalis condicionis germanitate certam obtinebunt salutem, 

20 immo omnimodo debitam. 

30. Ideoque nee operationes necessarias sibi existimant nee 
ulla disciplinae munia obseruant, martyrii quoque eludentes 
necessitatem qua uolunt interpretatione. hanc enim regulam 

1516] cf. Iren. I 7, 3. 21206, 2] cf. Iren. I 6, 2. 

1 hos addidi fontes F, fo*tes M, romtes P (corr. M) 2 sententiae 
PMFR* (iudicialis dei intellege), substantiae Eng 8 quam Eng: quos 
PMF de lun: in PMF 9 censui R, sensui PMF 11 natura (a 
ex ae m. 1) P 13 iacitur scripsi: iactu PMF eruditus PMFS 1 , 
eruditu 12 3 uulgo <quem> supra diximus, fide scripsi (supra diximus, 
quod in mss. post prouehitur inuenitur, hue transposui) : fides PMF (ad 
rem cf. 302, 13 15; eruditus intellege igitur sensu actiuo) 14 pro 
uehitur, <ut> supra diximus R 3 uulgo animaeque PF, animae quae M 
15 praeuerterant Eng: praeuertant PMFfi 1 , praeuertunt .R 3 16 eorum 
PR 1 enim MF, ergo P uulgo 17 consueuerat, quae uulgo 18 na 
turificatae PMF (cf. supra 1. 8: iam non naturam sed indulgentiam): 
maturificatae lun 20 *omnimodo M 



206 Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

animali semini praestitutam, ut salutem, quam non de priui- 
legio status possidemus, de suffragio actus elaboremus. nobis 
enim inscriptura huius seminis, qui imperfectae essentiae 
sumus, quia norimus Theletum, et utique abortui deputa- 
mur, quod mater illorum. sed nobis quidem uae, si excesse- 5 
rinius in aliquo disciplinae iugum, si obtorpuerimus in operibus 
sanctitatis atque iustitiae, si confitendum alibi nescio ubi et 
non sub potestatibus istius saeculi apud tribunalia praesidum 
optauerimus. illi uero de passiuitate uitae et diligentia deli- 
ctoruni generositatem suam uindicent, blandiente suis Acharaoth, 10 
quoniain et ipsa delinquendo profecit. nam et honorandorum 
coniugiorum supernorum gratia edicitur apud illos meditandum 
atque celebrandum semper sacramentum comiti , id est 
feminae, adhaerendi; aliequin degenerem nee legitimum ueri- 
tatis, qui deuersatus in mundo non amauerit feminam nee 15 
se ei iunxerit. et quid facient spadones, quos uidemus apud 
illos? 

31. Superest de consummatione et dispensatione mercedis. 
ubi Achamoth totam massam seminis sui presserit, dein 
colligere in horreum coeperit, fuel] turn ad molas delatum 20 



916] cf. Iren. I 6, 4. 17207, 10] cf. Iren. I 7, 1. 

4 norimus PMFR 1 , amoribus R ?> uulgo Theletum scripsi: pbiletum 
PMFR 1 , Theleti R^ uulgo quia norimus Theletum iniellege: quia, 
secundum leges naturae orti sumus; per ironiam alluditur ad Sopliiam sine 
masculo matron cf. 188, 8 11. (Eng) deputamur .R 3 , deputatur PMFR 1 , 
deputatum M (m. 2) 5 mater illorum id e&t Achamoth, magis uidelicct 
digna, quae abortui deputetur uae si J? 3 , quasi PMFR 1 6 aliquo 
E^ } aliquot PMR*, aliquod F obtorpuerirn-us R. obtortuerimus MF, 
obtortueribus P (corr. R) 9 de F, et de PM uulgo 10 blandiente 
R*, blandiuntur PMFR 1 11 profecit R*, proficit PMFR 1 12 gratia 
edicitur Oehlerus: gratiae dicitur PMF 14 feminae JS 3 , semini PMFR* 
adhaerendi scripsi: adhaerendum PMFR 1 , adhaerendo JK 3 uulgo 19 ubi 
JS 3 , subito PMFR 1 massam PMFR 1 , messem R* uulgo presserit PMF 
(premere = ausdrqschen, cf. uina, mella premere), messerit Eng, per- 
fecerit Oehlerus 20 uel seclusi turn scripsi: cum PMF 



IIII. Aduersus Valentinianos 3032. 207 

et defarinatum in consparsionis alutacia absconderit, donee 
totum confrequentetur, tune consummatio urgebit. igitur impri 
mis ipsa Achamoth de regione medietatis, de tabulate secundo 
in suinmum transferetur. restitutam Pleromati statim excipit 
5 compacticius ille Soter, sponsus scilicet, {et) ambo coniugium 
nouum fient, hoc erit in scripturis sponsus (et sponsa) et 
sponsalis Pleroma. credas eriim, ubi de loco in locum transmigra 
te, leges quoque lulias interuenire. sicut ex scaena et Demi- 
urgus tune deHebdomade caelesti in superiora mutabit, in uacuum 

10 iam caenaculum matris, sciens iam, nee uidens illam. nam si 
ita erat, semper ignorare maluisset. 

32. Humana uero gens in hoc exitus ibit: choicae et mate- 
rialis notae totum (in) interitum, quia omnis caro foenum. 
et anima mortalis apud illos, nisi quae salutem fide i mien erit. 

15 iustorum animae, id est nostrae, ad Demiurgum in medietatis 
receptacula trans